ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਇਕ ਦੀਰਘਾਕਾਰੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਕ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਿਲੱਖਣ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਕ ਕਵੀ ਜਾਂ ਸ਼ਾਇਰ ਵੀ ਵਿਭਿੰਨ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੱਧ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਹੋਣ ਵੀ ਉਹ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਬਾਣੀਕਾਰ, ਤਾਂ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦਾ ਸਾਹਿਤ (ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ) ਹਾਸਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਰਚੇਤਿਆਂ ਨੇ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਛੰਤ, ਘੋੜੀਆਂ, ਲਾਵਾਂ, ਵਣਜਾਰਾ, ਅਲਾਹਣੀਆਂ, ਸੋਲਹਾ, ਥਿਤੀ-ਰੁਤੀ, ਬਾਰਹਮਾਹ ਅਤੇ ਪਹਰੇ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਮੁੱਖ, ਸ਼ਪੱਸ਼ਟ ਅਤੇ ਅਹਿਮ ਕਾਰਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਦੀ ਸੰਚਾਰਮੁਖੀ ਬਿਰਤੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਪੱਖ ਲੋਕ-ਸੰਚਾਰ, ਲੋਕ-ਸੰਬੋਧਨ, ਲੋਕ-ਮੰਗਲ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਕਸਦ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਲਿਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਸਿਰਜਨਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਥੀਮਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਲੌਕਿਕ ਜਾਂ ਈਸ਼ਵਰੀ ਸਾਹਿਤ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਇਹ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਲੋਕ-ਸਾਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਕਲਾਤਮਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲੋਕ-ਸਾਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਬਣਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਟੀਚੇ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਲੌਕਿਕ ਨੂੰ ਪਰਾਲੌਕਿਕ, ਧਰਤਵੀ ਨੂੰ ਇਲਾਹੀ, ਸੰਸਾਰਿਕ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਢਾਲਦਿਆਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਰਚਨਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਭਰਪੂਰ ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਿਸ਼ੇ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਡੂੰਘਾਈ ਅਤੇ ਰਹੱਸਮਈ ਸੱਚ ਭਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਦਾ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਡਲ ਹੀ ਹੈ, ਥੀਮ ਅਧਿਆਤਮ ਹੈ।

ਕੋਈ ਵੀ ਧਰਮ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਏ ਬਗ਼ੈਰ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦਾ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਵੀ ਲੋਕਾਈ ਵਿਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਆਧਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਸਮਾਜ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸਮਾਜ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲੋਂ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਨਿਰੋਲ ਸਾਹਿਤਕ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲੋਕ-ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਪਰ ਇਥੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੋਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਕਾਵਿਕ ਜੁਗਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਬੂਲਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਮੌਲਿਕ ਕਾਵਿ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਕਾਵਿ-ਕਲਾ ਦਾ ਬੇਜੋੜ ਨਮੂਨਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰ-ਆਸ਼ੇ ਦੇ ਸਾਂਚੇ ਵਿਚ/ਅਨੁਸਾਰ ਢਾਲਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਇਹੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿਹਾਰਕ ਜਾਪਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਵ-ਅਰਥ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਤਮਕ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਾਹਿਤ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਨਤਾ ਨੂੰ (ਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਜਾਤੀ, ਵਰਗ ਜਾਂ ਤਬਕੇ ਨੂੰ) ਸੰਬੋਧਤ ਹੈ। ਲੋਕ-ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਵੀ ਬਦਲੀ ਹੈ। ਆਮ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਦੁਨਿਆਵੀ ਰਸਮਾਂ-ਰੀਤਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਾਰਥਕ ਸਿੱਧ ਕਰਦਿਆਂ ਪ੍ਰਭੂ-ਮਿਲਣੇ ਦੇ ਚਾਓ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦਿਆਂ ਰੱਬੀ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕ-ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇੰਞ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਮਨੁ ਹਾਲੀ ਕਿਰਸਾਣੀ ਕਰਣੀ ਸਰਮੁ ਪਾਣੀ ਤਨੁ ਖੇਤੁ॥
ਨਾਮੁ ਬੀਜੁ ਸੰਤੋਖੁ ਸੁਹਾਗਾ ਰਖੁ ਗਰੀਬੀ ਵੇਸੁ॥ (ਪੰਨਾ 595)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਗੰਭੀਰ, ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਤਾਲਿਆ ਕਰਨ ’ਤੇ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜੋ ਗੱਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ, ਸਲੋਕ, ਵਾਰ, ਕਾਫੀ, ਪਟੀ (ਪੈਂਤੀ ਅੱਖਰੀ), ਬਾਰਹਮਾਹਾ, ਰੁਤੀ, ਥਿਤੀ, ਵਾਰ ਸਤ (ਸਤਵਾਰਾ), ਦਿਨ ਰੈਣਿ, ਪਹਰੇ, ਛੰਤ, ਅਲਾਹਣੀ, ਸੋਲਹਾ, ਆਰਤੀ, ਘੋੜੀਆਂ, ਅੰਜੁਲੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੋਲਹਾ ਅਤੇ ਸੋਹਿਲਾ ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਸੋਲਹਾ, 16 ਪਦਿਆਂ ਦਾ ਸਮੁੱਚ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੋਪਦੇ, ਦੋ ਪਦਿਆਂ ਦਾ ਅਤੇ ਚੌਪਦੇ ਚਾਰ ਪਦਿਆਂ ਦਾ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ‘ਸੋਹਿਲਾ’ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਭਰੀ ਰਚਨਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ‘ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲਾ’। ਇੰਞ ਹੀ ‘ਡੂਮ ਸੋਹਿਲੇ ਗਾਵਦੇ’ ਸਬਦ ਵਿਚ ਸੋਹਿਲਾ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਸਕਦੇ ਹਾਂ:

1) ਨਿਰੋਲ ਸਾਹਿਤਕ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ;
2) ਨਿਰੋਲ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤਕ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਰਣਨ ਹੇਠਾਂ ਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ:

ਨਿਰੋਲ ਸਾਹਿਤਕ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ:

ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ-ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਨਿਰੋਲ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਅੱਖਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਜਾਂ ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅੱਠ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਪਟੀ (ਜਾਂ ਪੈਂਤੀ ਅੱਖਰੀ), ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ ਅਤੇ ਸੀਹਰਫ਼ੀ ਆਦਿ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੇ ਪੈਂਤੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ‘ਪੱਟੀ’ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ ਅਤੇ ਸੀਹਰਫ਼ੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਅਰਬੀ/ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਪਟੀ, ਸੀਹਰਫ਼ੀ, ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ, ਸ਼ਬਦ, ਸਲੋਕ, ਵਾਰ, ਕਾਫ਼ੀ ਅਤੇ ਸੋਲਹਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

1) ਪਟੀ (ਪੈਂਤੀ ਅੱਖ਼ਰੀ)

‘ਪਟੀ’ ਦਾ ਅੱਖਰੀ ਅਰਥ ‘ਤਖਤੀ’ ਜਾਂ ਫੱਟੀ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿਚ ਬਾਲ-ਬੱਚੇ ਜਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਲਿਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦੇ ਪੈਂਤੀ ਅੱਖਰਾਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਤ ਇਸ ਪਟੀ ਜਾਂ ਪੈਂਤੀ ਅੱਖਰੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਛੰਦ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਅਰਥ-ਬੌਧਿਕ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਸ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਰਾਗ ਆਸਾ ਵਿਚ ‘ਪਟੀ’ ਅਨੁਵਾਨ/ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਹੀ ਬਾਣੀ ਲਿਖੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ (ਪੈਂਤੀ ਅੱਖਰੀ) ਵਾਲਾ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਪਾਂਧੇ ਕੋਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਪਟੀ’ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਥੇ ਇਹ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੇ ਮੂਲ ਪੈਂਤੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਪਟੀ ਨੂੰ ਪੈਂਤੀ ਅੱਖਰੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿੰਦੀ ਲਗਾ ਕੇ ਬਣਾਏ ਅੱਖਰ ਮੂਲ ਅੱਖਰ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਰਾਗ ਆਸਾ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ‘ਪਟੀ’ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸਤਰਾਂ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਹਨ:

ਸਸੈ ਸੋਇ ਸ੍ਰਿਸਟਿ ਜਿਨਿ ਸਾਜੀ ਸਭਨਾ ਸਾਹਿਬੁ ਏਕੁ ਭਇਆ॥
ਸੇਵਤ ਰਹੇ ਚਿਤੁ ਜਿਨ੍‍ ਕਾ ਲਾਗਾ ਆਇਆ ਤਿਨ੍‍ ਕਾ ਸਫਲੁ ਭਇਆ॥1॥
ਮਨ ਕਾਹੇ ਭੂਲੇ ਮੂੜ ਮਨਾ॥ ਜਬ ਲੇਖਾ ਦੇਵਹਿ ਬੀਰਾ ਤਉ ਪੜਿਆ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਈਵੜੀ ਆਦਿ ਪੁਰਖੁ ਹੈ ਦਾਤਾ ਆਪੇ ਸਚਾ ਸੋਈ॥
ਏਨਾ ਅਖਰਾ ਮਹਿ ਜੋ ਗੁਰਮੁਖਿ ਬੂਝੈ ਤਿਸੁ ਸਿਰਿ ਲੇਖੁ ਨ ਹੋਈ॥2॥ (ਪੰਨਾ 432)

ਙੰਙੈ ਙਿਆਨੁ ਬੂਝੈ ਜੇ ਕੋਈ ਪੜਿਆ ਪੰਡਿਤੁ ਸੋਈ॥
ਸਰਬ ਜੀਆ ਮਹਿ ਏਕੋ ਜਾਣੈ ਤਾ ਹਉਮੈ ਕਹੈ ਨ ਕੋਈ॥4॥ (ਉਹੀ)

2) ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ-

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ‘ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ’ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਫ਼ਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਬਾਵਨ ਅਛਰ ਲੋਕ ਤ੍ਰੈ ਸਭੁ ਕਛੁ ਇਨ ਹੀ ਮਾਹਿ॥
ਏ ਅਖਰ ਖਿਰਿ ਜਾਹਿਗੇ ਓਇ ਅਖਰ ਇਨ ਮਹਿ ਨਾਹਿ॥ (ਪੰਨਾ 340)

ਗਗਾ ਗੁਰ ਕੇ ਬਚਨ ਪਛਾਨਾ॥
ਦੂਜੀ ਬਾਤ ਨ ਧਰਈ ਕਾਨਾ॥ (ਉਹੀ)

3) ਸੀਹਰਫ਼ੀ-

‘ਸੀਹਰਫ਼ੀ’ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਵਿਚ ‘ਸੀ’ ਦਾ ਅੱਖਰੀ ਅਰਥ ‘30’ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰਫ਼ ਦਾ ਅਰਥ ਅੱਖਰ ਹੈ। ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦੇ 30 ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਲਿਖੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਸੀਹਰਫ਼ੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਲਈ ਵੀ ਕੋਈ ਨਿਯਮਤ ਛੰਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਪਰ ਦੋਹਾ ਛੰਦ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਇਕ ਸੀਹਰਫ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ:

ਅਲਿਫ਼ ਅਲ੍ਹਾ ਕੋ ਯਾਦ ਕਰ ਗਫਲਤ ਮਨੋ ਵਿਸਾਰ।
ਸਾਸ ਪਲਟੇ ਨਾਮ ਬਿਨ ਧ੍ਰਿਗ ਜੀਵਣ ਸੰਸਾਰ॥ (ਜਨਮ ਸਾਖੀ)

4) ਸ਼ਬਦ:-

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਇਸ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ‘‘ਜੈਸੇ ਤੁਕਾ ਰਾਮ, ਨਾਮੁਦੇਵ ਆਦਿ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਪਦ ਰਚਨਾ ‘ਅਭੰਗ’ ਅਤੇ ਸੂਰਦਾਸ, ਮੀਰਾਬਾਈ ਆਦਿ ਦੀ ‘ਵਿਸਨੁਪਦ’ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਛੰਦ ਰੂਪ ਵਾਕ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਬਦ’ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਛੰਦ ਦੀ ਖਾਸ ਜਾਤਿ ਨਹੀਂ, ਅਨੇਕ ਛੰਦਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਦਿਖਦਾ ਹੈ।” ਵਿਲੱਖਣ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਚਰਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 4, 6, 8, 10 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 18 ਚਰਣਾਂ ਤਕ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਪਦਾਂ ਦੇ ਚਉਪਦੇ, ਅੱਠ ਪਦਾਂ ਦੀ ਅਸਟਪਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਨਾਮਕਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਰਾਂਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸਰਾਮ ਦਾ ਵਖਰੇਵਾਂ ਵੀ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

(ੳ) ਪਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਮਕਰਣ:

ਪਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇਕਪਦੇ, ਦੋਪਦੇ, ਤਿਪਦੇ, ਚਉਪਦੇ, ਪੰਚਪਦੇ, ਅਸਟਪਦੀ ਆਦਿ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। ਰਾਗ ਆਸਾ ਵਿਚ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਚਉਪਦੇ (ਇਕਤੁਕੇ), ਤਿਪਦੇ (ਦੁਤੁਕੇ, ਇਕਤੁਕਾ), ਪੰਚਪਦੇ (ਦੁਤੁਕੇ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਅਸਟਪਦੀਆਂ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਮਾਰੂ ਰਾਗ ਵਿਚ ਵੀ ਅਸਟਪਦੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ:

ਚਾਦਨਾ ਚਾਦਨੁ ਆਂਗਨਿ ਪ੍ਰਭ ਜੀਉ ਅੰਤਰਿ ਚਾਦਨਾ॥1॥
ਆਰਾਧਨਾ ਅਰਾਧਨੁ ਨੀਕਾ ਹਰਿ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਅਰਾਧਨਾ॥2॥ (ਪੰਨਾ 1018)

(ਅ) ਪਦਾਂ ਦੇ ਭਾਵ-ਅਰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਮਕਰਣ:

ਪਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਬਾਣੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ:

ਸੁਚਜੀ:- ਵਿਹਾਰਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸੁਚਜੀ ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਚੱਜ, ਆਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਧਾਨ ਬਾਰੇ ਸੂਝ ਹੋਵੇ। ਅਜਿਹੀ ਸੂਝਵਾਨ ਇਸਤਰੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਵੀ ਵਧੀਆ ਗੁਜ਼ਾਰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀਵ-ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਚੰਗੇ ਗੁਣ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੂਹੀ ਰਾਗ ਵਿਚ ‘ਸੁਚਜੀ’ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਅਧੀਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਸੁਚਜੀ ਭਾਵ ਗੁਣਵਾਣ ਅਤੇ ਅੱਛੀ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਗੁਣ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਸੁਚਜੀ ਮਹਿਲਾ ਸੰਸਾਰਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਅਨੰਦ ਸੰਸਾਰਿਕ ਸੁਖਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਬੰਦਗੀ ਕਰ ਕੇ ਹਾਸਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਫ਼ਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਭਾਣੈ ਭਵਜਲੁ ਲੰਘੀਐ ਭਾਣੈ ਮੰਝਿ ਭਰੀਆਸਿ ਜੀਉ॥
ਭਾਣੈ ਸੋ ਸਹੁ ਰੰਗੁਲਾ ਸਿਫਤਿ ਰਤਾ ਗੁਣਤਾਸਿ ਜੀਉ॥ (ਪੰਨਾ 762)

ਕੁਚਜੀ:- ਵਿਹਾਰਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕੁਚਜੀ ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਚੱਜ, ਆਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਧਾਨ ਬਾਰੇ ਸੂਝ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਅਜਿਹੀ ਸੂਝਹੀਣ ਇਸਤਰੀ ਨਾ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਹੀ ਵਧੀਆ ਗੁਜ਼ਾਰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀਵ-ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਗੁਣ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੂਹੀ ਰਾਗ ਵਿਚ ‘ਕੁਚਜੀ’ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਅਧੀਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਇਕ ਕੁਚਜੀ ਭਾਵ ਗੁਣਹੀਣ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਕੁਚੱਜ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਣ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਅਨੰਦ ਸੰਸਾਰਿਕ ਸੁਖਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਬੰਦਗੀ ਕਰਕੇ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਫ਼ਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਮੰਞੁ ਕੁਚਜੀ ਅੰਮਾਵਣਿ ਡੋਸੜੇ ਹਉ ਕਿਉ ਸਹੁ ਰਾਵਣਿ ਜਾਉ ਜੀਉ॥
ਇਕ ਦੂ ਇਕਿ ਚੜੰਦੀਆ ਕਉਣੁ ਜਾਣੈ ਮੇਰਾ ਨਾਉ ਜੀਉ॥ (ਪੰਨਾ 762)

ਗੁਣਵੰਤੀ: ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ ਜੀਵਨ ਬਸਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਗੁਣਵੰਤ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਫ਼ਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸਲੀ ਗੁਣਵੰਤ ਉਹੀ ਇਨਸਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਵਸਤਾਂ ਵਿਚ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਵੱਲ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਦੇ ਬੋਹਿਥ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਫ਼ਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਮੈ ਆਸਾ ਰਖੀ ਚਿਤਿ ਮਹਿ ਮੇਰਾ ਸਭੋ ਦੁਖੁ ਗਵਾਇ ਜੀਉ॥
ਇਤੁ ਮਾਰਗਿ ਚਲੇ ਭਾਈਅੜੇ ਗੁਰੁ ਕਹੈ ਸੁ ਕਾਰ ਕਮਾਇ ਜੀਉ॥ (ਪੰਨਾ 763)

ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਸਭ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਕ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਾਮ ਦੀ ਕਮਾਈ ਹੀ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਔਸ਼ਧੀ ਹੈ, ਸੰਜੀਵਨੀ ਬੂਟੀ ਹੈ।
ਕਰਹਲੇ: ਕਰਹਲੇ ਦਾ ਅੱਖਰੀ ਅਰਥ ‘ਊਠ’ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕਰਹਲਿਆਂ ਵਿਚ ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਇਕ ਊਠ ਨਾਲ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਰਾਗ ਗਉੜੀ ਪੂਰਬੀ ਅਧੀਨ ਦਰਜ ਕਰਹਲੇ ਦੀ ਇਕ ਉਦਾਹਰਣ ਪੇਸ਼ ਹੈ:

ਕਰਹਲੇ ਮਨ ਪਰਦੇਸੀਆ ਕਿਉ ਮਿਲੀਐ ਹਰਿ ਮਾਇ॥
ਗੁਰੁ ਭਾਗਿ ਪੂਰੈ ਪਾਇਆ ਗਲਿ ਮਿਲਿਆ ਪਿਆਰਾ ਆਇ॥
ਮਨ ਕਰਹਲਾ ਸਤਿਗੁਰੁ ਪੁਰਖੁ ਧਿਆਇ॥ (ਪੰਨਾ 234)

ਆਰਤੀ: ਰਾਗ ਧਨਾਸਰੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਰਤੀ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਗਨ ਨਾਥ ਪੁਰੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸਮੇਂ ਮੰਦਿਰ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਚਾਰਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੰਡਿਤ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਆਰਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਅਦਭੁੱਤ ਅਤੇ ਸਰਵਵਿਆਪਕ ਹਸਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਰਨਾ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਵੱਸ ਦਾ ਰੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਫ਼ਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਕੈਸੀ ਆਰਤੀ ਹੋਇ ਭਵ ਖੰਡਨਾ ਤੇਰੀ ਆਰਤੀ॥
ਅਨਹਤਾ ਸਬਦ ਵਾਜੰਤ ਭੇਰੀ॥ (ਪੰਨਾ 663)

ਸੋਦਰੁ: ਇਹ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਭਾਵਾਰਥ ਵੀ ਆਰਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ-ਜੁਲਦਾ ਹੀ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਰੱਬੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਪਾਰ ਮਹਿਮਾ ਗਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਉਸਤਤ ਦੇ ਗਾਇਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਹੈ। ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਰਹਿਰਾਸ ਦੇ ਪਾਠ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਆਤਮਕ ਅਗਵਾਈ ਹਿਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅਸਲ ਦੁਆਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਸੋ ਦਰੁ ਤੇਰਾ ਕੇਹਾ ਸੋ ਘਰੁ ਕੇਹਾ, ਜਿਤੁ ਬਹਿ ਸਰਬ ਸਮਾ੍ਲੇ॥ (ਪੰਨਾ 347)

ਸੋ ਪੁਰਖੁ: ਇਹ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਣਗਾਣ ਕਰਦਿਆਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਰਹਿਰਾਸ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਾਠ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪਣ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਕਰਦਿਆਂ ਫ਼ਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਸੋ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰੰਜਨੁ ਹਰਿ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰੰਜਨੁ ਹਰਿ ਅਗਮਾ ਅਗਮ ਅਪਾਰਾ॥ (ਪੰਨਾ 348)

ਬਿਰਹੜੇ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ‘ਬਿਰਹੜੇ’ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਅਧੀਨ ਵੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ:

ਪਾਰਬ੍ਰਹਮੁ ਪ੍ਰਭੁ ਸਿਮਰੀਐ ਪਿਆਰੇ ਦਰਸਨ ਕਉ ਬਲਿ ਜਾਉ॥1॥
ਜਿਸੁ ਸਿਮਰਤ ਦੁਖ ਬੀਸਰਹਿ ਪਿਆਰੇ ਸੋ ਕਿਉ ਤਜਣਾ ਜਾਇ॥2॥ (ਪੰਨਾ 431)

5) ਸਲੋਕ: ‘ਸਲੋਕ’ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਰਥ ਪ੍ਰਸੰਸਾ, ਉਸਤਤ, ਮਹਿਮਾ ਜਾਂ ਯਸ ਹਨ। ਕਵਿਤਾ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਲੋਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਹਾਨ ਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਗੁਣਗਾਣ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸਲੋਕ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਗੁਣਗਾਣ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਲੋਕ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੀਤਕ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕੁੱਜੇ ਵਿਚ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਡੂੰਘੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਰਥ ਸਮੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਈ ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਛੰਦਾਂ ਵਿਚ ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੋਹਰਾ ਅਤੇ ਚੌਪਈ ਛੰਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ:

ਕਾਮ ਕ੍ਰੋਧ ਅਰੁ ਲੋਭ ਮੋਹ ਬਿਨਸਿ ਜਾਇ ਅਹੰਮੇਵ॥
ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਭ ਸਰਣਾਗਤੀ ਕਰਿ ਪ੍ਰਸਾਦੁ ਗੁਰਦੇਵ॥ (ਪੰਨਾ 269)

ਸਲੋਕ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਚਰਣ/ਪਦ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਲੋਕ ਵਿਚ ਛੇ ਚਰਣ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ:

ਪਵਣੁ ਗੁਰੂ ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ ਮਾਤਾ ਧਰਤਿ ਮਹਤੁ॥...
ਨਾਨਕ ਤੇ ਮੁਖ ਊਜਲੇ ਕੇਤੀ ਛੁਟੀ ਨਾਲਿ॥

6) ਵਾਰ:- ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਦੇਰ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਸੇ ਯੁੱਧ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਂ ਯੋਧੇ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਕਥਾ ਜਾਂ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ’ਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਾਰਾਂ ਹੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਸਾਧਾਰਨ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਉਸਤਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਕਰਕੇ ਪਉੜੀ ਛੰਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ 22 ਵਾਰਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਮੁਖ ਅਤੇ ਮਨਮੁਖ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਚ ਟਕਰਾਓ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਈ ਥਾਈਂ ਇਨਸਾਨ ਵਿਚਲੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਔਗੁਣਾਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਚੰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਬੁਰੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਦੇ ਮਾਨਵੀਕਰਨ ਨੂੰ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਨੇਕੀ ਅਤੇ ਬਦੀ ਦੇ ਦੋ ਧੜਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਟੱਕਰ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹੈ। ਲੋਕ-ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮੌਖਿਕ ਸੰਬੋਧਨ ਭਾਰੀ ਹੈ।

7) ਕਾਫੀ:- ‘ਕਾਫੀ’ ਇਕ ਨਿਰੋਲ ਸਾਹਿਤਕ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਗਣੀ ਵੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਆਸਾ, ਸੂਹੀ, ਤਿਲੰਗ ਅਤੇ ਮਾਰੂ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ‘ਕਾਫੀ’ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹੈ। ‘ਕਾਫੀ’ ਸੂਫ਼ੀ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮਜਲਸਾਂ ਦੀ ਜੰਮਪਲ ਹੈ। ‘ਕਾਫੀ’ ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗਾਉਣਾ ਜਾਂ ਬੋਲਣਾ ਹੈ। ਸੂਫ਼ੀ ਫ਼ਕੀਰ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਅਖਾੜੇ ਲਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਇਕ ਮੁਖੀ ਉੱਚੀ ਸੁਰ ਵਿਚ ਗਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਿਰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਤਾਲ ਦਿੰਦੇ। ਇਕ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰਲ ਕੇ ਗਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰਨਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਸੂਫ਼ੀ ਗੀਤ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਕਾਫੀ’ ਪੈ ਗਿਆ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲੋਂ ਆਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਧਰੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸੂਫ਼ੀ ਫ਼ਕੀਰ ਲੋਕ ਆਏ ਸਨ। ‘ਕਾਫੀ’ ਵਿਚ ਰੱਬੀ ਪ੍ਰੇਮ, ਮੁਰਸ਼ਦ ਨਾਲ ਪਿਆਰ, ਰੱਬੀ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦਰਦ, ਮੌਤ ਦੀ ਯਾਦ ਅਤੇ ਵਸਲ-ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਸਿੱਕ ਦਾ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਟਾਓ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮਸਤੀ ਅਤੇ ਵਲਵਲਾ ਡੁੱਲ੍ਹ ਡੁੱਲ੍ਹ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਧਾਰਨਾ ਦੀ ਤੁਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਤੁਕਾਂ ਬਾਅਦ ਦੁਹਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਰਾਗਾਂ ਰਾਗ ਆਸਾ, ਰਾਗ ਸੂਹੀ ਅਤੇ ਰਾਗ ਮਾਰੂ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਾਫੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਇਸ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮਾਨਵੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਫ਼ਲ ਬਣਾਉਣ, ਪ੍ਰਭੂ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਨਾਸ਼ਵਾਨਤਾ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਇਕ ਕਾਫੀ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ:

ਜਿਉ ਆਰਣਿ ਲੋਹਾ ਪਾਇ ਭੰਨਿ ਘੜਾਈਐ॥
ਤਿਉ ਸਾਕਤੁ, ਜੋਨੀ ਪਾਇ ਭਵੈ ਭਵਾਈਐ॥
ਬਿਨੁ ਬੂਝੇ ਸਭੁ, ਦੁਖੁ ਦੁਖੁ ਕਮਾਵਣਾ॥
ਹਉਮੈ ਆਵੈ ਜਾਇ ਭਰਮਿ ਭੁਲਾਵਣਾ॥ (ਪੰਨਾ 752)

8) ਸੋਲਹਾ:- ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦੋ ਪਦਾਂ ਦੇ ਦੁਪਦੇ, ਚਾਰ ਪਦਾਂ ਦੇ ਚਉਪਦੇ ਅਤੇ ਅੱਠ ਪਦਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸਟਪਦੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਪਦਾਂ ਦਾ ਸਮੁੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਸੋਲਹਾ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਰੂ ਰਾਗ ਵਿਚ ਤੀਸਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਰਚਿਤ ਸੋਲਹੇ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਫ਼ਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਣੇ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਕਰਕੇ ਮੰਨਣਾ ਬਹਾਦਰਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਭਾਣਾ ਮੰਨਣਾ ਕੋਈ ਆਸਾਨ ਖੇਡ ਨਹੀਂ। ਰੋਸ ਕਰਨਾ ਸੌਖਾ ਹੈ। ਮੁਸ਼ਕਲ ਬਣੀ ’ਤੇ ਤਾਂ ਸੂਰਮੇ ਤੇ ਸੋਝੀਵਾਨ ਵੀ ਡੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਿਦਕੀ ਸੂਰੇ ਸਦਾ ਉਸ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ‘ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਭਾਵੇ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਹਾਂਵਾਕ ਹੈ:

ਜੋ ਤੁਧੁ ਕਰਣਾ ਸੋ ਕਰਿ ਪਾਇਆ॥
ਭਾਣੇ ਵਿਚਿ ਕੋ ਵਿਰਲਾ ਆਇਆ॥
ਭਾਣਾ ਮੰਨੇ ਸੋ ਸੁਖੁ ਪਾਏ, ਭਾਣੇ ਵਿਚਿ ਸੁਖੁ ਪਾਇਦਾ॥ (ਪੰਨਾ 1063)

9) ਵਣਜਾਰਾ:- ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ‘ਵਣਜਾਰਾ’ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਅਧੀਨ ਵੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ:

ਹਰਿ ਹਰਿ ਉਤਮੁ ਨਾਮੁ ਹੈ ਜਿਨਿ ਸਿਰਿਆ ਸਭੁ ਕੋਇ ਜੀਉ॥
ਹਰਿ ਜੀਅ ਸਭੇ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲਦਾ ਘਟਿ ਘਟਿ ਰਮਈਆ ਸੋਇ॥
ਸੋ ਹਰਿ ਸਦਾ ਧਿਆਈਐ ਤਿਸੁ ਬਿਨੁ ਅਵਰੁ ਨ ਕੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 81)

10) ਮੁੰਦਾਵਣੀ:- ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਫ਼ੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਥਾਲ ਵਿਚਿ ਤਿੰਨਿ ਵਸਤੂ ਪਈਓ ਸਤੁ ਸੰਤੋਖੁ ਵੀਚਾਰੋ॥
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਮੁ ਠਾਕੁਰ ਕਾ ਪਇਓ ਜਿਸ ਕਾ ਸਭਸੁ ਅਧਾਰੋ॥ (ਪੰਨਾ 1429)

(11) ਫੁਨਹੇ:- ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ‘ਫੁਨਹੇ’ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਅਧੀਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਫ਼ਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਹਾਥਿ ਕਲੰਮ ਅਗੰਮ ਮਸਤਕਿ ਲੇਖਾਵਤੀ॥
ਉਰਝਿ ਰਹਿਓ ਸਭ ਸੰਗਿ ਅਨੂਪ ਰੂਪਾਵਤੀ॥ (ਪੰਨਾ 1361)

(12) ਗਾਥਾ:- ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ‘ਗਾਥਾ’ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਅਧੀਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਫ਼ਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਕਰਪੂਰ ਪੁਹਪ ਸੁਗੰਧਾ ਪਰਸ ਮਾਨੁਖ੍ਹ ਦੇਹੰ ਮਲੀਣੰ॥
ਮਜਾ ਰੁਧਿਰ ਦ੍ਰੁਗੰਧਾ ਨਾਨਕ ਅਥਿ ਗਰਬੇਣ ਅਗ੍ਹਾਨਣੋ॥ (ਪੰਨਾ 1360)

(13) ਚਉਬੋਲੇ:- ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ‘ਚਉਬੋਲੇ’ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਫ਼ਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਸੰਮਨ ਜਉ ਇਸ ਪ੍ਰੇਮ ਕੀ ਦਮਕ੍ਹਿਹੁ ਹੋਤੀ ਸਾਟ॥
ਰਾਵਨ ਹੁਤੇ ਸੁ ਰੰਕ ਨਹਿ ਜਿਨਿ ਸਿਰ ਦੀਨੇ ਕਾਟਿ॥ (ਪੰਨਾ 1363)

(14) ਪੜਤਾਲ:- ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਰਾਗ ਭੈਰਉ ਅਧੀਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ‘ਪੜਤਾਲ’ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਫ਼ਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਪਰਤਿਪਾਲ ਪ੍ਰਭ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਕਵਨ ਗੁਨ ਗਨੀ॥
ਅਨਿਕ ਰੰਗ ਬਹੁ ਤਰੰਗ ਸਰਬ ਕੋ ਧਨੀ॥ (ਪੰਨਾ 1153)

(15) ਅੰਜੁਲੀ:- ‘ਅੰਜੁਲੀ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੇਨਤੀ’ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਮਾਰੂ ਰਾਗ ਵਿਚ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਅੰਜੁਲੀਆਂ ਦਰਜ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਅਸਟਪਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਇਕ ਭਗਤੀ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦਾ ਜੀਵਨ ਉੱਤਮ ਜੀਵਨ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਭੋਗੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਜਗਤ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਘਰ-ਬਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਾ, ਪਰ ਮਾਇਆ ਦੇ ਸ਼ਿਕੰਜੇ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਫਸਣਾ। ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ‘ਜੈਸੇ ਜਲ ਮੇ ਕਮਲ ਨਿਰਾਲਮ’ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਘਰ-ਬਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਤਿਆਗ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਆਖਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸੱਚ ਦਾ ਪੱਲਾ ਫੜ ਕੇ, ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ, ਗੁਰੂ-ਕਿਰਪਾ ਦੁਆਰਾ ਭਗਤੀ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਰੱਬੀ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ:

ਜਿਸੁ ਗ੍ਰਿਹਿ ਬਹੁਤੁ ਤਿਸੈ ਗ੍ਰਿਹਿ ਚਿੰਤਾ॥
ਜਿਸੁ ਗ੍ਰਿਹਿ ਥੋਰੀ ਸੁ ਫਿਰੈ ਭ੍ਰਮੰਤਾ॥
ਦੁਹੂ ਬਿਵਸਥਾ ਤੇ ਜੋ ਮੁਕਤਾ ਸੋਈ ਸੁਹੇਲਾ ਭਾਲੀਐ॥ (ਪੰਨਾ 1019)

(16) ਲਾਵਾਂ :- ਚੌਥੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਅਭੇਦਤਾ ਲਈ ਜੋ ਚਾਰ ਲਾਵਾਂ ਸੂਹੀ ਰਾਗ ਵਿਚ ਰਚੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ 773-774 ਪੰਨਿਆਂ ’ਤੇ ਸ਼ੁਸੋਭਿਤ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਸਮੇਂ ਇਹ ਚਾਰੇ ਲਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਲਾੜਾ-ਲਾੜੀ ਹਰ ਲਾਂਵ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਗੀ ਸਿੰਘ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਾਂਵ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਦੋਂ ਤਕ ਸੁਭਾਗੀ ਜੋੜੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਚਾਰ ਲਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਇਸਤਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਰੂਪੀ ਲਾੜੇ ਨਾਲ ਪਰਨਾਈ ਜਾ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਦੀਵੀ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਅਭੇਦਤਾ ਲਈ ਚਾਰ ਚਰਣਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪੰਧ ਸਮਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰ ਪੜਾਓ ਹਨ ਜੋ ਰੂਹਾਨੀ ਪੰਧ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਸਿਰਜਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲਾਵਾਂ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਹਨ:-

ਹਰਿ ਪਹਿਲੜੀ ਲਾਵ ਪਰਵਿਰਤੀ ਕਰਮ ਦ੍ਰਿੜਾਇਆ ਬਲਿ ਰਾਮ ਜੀਉ॥

ਹਰਿ ਦੂਜੜੀ ਲਾਵ ਸਤਿਗੁਰੁ ਪੁਰਖੁ ਮਿਲਾਇਆ ਬਲਿ ਰਾਮ ਜੀਉ॥

ਹਰਿ ਤੀਜੜੀ ਲਾਵ ਮਨਿ ਚਾਉ ਭਇਆ ਬੈਰਾਗੀਆ ਬਲਿ ਰਾਮ ਜੀਉ॥

ਹਰਿ ਚਉਥੜੀ ਲਾਵ ਮਨਿ ਸਹਜੁ ਭਇਆ ਹਰਿ ਪਾਇਆ ਬਲਿ ਰਾਮ ਜੀਉ॥

ਨਿਰੋਲ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤਕ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ:

ਲੋਕ-ਸਾਹਿਤਕ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਉਹ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਾਡੇ ਲੋਕ-ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਦੇਰ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਾਰਹਮਾਹਾ, ਰੁਤੀ, ਥਿਤੀ, ਵਾਰ ਸਤ, ਦਿਨ ਰੈਣਿ, ਪਹਰੇ, ਛੰਤ ਅਤੇ ਘੋੜੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

1) ਬਾਰਹਮਾਹ- ‘ਬਾਰਹਮਾਹ’ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਸੰਮਤ ਦੇ 12 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਕਵੀ ਆਪਣੇ ਮਨੋਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਚੇਤਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਵਰਣਨ ਅਰੰਭ ਕਰ ਕੇ ਫੱਗਣ ਤਕ ਮੁੱਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੰਮਾ ਗੀਤ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਬਦਲ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਲੰਮੇਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਬਦਲਣ ਦਾ ਮਨ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਚਿਤਰਦਾ ਹੈ ‘ਬਾਰਹਮਾਹ’। ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ‘ਬਾਰਹਮਾਹ’ ਵਿਚ ਬਿਰਹਾ ਦਾ ਰੰਗ ਉਘਾੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਚਿਤਰਨ ਵਿਚ ਵੱਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲੇ 11 ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਬਿਰਹਾ ਅਤੇ ਵਿਯੋਗ ਹਾਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਸੰਯੋਗ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਅਨੰਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾ ਬਾਰਹਮਾਹ ਲਿਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਵੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਿਰ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੁਖਾਰੀ ਰਾਗ ਵਿਚ ‘ਬਾਰਹਮਾਹਾ’ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਫ਼ਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:-

ਚੇਤੁ ਬਸੰਤੁ ਭਲਾ ਭਵਰ ਸੁਹਾਵੜੇ॥
ਬਨ ਫੂਲੇ ਮੰਝ ਬਾਰਿ ਮੈ ਪਿਰੁ ਘਰਿ ਬਾਹੁੜੈ॥ (ਪੰਨਾ 1107)

ਵੈਸਾਖੁ ਭਲਾ ਸਾਖਾ ਵੇਸ ਕਰੇ॥
ਧਨ ਦੇਖੈ ਹਰਿ ਦੁਆਰਿ ਆਵਹੁ ਦਇਆ ਕਰੇ॥ (ਪੰਨਾ 1108)

ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ‘ਬਾਰਹਮਾਹਾ’ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।

2) ਰੁਤੀ- ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਰਚਿਤ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਨੂੰ 'ਰੁਤੀ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਆਮ ਹੈ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਖਟ ਰਿਤੂ ਵਰਣਨ ਵਜੋਂ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਮਹਾਂਕਵੀ ਕਾਲੀਦਾਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਂਵਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਦੇ ਬੋਹਿਥ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰ ਕੇ ਸਜੀਵ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੌਲਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗ ਵਿਚ 'ਰੁਤੀ' ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਛੇ ਰੁੱਤਾਂ ਬਸੰਤ (ਚੇਤ, ਵਿਸਾਖ), ਗ੍ਰੀਸ਼ਮ (ਜੇਠ, ਹਾੜ), ਬਰਸਾਤ (ਸਾਵਣ, ਭਾਦੋਂ), ਸਰਦ (ਅੱਸੂ, ਕੱਤਕ), ਹੇਮੰਤ (ਮੱਘਰ, ਪੋਹ) ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ (ਮਾਘ, ਫੱਗਣ) ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਮਾਨਵੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਸੁਖ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਪੁੰਜ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ 'ਰੁਤੀ' ਵਿਚ ਇਕ ਨਵਾਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਦਿਆਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਲਈ ਹਰ ਰੁੱਤ ਸੁਹਾਵਣੀ ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਰੁੱਤਾਂ ਬਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਦੇਰ ਤੋਂ ਚੱਲੇ ਆ ਰਹੇ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਦਿਆਂ ਇਕ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿਖਾਈ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ‘ਰੁਤੀ ਮਹਲਾ 5’ ਦੇ ਅੱਠ ਬੰਦ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਬੰਦ ਦੀਆਂ ਛੇ ਤੁਕਾਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੰਦ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਦੋ ਸਲੋਕ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੇ 8 ਛੰਦ ਅਤੇ 16 ਸਲੋਕ ਹਨ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਦਾ ਅਰੰਭ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਬੰਦਗੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਕ ਛੰਤ ਅਤੇ ਇਕ ਸਲੋਕ ਬਾਅਦ ਇਹ ਰਚਨਾ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਤੋਂ ਅਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਗ੍ਰੀਖਮ, ਬਰਸਾਤ, ਸਰਦ, ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਿਮਕਰ (ਹੇਮੰਤ) ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ-ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਚਾਅ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ 'ਰੁਤੀ' ਵਿਚ ਹਿਮਕਰ ਅਤੇ ਸਿਸੀਅਰ (ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ) ਬਾਰੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫ਼ਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਹਿਮਕਰ ਰੁਤਿ ਮਨਿ ਭਾਵਤੀ ਮਾਘੁ ਫਗਣੁ ਗੁਣਵੰਤ ਜੀਉ॥ (ਪੰਨਾ 929)

ਰੁਤਿ ਸਿਸੀਅਰ ਸੀਤਲ ਹਰਿ ਪ੍ਰਗਟੇ ਮੰਘਰ ਪੋਹਿ ਜੀਉ॥ (ਉਹੀ)

3) ਥਿਤੀ:- ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ‘ਥਿਤੀ’ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਫ਼ਰਮਾਨ ਹਨ:

ਬਿਲਾਵਲੁ ਮਹਲਾ 1
ਥਿਤੀ ਘਰੁ 10 ਜਤਿ
ੴਸਤਿਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ॥
ਏਕਮ ਏਕੰਕਾਰੁ ਨਿਰਾਲਾ॥
ਅਮਰੁ ਅਜੋਨੀ ਜਾਤਿ ਨ ਜਾਲਾ॥
ਅਗਮ ਅਗੋਚਰੁ ਰੂਪੁ ਨ ਰੇਖਿਆ॥
ਖੋਜਤ ਖੋਜਤ ਘਟਿ ਘਟਿ ਦੇਖਿਆ॥ (ਪੰਨਾ 838)

ਚਉਥਿ ਉਪਾਏ ਚਾਰੇ ਬੇਦਾ॥
ਖਾਣੀ ਚਾਰੇ ਬਾਣੀ ਭੇਦਾ॥ (ਪੰਨਾ 839)

4) ਵਾਰ ਸਤ:- ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ‘ਵਾਰ ਸਤ’ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਫ਼ਰਮਾਨ ਹਨ:

ਬਿਲਾਵਲੁ ਮਹਲਾ 3
ਵਾਰ ਸਤ ਘਰੁ 10
ੴ ਸਤਿਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ॥
ਆਦਿਤ ਵਾਰਿ ਆਦਿ ਪੁਰਖੁ ਹੈ ਸੋਈ॥
ਆਪੇ ਵਰਤੈ ਅਵਰੁ ਨ ਕੋਈ॥
ਓਤਿ ਪੋਤਿ ਜਗੁ ਰਹਿਆ ਪਰੋਈ॥
ਆਪੇ ਕਰਤਾ ਕਰੈ ਸੁ ਹੋਈ॥
ਨਾਮਿ ਰਤੇ ਸਦਾ ਸੁਖੁ ਹੋਈ॥
ਗੁਰਮੁਖਿ ਵਿਰਲਾ ਬੂਝੈ ਕੋਈ॥1॥ (ਪੰਨਾ 841)

ਸੋਮਵਾਰਿ ਸਚਿ ਰਹਿਆ ਸਮਾਇ॥
ਤਿਸ ਕੀ ਕੀਮਤਿ ਕਹੀ ਨ ਜਾਇ॥ (ਉਹੀ)

ਮੰਗਲਿ ਮਾਇਆ ਮੋਹੁ ਉਪਾਇਆ॥
ਆਪੇ ਸਿਰਿ ਸਿਰਿ ਧੰਧੈ ਲਾਇਆ॥ (ਉਹੀ)

ਬੁਧਵਾਰਿ ਆਪੇ ਬੁਧਿ ਸਾਰੁ॥
ਗੁਰਮੁਖਿ ਕਰਣੀ ਸਬਦੁ ਵੀਚਾਰੁ॥ (ਉਹੀ)

5) ਦਿਨ ਰੈਣਿ:- ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ‘ਦਿਨ ਰੈਣਿ’ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਅਧੀਨ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਫ਼ਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਸੇਵੀ ਸਤਿਗੁਰੁ ਆਪਣਾ ਹਰਿ ਸਿਮਰੀ ਦਿਨ ਸਭਿ ਰੈਣ॥
ਆਪੁ ਤਿਆਗਿ ਸਰਣੀ ਪਵਾਂ ਮੁਖਿ ਬੋਲੀ ਮਿਠੜੇ ਵੈਣ॥
ਜਨਮ ਜਨਮ ਕਾ ਵਿਛੁੜਿਆ ਹਰਿ ਮੇਲਹੁ ਸਜਣੁ ਸੈਣ॥
ਜੋ ਜੀਅ ਹਰਿ ਤੇ ਵਿਛੁੜੇ ਸੇ ਸੁਖਿ ਨ ਵਸਨਿ ਭੈਣ॥ (ਪੰਨਾ 136)

6) ਪਹਰੇ:- ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ‘ਪਹਰੇ’ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਅਧੀਨ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਫ਼ਰਮਾਨ ਹਨ:

ਪਹਿਲੈ ਪਹਰੈ ਰੈਣਿ ਕੈ ਵਣਜਾਰਿਆ ਮਿਤ੍ਰਾ ਹੁਕਮਿ ਪਇਆ ਗਰਭਾਸਿ॥
ਉਰਧ ਤਪੁ ਅੰਤਰਿ ਕਰੇ ਵਣਜਾਰਿਆ ਮਿਤ੍ਰਾ ਖਸਮ ਸੇਤੀ ਅਰਦਾਸਿ॥ (ਪੰਨਾ 74)

ਪਹਿਲੈ ਪਹਰੈ ਰੈਣਿ ਕੈ ਵਣਜਾਰਿਆ ਮਿਤ੍ਰਾ ਬਾਲਕ ਬੁਧਿ ਅਚੇਤੁ॥
ਖੀਰੁ ਪੀਐ ਖੇਲਾਈਐ ਵਣਜਾਰਿਆ ਮਿਤ੍ਰਾ ਮਾਤ ਪਿਤਾ ਸੁਤ ਹੇਤੁ॥...
ਦੂਜੈ ਪਹਰੈ ਰੈਣਿ ਕੈ ਵਣਜਾਰਿਆ ਮਿਤ੍ਰਾ ਭਰਿ ਜੋਬਨਿ ਮੈ ਮਤਿ॥
ਅਹਿਨਿਸਿ ਕਾਮਿ ਵਿਆਪਿਆ ਵਣਜਾਰਿਆ ਮਿਤ੍ਰਾ ਅੰਧੁਲੇ ਨਾਮੁ ਨ ਚਿਤਿ॥ (ਪੰਨਾ 75)

7) ਛੰਤ:- ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਛੰਤ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਅਧੀਨ ਵੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਛੰਤ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਅਧੀਨ ਬਾਣੀ ਦੇ ਫ਼ਰਮਾਨ ਹਨ:

ਤੀਰਥਿ ਨਾਵਣ ਜਾਉ ਤੀਰਥੁ ਨਾਮੁ ਹੈ॥
ਤੀਰਥੁ ਸਬਦ ਬੀਚਾਰੁ, ਅੰਤਰਿ ਗਿਆਨੁ ਹੈ॥ (ਪੰਨਾ 687)

ਸੁਖ ਸੋਹਿਲੜਾ ਹਰਿ ਧਿਆਵਹੁ॥ ਗੁਰਮੁਖਿ ਹਰਿ ਫਲੁ ਪਾਵਹੁ॥
ਗੁਰਮੁਖਿ ਫਲੁ ਪਾਵਹੁ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਧਿਆਵਹੁ ਜਨਮ ਜਨਮ ਕੇ ਦੂਖ ਨਿਵਾਰੇ॥
ਬਲਿਹਾਰੀ ਗੁਰ ਅਪਣੇ ਵਿਟਹੁ ਜਿਨਿ ਕਾਰਜ ਸਭਿ ਸਵਾਰੇ॥ (ਪੰਨਾ 767)

8) ਘੋੜੀ:- ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਲਾੜੇ ਦੇ ਘੋੜੀ ਚੜ੍ਹਨ ਸਮੇਂ ਭੈਣਾਂ ਆਪਣੇ ਵੀਰ ਦੇ ਸ਼ਗਨ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਜੋ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਘੋੜੀ’ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੌਥੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਰੂਪ ਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਕਰ ਕੇ ਵਡਹੰਸ ਰਾਗ ਵਿਚ ਦੋ ‘ਘੋੜੀਆਂ’ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦੇਹ-ਰੂਪੀ ਲਾੜੀ ਨੂੰ ਘੋੜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੇਹ-ਰੂਪੀ ਘੋੜੀ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸਾਧ-ਸੰਗਤ ਦੀ ਜੰਞ ਲੈ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਔਖਾ ਮਾਰਗ ਕੱਟ ਕੇ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਸਦੀਵੀ ਵਸਲ ਭਾਵ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਵੀ ਲੋਕ-ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਦੇਹ ਘੋੜੀ ਹੈ ਜਿਸ ’ਤੇ ਰੱਬ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ-ਸਲਾਹ ਦੀ ਕਾਠੀ ਪਾ ਕੇ ਜੀਵ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬਿਖੜੇ ਪੈਂਡੇ ’ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਘੋੜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲਗਾਮ ਪਾਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਚਾਬੁਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੰਞ ਆਉਣ ’ਤੇ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਸਲ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਅਤੇ ਅਲੌਕਿਕ ਘੜੀ ਵਿਚ ਆਤਮਿਕ ਅਨੰਦ ਦਾ ਸਿਖਰ ਹਾਸਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

ਹਰਿ ਹਰਿ ਕਾਜੁ ਰਚਾਇਆ ਪੂਰੈ ਮਿਲਿ ਸੰਤ ਜਨਾ ਜੰਞ ਆਈ॥
ਜਨ ਨਾਨਕ ਹਰਿ ਵਰੁ ਪਾਇਆ ਮੰਗਲੁ ਮਿਲਿ ਸੰਤ ਜਨਾ ਵਾਧਾਈ॥(ਪੰਨਾ 575)

9) ਅਲਾਹਣੀ:- ‘ਅਲਾਹਣੀ’ ਲੋਕ-ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਸੰਸਾਰਕ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ’ਤੇ ਸਾਰੇ ਘਰ, ਆਂਢ-ਗਵਾਂਢ ਵਿਚ ਮਾਤਮ ਛਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਰਲਾਪ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੈਣ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਿਆਪੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਲਾਹਣੀਆਂ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮ੍ਰਿਤਕ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਤਾਬ ਨਾ ਝੱਲਦੀਆਂ ਹਾਲੋਂ-ਬੇਹਾਲ ਹੋਈਆਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਕੰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਮਾਤਮੀ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਬਦਲਾਓ ਆਇਆ ਅਤੇ ਅਲਾਹਣੀਆਂ ਕੁਝ ਖਾਸ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਵਲੋਂ ਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਲੱਗੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿ ‘ਪ੍ਰੋਫੈਸ਼ਨਲ ਅਲਾਹਣੀ-ਗਾਇਕਾਵਾਂ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੌਤ ਹੋਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਡਹੰਸ ਰਾਗ ਵਿਚ ‘ਅਲਾਹਣੀਆ’ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਾਨਵ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ ਦੇ ਭਾਵ ਸਮਝਾ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਇਸ਼ਕ-ਹਕੀਕੀ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਣਾ ਮੰਨਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਲਾਹਣੀ ਦੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਰੀਤ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਦਿਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਫ਼ਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਭ ਨੇ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਜੀ “ਕੰਧੀ ਉਤੇ ਰੁਖੜਾ ਕਿਚਰਕੁ ਬੰਨੈ ਧੀਰੁ” ਵਾਲੇ ਸਲੋਕ ਵਿਚ ਇਸੇ ਰਮਜ਼ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਅਲਾਹਣੀਆਂ ਪਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਰੱਬੀ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਕੇ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵਿੱਛੜੇ ਜੀਵ ਦੀ ਆਤਮਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਅਰਦਾਸ-ਬੇਨਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਰੋਣਾ-ਪਿੱਟਣਾ ਲੋਕ-ਵਿਖਾਵਾ ਹੈ। ਦਿਖਾਵਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਫਜ਼ੂਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸੰਸਾਰਿਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਮੌਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲਣ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਵਸਲ ’ਤੇ ਮਾਤਮ ਕਰਨਾ ਬੇਲੋੜਾ ਅਤੇ ਅਰਥਹੀਣ ਹੈ:

ਧੰਨੁ ਸਿਰੰਦਾ ਸਚਾ ਪਾਤਿਸਾਹੁ ਜਿਨਿ ਜਗੁ ਧੰਧੈ ਲਾਇਆ॥
ਮੁਹਲਤਿ ਪੁਨੀ ਪਾਈ ਭਰੀ ਜਾਨੀਅੜਾ ਘਤਿ ਚਲਾਇਆ॥
ਜਾਨੀ ਘਤਿ ਚਲਾਇਆ ਲਿਖਿਆ ਆਇਆ ਰੁੰਨੇ ਵੀਰ ਸਬਾਏ॥
ਕਾਂਇਆ ਹੰਸ ਥੀਆ ਵੇਛੋੜਾ ਜਾਂ ਦਿਨ ਪੁੰਨੇ ਮੇਰੀ ਮਾਏ॥
ਜੇਹਾ ਲਿਖਿਆ ਤੇਹਾ ਪਾਇਆ ਜੇਹਾ ਪੁਰਬਿ ਕਮਾਇਆ॥
ਧੰਨੁ ਸਿਰੰਦਾ ਸਚਾ ਪਾਤਿਸਾਹੁ ਜਿਨਿ ਜਗੁ ਧੰਧੈ ਲਾਇਆ॥1॥ (ਪੰਨਾ 578-79)

ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਰਾਗ-ਬੰਦਿਸ਼ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਵੀ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿਚ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਰਾਗ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਬਾਅਦ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਦਾ ਨਾਮ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਿਖਣ ਨਾਲ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਗਿਆਨ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।