ਜੀ ਹਾਂ! ਇਹ ਇਕ ਹਕੀਕਤ ਹੈ। ਇਕ ਸੱਚਾਈ ਹੈ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਹਰਾਇਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੁੰਬ ਠੱਪ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈਆਂ ਜੰਗਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੇ ਵਾਟਰਲੂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਬੜੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। ਵਾਟਰਲੂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨਾਇਕ (ਅੰਗਰੇਜ਼ ਜਰਨੈਲ) ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਚੱਟਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਦੌਰਾਨ, ਜੇਕਰ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਕਿਸੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਸੈਨਾਪਤੀ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਯਕੀਨੀ ਸੀ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਜਾ ਕੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ।

ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਚਾਰੇ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇਕ ਨਵੀਂ ਨੁਹਾਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਹਸਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਭਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਇਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੇਰੇ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੂਗੋਲਿਕ ਇਕਾਈ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ‘ਰਾਜ ਕਰੇਗਾ ਖਾਲਸਾ’ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਨ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਅਜਿੱਤ ਹੋਣ ਦੀ ਧਮਕ, ਕੇਵਲ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਜਾ ਪੁੱਜੀ ਸੀ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਵੀ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਆਪਣੇ ਨਿਰਾਲੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਇੰਞ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦਾ ਗਲ ਤਾਂ ਸੋਈ ਹੋਣੀ ਜਿਹੜਾ ਕਰੇਗਾ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਮੀਆਂ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ ਇਕ ਮਕਾਰ ਲੂੰਬੜ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਹੇਠ ਪਲੇ, ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣਾ ਕੇਵਲ ਕਠਿਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨਾਮੁਮਕਿਨ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਿਊਂਦੇ-ਜੀਅ ਤਾਂ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਵੱਲ ਬੁਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਦਾ ਹੀਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਸ਼ੇਰੇ-ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ, ਇਸ ਮਕਾਰ ਲੂੰਬੜ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕੋਝੀਆਂ ਅਤੇ ਕਮੀਨੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹੱਥਕੰਡੇ ਅਪਣਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿਚ ਰਲੇਵੇਂ ਤਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ, ਗੈਰ-ਦੋਸਤਾਨਾ, ਗੈਰ-ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਅਤੇ ਅਸਭਿਅਕ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਤਲੇ ਲਤਾੜਦੇ ਹੋਏ ਸੰਧੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਭੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਸੰਨ 1842 ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਦਖ਼ਲ ਦੇਣ ਕਾਰਨ, ਅਫਗਾਨਾਂ ਨੇ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਦਾ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਨਮੋਸ਼ੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਚਾਪਲੂਸੀ ਅਤੇ ਮਿੰਨਤਾਂ ਤਰਲੇ ਕਰ ਕੇ 15 ਹਜ਼ਾਰ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਹਾਰ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਦੀ ਮਦਦ ਸਦਕਾ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਗੁਆਚੀ ਹੋਈ ਸ਼ਾਨ ਬਹਾਲ ਹੋ ਸਕੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਐਲਨਬਰੋ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਸਕੱਤਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਭੇਜ ਕੇ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ-ਅੰਦਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਦੀ ਅਸਲ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਹੁਣ ਇਹ ਗੱਲ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਆਹਮੋਂ-ਸਾਹਮਣੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਹਰਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹੁਣ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਧੋਖਾਧੜੀ, ਲੂੰਬੜ ਚਾਲਾਂ ਅਤੇ ਗਦਾਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕੌਮ ਜਿਸ ਥਾਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਖਾ ਰਹੀ ਸੀ ਉਸੇ ਵਿਚ ਹੀ ਛੇਕ ਕਰੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਕ ਵੱਡੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਰਚਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼, ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਰਨੈਲ ਡਿਊਕ ਆਫ ਵਲਿੰਗਟਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਜਰਨੈਲ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨੇ ਵਾਟਰਲੂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਵਾਟਰਲੂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼, ਡਿਊਕ ਆਫ ਵਲਿੰਗਟਨ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਅਧੀਨ ਖਾਲਸਾ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅਮੀਰ ਵਜ਼ੀਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਡੋਗਰੇ ਭਰਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ, ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸੁਚੇਤ ਸਿੰਘ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਅੰਦਰਖਾਤੇ ਸਮਝੌਤੇ ਕਰੀ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਿਸਰ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਿਸਰ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਨਾਲ ਗਦਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ-ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਪਾਸੋਂ ਮੰਨਵਾ ਲਈਆਂ ਸਨ। ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੌਦੇਬਾਜ਼ੀ ਉੱਤੇ ਉਰਦੂ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਿਅਰ ਬੜਾ ਢੁਕਵਾਂ ਬੈਠਦਾ ਹੈ:

ਹਰ ਸ਼ਾਖ ਪੇ ਉਲੂ ਬੈਠਾ ਹੈ ਅੰਜਾਮ-ਏ-ਗੁਲਿਸਤਾਂ ਕਿਆ ਹੋਗਾ॥?

ਡਿਊਕ ਆਫ ਵਲਿੰਗਟਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ’ਤੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਵੱਲੋਂ ਬੰਬਈ ਤੋਂ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਬੇੜਾ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾ ਕੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸੀਮਾ ਨੇੜੇ ਸੰਨ 1839 ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸੈਨਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਪਾਹੀ ਅਤੇ 12 ਤੋਪਾਂ ਸਨ। ਪਰ ਸੰਨ 1845 ਵਿਚ ਇਹ ਸੈਨਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਾ ਕੇ ਚੁਤਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਪਾਹੀ ਅਤੇ ਇਕ ਸੌ ਤੋਪਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਜਦਕਿ ਹੁਣ ਤਕ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਬੜੇ ਮਿੱਤਰਤਾਪੂਰਨ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲੜਾਈ ਲਈ ਬੜੇ ਜ਼ੋਰ-ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ।

ਮੁਦਕੀ ਦੀ ਲੜਾਈ (18 ਦਸੰਬਰ 1845)

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਾਰਡਰ ’ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਵੀ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਮਿਸਰ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਨੇੜੇ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਆ ਡੇਰੇ ਜਮਾਏ। ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾਉਣ ’ਤੇ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਅੰਦਰਖਾਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਰਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਏਲਚੀ-ਸ਼ਮਸੂਦੀਨ ਰਾਹੀਂ ਇਕ ਲਿਖਤ ਸੁਨੇਹਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਪਤਾਨ ਨਿਕਹੋਲਸਨ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ “ਮੈਂ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੇਰੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਪਤਾ ਹੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਹੁਕਮ ਕਰੋ ਮੈਂ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰਾਂ?” ਨਿਕਹੋਲਸਨ ਨੇ ਮੋੜਵਾਂ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ “ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਨਾ ਕਰੋ। ਜਿਤਨੇ ਦਿਨ ਹੋਰ ਰੁਕ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਰੁਕੇ ਰਹੋ। ਫਿਰ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰ ਦੇਣਾ।” ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਕਨਿੰਘਮ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਕਪਤਾਨ ਸੀ, ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਸਲ ਮੰਤਵ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਘਿਰ ਜਾਣ ਅਤੇ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਣ।” ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇਕ ਹੋਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜੀ ਲੂਡਲੋ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਜੇਕਰ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਤਾਂ ਉਹ ਬੜੀ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫੌਜ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ’ਤੇ ਟੁੱਟ ਕੇ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵੀ ਤਬਾਹੀ ਮਚਾ ਦਿੰਦੀਆਂ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਦੇ ਗਦਾਰ ਜਰਨੈਲ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਨਾ ਬਚਾਅ ਸਕਦੇ।” 18 ਦਸੰਬਰ 1845 ਨੂੰ ਮੁਦਕੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਸਾਰ ਗਦਾਰ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿੱਚੋਂ ਭੱਜ ਨਿਕਲਿਆ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਛਤਰ ਛਾਇਆ ਹੇਠ ਕਿੱਧਰੇ ਛੁਪ ਕੇ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਜਰਨੈਲ ਦੇ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਜੂਝ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਆਹੂ ਲਾਹ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਜੰਗ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਜਾਨੀ ਅਤੇ ਮਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਫਸਰ ਅਤੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨਿੱਜੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਗਾਰਡ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਸੌ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫੌਜੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਤੜਫ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਦਿਨ ਢਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਲੜਾਈ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ। ਕਵੀ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:

“ਸਿੰਘ ਸੂਰਮੇ ਆਣ ਮੈਦਾਨ ਲਥੇ, ਗੰਜ ਲਾਹ ਸੁਟੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੋਰਿਆਂ ਦੇ”

ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਲੜਾਈ (21 ਦਸੰਬਰ 1845)

ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਆਪਣੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਕੇ ਲੜਾਈ ਲਈ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਖੜੋਤੀਆਂ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਮੁਦਕੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਜੌਹਰ ਵੇਖ ਲਏ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹੋਰ ਲੜਾਈ ਲਈ ਅਜੇ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਗਦਾਰ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਨੂੰ ਸੂਚਨਾ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਗੁਪਤ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਅਧਾਰ ’ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਉੱਪਰ ਖੱਬਿਓਂ, ਸੱਜਿਓਂ ਅਤੇ ਮੂਹਰੇ ਹੋ ਕੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਉਂ ਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜਾਂ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪਈਆਂ, ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਨੇ ਅੱਗ ਦੇ ਗੋਲੇ ਵਰ੍ਹਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਲੱਗ ਗਏ ਅਤੇ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਫੌਜੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ, ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਤੜਫ ਰਹੇ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬੜੀ ਤਰਸਯੋਗ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਖੇਮੇ ਵਿਚ ਹਫੜਾ-ਦਫੜੀ ਮਚੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਵੀ ਕਾਫੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਸਨ। ਦਿਨ ਢਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਲੜਾਈ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ।

ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਬਾਰੇ, ਸਰ ਰਾਬਰਡ ਕਸਟ ਦੀ ਡਾਇਰੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹਵਾਲਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ:

“22 ਦਸੰਬਰ 1845 ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਨੇ ਇਕ ਲੁਕਵਾਂ ਗੁਪਤ ਸੰਦੇਸ਼ ਸਾਰੇ ਕਮਾਂਡਿੰਗ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਕੱਲ੍ਹ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸਾਡਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੇ ਅੱਜ ਦਾ ਸਾਡਾ ਹਮਲਾ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਮਝੋ ਸਭ ਕੁਝ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਤ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ।”

22 ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਫਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਅੱਗ ਵਰ੍ਹਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਬਾਰੇ ਕਨਿੰਘਮ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਪਸਤ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਘਬਰਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ’ਤੇ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪ ਫਿਰ ਕਿੱਧਰੇ ਜਾ ਲੁਕਿਆ। ਜੇਕਰ ਅਜਿਹੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਮੌਕੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਣੀ ਸੀ।” ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਦਾ ਇਕ ਕਮਾਂਡਰ ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਕਿ “ਹੁਣ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਹੱਥੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।” ਖੁਦ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਸਕੱਤਰ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ “ਸਿੱਖ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਮਾਰੂ ਸ਼ਕਤੀ ਬੜੀ ਭਿਆਨਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਯੂਰਪੀ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵੱਧ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਨ।” ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਸਰ ਤੇਜ ਸਿੰਘ, ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਜਾ ਪੁੱਜਿਆ। ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਸੀ, ਨੇ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਜਦੋਂ ਤਕ ਸਾਡਾ ਲਾਹੌਰ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਉਦੋਂ ਤਕ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।” ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਬਾਰੇ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ:

“ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦਾ ਦੇਖ ਮੈਦਾਨ ਜਾ ਕੇ ਰੁਲਦੀ ਗੋਰਿਆਂ ਦੀ ਪਈ ਹੈ ਝੰਡ ਮੀਆਂ”

ਪਹਾੜਾ ਸਿੰਘ ਜੋ ਇਸ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਰਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਨੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਹੋਰ ਲੜਾਈ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ। ਲੁਧਿਆਣਾ ਅਤੇ ਬਦੋਵਾਲ ’ਤੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਦੇ ਸਮਾਚਾਰ ਮਿਲਣ ਉਪਰੰਤ ਫਿਲੌਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਤਾਇਨਾਤ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਨੇ 17 ਦਸੰਬਰ 1845 ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਰਣਜੋਧ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲਾਡਵਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਖੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਛਾਉਣੀ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਬਦੋਵਾਲ ’ਤੇ ਜਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਜਰਨੈਲ ਹੈਰੀ ਸਮਿੱਥ, ਜੋ ਵਾਟਰਲੂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਜੌਹਰ ਵਿਖਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਬਦੋਵਾਲ ਦੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਹੈਰੀ ਸਮਿੱਥ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵੇਖਣਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਭਾਰੀ ਜੰਗੀ ਅਤੇ ਮਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿੱਚੋਂ ਭੱਜ ਨਿਕਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਟਰਲੂ ਦੇ ਜੇਤੂ ਜਰਨੈਲ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਰੁਲ ਗਈ ਸੀ। ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਨੇ ਹੈਰੀ ਸਮਿੱਥ ਦੀ ਪੋਜੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਅਲੀਵਾਲ ਦੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਇਕ ਝੂਠੀ-ਮੂਠੀ ਮੁਠਭੇੜ ਵਿਖਾ ਕੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਜਰਨੈਲ ਹੈਰੀ ਸਮਿੱਥ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹੋ ਕੁਝ ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅਲੀਵਾਲ ਦੀ ਲੜਾਈ ਬਾਰੇ ਸਰ ਐਂਡਰਿਊ ਐਡਮਜ਼ ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, “ਸਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਲੀਵਾਲ ਦੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਵੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਇਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਿਚ ਇਸ ਲੜਾਈ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਵਧਾ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਹੈਰੀ ਸਮਿੱਥ ਦੀ ਗੁਆਚੀ ਹੋਈ ਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਝੂਠ ਨੂੰ ਵੀ ਸੱਚ ਕਰਕੇ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਲੜਾਈ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਨਤੀਜੇ ਨੇ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਨੁਕਤਾਚੀਨੀ ਦਾ ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਕਰ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।”

ਸਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ (10 ਫਰਵਰੀ 1846)

ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਫੌਜੀ ਦਸਤੇ ਸਮੇਤ ਸਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਜਾ ਧਮਕਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ 10 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਉੱਠ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਲਈ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।

ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਸਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਢਾਈ ਮੀਲ ਲੰਬੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਮੋਰਚਾਬੰਦੀ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਡੂੰਘੀਆਂ ਖਾਈਆਂ ਖੋਦ ਕੇ ਤੋਪਖਾਨੇ ਬੀੜ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਫੌਜ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਬੇੜੀਆਂ ਦਾ ਪੁਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਪੁਲ ਰਾਹੀਂ ਫੌਜ ਨੂੰ ਅਸਲਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦਾ ਸਮਾਨ ਲਗਾਤਾਰ ਪਹੁੰਚ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਰੇਤ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਢੇਰ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਮੁਹਾਜ ਸਭ ਤੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ। ਇਸ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮੁਹਾਜ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਗਦਾਰ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖੁਦ ਸੰਭਾਲੀ ਹੋਈ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਫਿਰ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਏਲਚੀ-ਸ਼ਮਸੂਦੀਨ ਰਾਹੀਂ ਮੇਜਰ ਲਾਰੰਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਮੋਰਚਾਬੰਦੀ ਬਾਰੇ ਸਾਰੀ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਭੇਜੀ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਅਧਾਰ ’ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਰਜਮੈਂਟਾਂ ਹਮਲਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ’ਤੇ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਤਕ ਜਾ ਪਹੁੰਚੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਫੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਇਸ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ‘ਬੋਲੇ ਸੋ ਨਿਹਾਲ’ ਦਾ ਜੈਕਾਰਾ ਬੁਲਾਉਂਦੇ, ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਗੁੱਥਮ-ਗੁੱਥਾ ਹੋ ਗਏ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਵਿਚ ਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਲੱਗ ਗਏ। ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਦਰਦਨਾਕ ਅੰਤ ਵੇਖ ਕੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਹਾਰਡਿੰਗ ਅਤੇ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਨੂੰ ਕੰਬਣੀ ਛਿੜ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਪੀਲੇ ਪੈ ਗਏ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਦਰਦਨਾਕ ਹਸ਼ਰ ਵੇਖ ਕੇ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਵੀ ਘਬਰਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਨੂੰ ਜਾ ਮਿਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸਮਝੌਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਬਾਹੀ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਦਾ ਪੁਲ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਬੇੜੀਆਂ ਦਾ ਪੁਲ ਤੋੜ ਗਏ। ਪੁਲ ਟੁੱਟਣ ਨਾਲ ਫੌਜਾਂ ਲਈ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਰਸਦ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਰੁਕ ਗਈ। ਅਜਿਹੀ ਗੰਭੀਰ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਵੀ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਜੰਗ ਜਾਰੀ ਰੱਖ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਜਬਰਦਸਤ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਜਥੇ ਸਮੇਤ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਹੱਥੋਂ ਇਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਜਰਨੈਲ ਸਰ ਰਾਬਰਟ ਡਿਕ ਵੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਖੇਮਿਆਂ ਵਿਚ ਦਹਿਸ਼ਤ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਤਰਫੋਂ ਘੇਰ ਕੇ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਛਲਨੀ-ਛਲਨੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾਈ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਾ ਹੋਇਆ ‘ਅਤਿ ਹੀ ਰਨ ਮੈ ਤਬ ਜੂਝ ਮਰੋਂ’ ਦੇ ਮਹਾਂਵਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਕੌਮ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰ ਗਿਆ।

ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਲਈ ਸਾਰੀ ਸਥਿਤੀ ਗੰਭੀਰ ਬਣਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਕੋਈ ਵੀ ਜਰਨੈਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਲਈ ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਵੀ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੇਗ ਨਾਲ ਹੀ ਲੜਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਪੁਲ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਦੂਜੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਮੋਰਚਾਬੰਦੀ ਕਰ ਲਈ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਪੁਲ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗਦਾਰਾਂ ਨੇ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤਾਂ ਜੋ ਤੈਰ ਕੇ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਤੋਪਾਂ ਬੀੜ ਕੇ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਤੈਰ ਰਹੇ ਸਿੰਘਾਂ ’ਤੇ ਗੋਲੇ ਦਾਗਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਨਾਲ ਹੀ ਬੰਦੂਕਾਂ ਨਾਲ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤਾਂ ਜੋ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਗਦਾਰਾਂ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਕੇਵਲ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾਈ ਸਗੋਂ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਵਿਚ ਵੀ ਕੋਈ ਕਸਰ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ ਸੀ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਬਾਰੇ ਇਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲੇਖਕ ਸਟਾਈਨਬੈਕ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ, “ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨੇ ਸਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਲਈ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵਾਟਰਲੂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਨਾਇਕਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਜੂਝ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਡਰ-ਭਉ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਸੀ।” ਇਕ ਹੋਰ ਲੇਖਕ ਹੈਸਕੇਥ ਪੀਅਰਸਨ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, “ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਹਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਜਿੱਤ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਗਦਾਰ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਮਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਾਡਾ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।” ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਨੂੰ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਤੁਰਨ ਫਿਰਨ ਤੋਂ ਵੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿੱਠੂਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਹਾਰ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਜਿੱਤ ਗਏ ਹਨ। ਪਰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਬਹੁਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਅਜਿੱਤ ਹਨ ਉਹ ਕਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਾਰ ਸਕਦੀਆਂ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਲਾਰਡ ਗਫ, ਇਕ ਖਤ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਰਾਬਰਟ ਪੀਲ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, “ਇਕ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ- ਚੀਫ਼ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ (ਸਿੱਖਾਂ) ਬਾਰੇ ਨਿੱਜੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਿਅਕਤ ਕਰਨ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਣ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਹਾਨ ਨਾਇਕਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਤ ਤਕ ਜੂਝਦੇ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜੋ ਹਸ਼ਰ ਅਸੀਂ ਅਜਿਹੇ ਨਾਇਕਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਇਕਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਜ਼ਾਰ-ਜ਼ਾਰ ਰੋਣੋਂ ਅਤੇ ਹੰਝੂ ਵਹਾਉਣ ਤੋਂ ਕਦੀ ਵੀ ਨਾ ਰੁਕਦਾ। ਇਹ ਗੱਲ ਯਕੀਨਨ ਪੱਕੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀ ਇਹ ਜਿੱਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ, ਇਕ ਦਰਦਨਾਕ ਹਾਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬਣ ਜਾਣੀ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਗਦਾਰੀ ਕਰ ਕੇ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਨਾ ਰਲੇ ਹੁੰਦੇ।” ਪਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ਉਹੀ ਕੁਝ ਦਰਜ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ।

ਸਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜਾਂ ਲਾਹੌਰ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਗਦਾਰ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਇਕ ਸੰਧੀ-ਨੁਮਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਾਲਗ ਹੋਣ ਤਕ ਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਇਕ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਕੌਂਸਲ ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਗਦਾਰ ਜੁੰਡਲੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਪਿੱਠੂ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਡੋਗਰਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗਦਾਰੀ ਦੇ ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਜੰਮੂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਹਾਕਮ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਗਦਾਰ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਗਦਾਰ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਏਲਚੀ ਸ਼ਮਸੂਦੀਨ ਨੂੰ ਗਦਾਰੀ ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ 5000/- ਰੁਪਏ ਨਕਦ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ 2500/- ਰੁਪਏ ਸਲਾਨਾ ਪੈਨਸ਼ਨ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਜਿਹੜੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਬਚ ਗਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਬਰਖ਼ਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕਈ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਅਫਸਰਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ-ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਕੌਂਸਲ ਅਸਲ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਰਲੀ ਹੋਈ ਜੁੰਡਲੀ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਦਿਨ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਨੂੰ ਭਰੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਕੇਸਾਂ ਤੋਂ ਫੜ ਕੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਜਲਾਵਤਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਏਜੰਟ ਦੀ ਸ਼ਹਿ ’ਤੇ ਗਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੰਧੀ ਤਾਂ ਇਕ ਵਿਖਾਵਾ ਸੀ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਉੱਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਬਜ਼ ਸਨ। ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਹਾਰਡਿੰਗ ਨੇ ਆਪਣੀ ਚਿੱਠੀ ਜੋ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਏਜੰਟ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਸੀ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, “ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਸਾਡੀ ਆਗਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਸਾਡੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਵਿਚ ਜਕੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸਾਡਾ ਕੈਦੀ ਹੈ।”

ਜਨਵਰੀ 1848 ਵਿਚ ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।ਲਾਡਰ ਹਾਰਡਿੰਗ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਦਾਇਗੀ ਭਾਸ਼ਨ ਵਿਚ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਹੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਇਕ ਦਹਾਕੇ ਤਕ ਬੰਦੂਕ ਦੀ ਇਕ ਗੋਲੀ ਵੀ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪਵੇਗੀ। ਪਰ ਲਾਰਡ ਡਲਹੋਜ਼ੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹੈਂਕੜਬਾਜ ਅਤੇ ਗਰਮ ਤਬੀਅਤ ਦਾ ਆਦਮੀ ਸੀ। ਡਲਹੋਜ਼ੀ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਨੀਤੀ ਅਪਣਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੜੱਪ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਮੂਲ ਰਾਜ ਪਾਸੋਂ 30 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਫੀਸ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸੇ ਘਟਨਾ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਮੁਲਤਾਨ ਵਿਖੇ ਦੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਮੂਲ ਰਾਜ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਝੰਡਾ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੂਲ ਰਾਜ ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਮੁਲਤਾਨ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਸੀ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਕ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਅਧੀਨ ਹਜ਼ਾਰੇ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਭੜਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾ ਛੱਡ ਕੇ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਅਟਕ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਇਹ ਨਸੀਹਤ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਮੂਲ ਰਾਜ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਖੁਦ ਵੀ ਛੇਤੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆ ਮਿਲੇਗਾ। ਬਸ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ- ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਜੰਗ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੱਝ ਗਿਆ।

ਚੇਲਿਆਂ ਵਾਲਾ ਦੀ ਲੜਾਈ (13-1-1849)

ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ ਲਾਰਡ ਗਫ, ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ-ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਜੌਹਰ ਵੇਖ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਉਹ ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗਫ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਸਮੇਤ, ਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਦਸ ਮੀਲ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਚੇਲਿਆਂ ਵਾਲਾ ਦੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਪੰਜ ਹਫਤੇ ਤਕ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਹੁਣ ਕੀ ਬਣੇਗਾ? ਕਿੱਧਰੇ ਹੁਣ ਤਕ ਦੀ ਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਕਰਾਈ ਖੂਹ ਵਿਚ ਹੀ ਨਾ ਪੈ ਜਾਵੇ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਖਬਰ ਆਈ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਅਟਕ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਸਮੇਤ ਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਆ ਮਿਲੇਗਾ। ਇਸ ਖ਼ਬਰ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਖੇਮੇ ਵਿਚ ਦਿਲ-ਕੰਬਾਊ ਲਹਿਰ ਦੌੜ ਗਈ। ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਨੇ ਲਾਰਡ ਗਫ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਕਿ ਛੇਤੀ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਛੇੜ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਡੋਗਰਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਵੀ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁਣ ਚੇਲਿਆਂ ਵਾਲਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ।

ਸਰਦੀ ਦਾ ਮੌਸਮ ਸੀ। ਬਾਰਸ਼ ਪੈ ਰਹੀ ਸੀ। ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਲੜਾਈ ਦਾ ਨਗਾਰਾ ਵੱਜ ਗਿਆ। ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ‘ਬੋਲੇ ਸੋ ਨਿਹਾਲ, ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ’ ਦਾ ਜੈਕਾਰਾ ਛੱਡਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਭੁੱਖੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਂਗ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ’ਤੇ ਟੁੱਟ ਕੇ ਪੈ ਗਈਆਂ। ਬਸ ਫਿਰ ਕੀ ਸੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਹੀ ਢੇਰ ਲੱਗਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੀ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫੌਜੀ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਜਾ ਪੁੱਜੇ। ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਫੌਜੀ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਤੜਪ ਰਹੇ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਲਈ ਚੇਲਿਆਂ ਵਾਲਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੁਣ ਤਕ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਭਿਆਨਕ ਸਿੱਧ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਰਾਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿਚ ਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਆਹੂ ਲਾਹ ਰਹੇ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਛੁਪਣ ਲਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਲੜਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਜ਼ਾਰੀ ਸੀ। ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ 21 ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਗੋਲੇ ਦਾਗ ਕੇ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਇਆ।

ਚੇਲਿਆਂ ਵਾਲਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਖੇਮੇ ਵਿਚ ਮਾਤਮ ਹੀ ਮਾਤਮ ਛਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਮਾਤਮ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਜਦੋਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾ ਸਾਰੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕੌਮ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਬੜੀ ਭਾਰੀ ਸੱਟ ਮਾਰੀ ਹੈ। ਕਮਾਂਡਰ- ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਲਾਰਡ ਗਫ ਦੀ ਸਾਰੀ ਚੜ੍ਹਤ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਰੁੱਲ ਗਈ ਸੀ। ਇਕ ਅਖਬਾਰ ‘ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ ਲੰਡਨ’ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ, “ਦੁੱਖ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਲਾਰਡ ਗਫ ਸਾਡੇ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਰੱਤੀ ਭਰ ਵੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਹੈ।” ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਇਸੇ ਅਖਬਾਰ ਨੇ ਕਵੀ ਜਾਰਜ ਮੈਰੀਡਿਥ ਦੀ ਲਿਖੀ ਇਕ ਕਵਿਤਾ ਛਾਪੀ ਸੀ। ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਹੀ ‘ਚਿਲੀਆਂ ਵਾਲਾ, ਚਿਲੀਆਂ ਵਾਲਾ’ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਕਵੀ ਆਪਣੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਦਰਦਨਾਕ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਮੌਤ ਦਾ ਚਿਤਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਹੰਝੂ ਵਹਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਦਿਉ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਖਾ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਲਿਆਂ ਵਾਲਾ ਵਿਚ ਹੋਈ ਹਾਰ ਨੇ ਸਾਰੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕੌਮ ਦੀ ਨੀਂਦ ਹਰਾਮ ਕਰ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕੌਮ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਮਾਤਮੀ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਖ਼ਬਰ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠੋਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਡਿਊਕ ਆਫ ਵਾਲਿੰਗਟਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਉਮਰ ਉਸ ਵੇਲੇ 80 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ, ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

ਸਰ ਵਿਨਸਟਲ ਚਰਚਿਲ ਜੋ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ “ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਸਪੀਕਿੰਗ ਪੀਪਲ” ਵਿਚ 1857 ਦੇ ਗਦਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ ਚੇਲਿਆਂ ਵਾਲਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਗਦਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਨਾਅਰਾ ਹੀ ‘ਫਿਰੰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਚੇਲਿਆਂ ਵਾਲਾ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਦਿਓ’ ਜਾਂ ‘ਚੇਲਿਆਂ ਵਾਲਾ ਦੁਹਰਾ ਦਿਓ’ ਸੀ। ਇਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਫਸਰ ਸੁਬਲਿਟਰਲ ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ “ਜਾਂਬਾਜ਼ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਸ਼ੇਰਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਜੂਝ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਅਜਿਹੇ ਖੂੰਖਾਰ ਸ਼ੇਰ ਮੈਂ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਨਰਲ ਥੈਕਵੈਲ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਨੇਰੇਟਿਵ ਆਫ ਦੀ ਸੈਕਿੰਡ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਵਾਰਜ਼’ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬੰਦੂਕਾਂ ’ਤੇ ਝਪਟਾ ਮਾਰ ਕੇ ਸੰਗੀਨਾਂ ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੜ ਲੈਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬੜੀ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਤੇਗ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਘਾਤਕ ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਉੱਥੇ ਹੀ ਢਹਿ ਢੇਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।’ ਥੇਕਵੈਲ ਅੱਗੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਇਕ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਸਾਡੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬੇਖ਼ਬਰ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਲੜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਡੇ ਇਕ ਫੌਜੀ ਨੂੰ ਪਕੜ ਕੇ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਸੁੱਟ ਲਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ’ਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖ ਕੇ ਤੇਗ ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਵਿਚ ਖੋਭ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਹ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਲੜਦਾ ਹੋਇਆ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਸਾਡੇ ਫੌਜੀਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਉੱਚੇ ਲੰਮੇ ਅਤੇ ਭਰਵੇਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਡਰੈੱਸਾਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਸਨ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਜ਼ਖ਼ਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤੇਗਾਂ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਭਾਰੀਆਂ ਸਨ। ਤੇਗ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਟੁੱਕੜੇ-ਟੁੱਕੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਤੇਗ ਦਾ ਵਾਰ ਇਤਨਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਾਡੇ ਫੌਜੀ ਦਹਿਸ਼ਤ ਦੇ ਸਾਏ ਹੇਠ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਕੰਨੀ ਕਤਰਾਂਦੇ ਵੇਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਵਰਗੇ ਹੌਂਸਲੇ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੋਰ ਕਿਧਰੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।’ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇਸ ਲਾਮਿਸਾਲ ਬਹਾਦਰੀ ’ਤੇ ਡਾ. ਇਕਬਾਲ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਿਅਰ ਬੜਾ ਢੁਕਵਾਂ ਬੈਠਦਾ ਹੈ:

“ਕੁਛ ਬਾਤ ਹੈ ਕਿ ਹਸਤੀ ਮਿਟਤੀ ਨਹੀਂ ਹਮਾਰੀ ਸਦੀਓਂ ਰਹਾ ਹੈ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੋਰ-ਏ-ਜ਼ਮਾਂ ਹਮਾਰਾ”

20 ਫਰਵਰੀ 1849 ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਖੂੰਖਾਰ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਵੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਪਲੜਾ ਭਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਲੂੰਬੜ ਚਾਲਾਂ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਗਦਾਰਾਂ ਸਦਕਾ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ’ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਬਜ਼ ਸਨ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰਾਜਗੱਦੀ ਤੋਂ ਲਾਹ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਲਾਵਤਨ ਕਰ ਕੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਉਪਰੰਤ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟਣ ਦੀ ਰਸਮ ਬਾਰੇ ਜਨਰਲ ਥੈਕਵੈਲ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ‘ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟਣ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਈ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਵੈਣ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਫ਼ਰਤ ਸਪਸ਼ਟ ਝਲਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਫੌਜੀ ਜ਼ਾਰ-ਜ਼ਾਰ ਰੋਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, “ਅੱਜ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਰ ਗਿਆ ਹੈ” ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੰਦੂਕ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਬਜ਼ੁਰਗ ਫੌਜੀ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਚ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੋਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।”

ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਡੁੱਲ੍ਹ-ਡੁੱਲ੍ਹ ਪੈਂਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਹੁਣ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਕਾਇਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਫਰਤ, ਬੇ-ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਫੁੱਟ ਦੇ ਬੀਜ ਬੋ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੂਆਂ, ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਸਾਰੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਹੀ ਲੜਦੇ ਮਰਦੇ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਬੜੇ ਅਰਾਮ ਨਾਲ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ’ਤੇ ਹਕੂਮਤ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣ।