ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਸ ਨਗਰ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਨਾਮ ‘ਗੁਰੂ ਕਾ ਚੱਕ’ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ‘ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਹੀ ਇੱਥੇ ਬਵਿੰਜਾ ਕਿੱਤਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਸਾ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਆਬਾਦ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਚਾੜ੍ਹਨ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਸਮਝ ਕੇ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਦੇ ਆਰਾਮ ਲਈ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਬੜੇ ਸੁੰਦਰ ਮਕਾਨ ਬਣਵਾਏ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਜੋ ਸੁੰਦਰ ਮਕਾਨ ਬਣਵਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਬੁੰਗੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।

‘ਬੁੰਗਾ’ ਸ਼ਬਦ ਫ਼ਾਰਸੀ ਬਿਨਗਾਹ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ, ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ 'ਜਗ੍ਹਾ, ਟਿਕਾਣਾ ਜਾਂ ਨਿਵਾਸ। ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਖੁਦਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਈ ਤਾਂ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੀ ਸਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਪਰਕਰਮਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰਵਾਰ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਸੁਟਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਆਈ ਸੰਗਤ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਪਰਕਰਮਾ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਛੱਪਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਕਾਨ ਬਣਵਾਏ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਛੱਪਰੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਕੁਝ ਕੱਚੇ ਮਕਾਨ ਬਣਾਏ ਤੇ ਫਿਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੱਚੇ ਮਕਾਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਪੱਕੇ ਮਕਾਨ ਬਣ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਸਮੇਂ ਸੰਗਤ ਦੇ ਲੰਗਰ ਤੇ ਆਰਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਬਾਰੂਦ ਨਾਲ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ, ਸਰੋਵਰ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਇਹ ਮਕਾਨ ਵੀ ਢਾਹ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।

ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਉਸਾਰੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨੇ ਬੁੰਗਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਪੱਕੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਅਰੰਭ ਕੀਤੀ। ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਕਰਮਾ ਦੁਆਲੇ ਅਤੇ ਲਾਗੇ-ਚਾਗੇ ਬਣਾਏ। ਹਰ ਬੁੰਗੇ ਦਾ ਨਾਂ ਮਿਸਲ ਦੇ ਨਾਮ ਜਾਂ ਸਰਦਾਰ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਵੱਜਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਸਾਧੂ ਸੰਤ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਟਿਕਾਣਾ ਬਣਾਇਆ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਬੁੰਗਿਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਠ, ਅਰਥ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਰਾਗੀਆਂ ਦੇ ਬੁੰਗਿਆਂ 'ਚ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਜਦ ਕਿ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਬੁੰਗਿਆਂ ’ਚ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਹਰ ਇੱਕ ਬੁੰਗੇ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹਰ ਇੱਕ ਬੁੰਗੇ ਦਾ ਇਕ ਮੁੱਖ ਸੇਵਾਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੁੰਗਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਨਿੱਤਨੇਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬੁੰਗੇ ਦੀ ਸਫਾਈ, ਸੰਗਤ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਦੀ ਲੋੜ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨੀ ਇਸ ਦੀ ਮੁੱਖ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੀ।

ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਝ ਬੁੰਗਿਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ :-

1. ਬੁੰਗਾ ਜੱਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲਾ :- ਇਹ ਬੁੰਗਾ ਤਿੰਨ ਮੰਜ਼ਲਾ ਸੀ ਅਤੇ 11 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਿਆ ਖਰਚ ਕਰ ਕੇ 1830 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

2. ਬੁੰਗਾ ਸ਼ਾਹ ਬਾਦੀਆਂ :- ਇਹ ਬੁੰਗਾ ਤਿੰਨ ਮੰਜ਼ਲਾ ਸੀ ਅਤੇ 8 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਿਆ ਖਰਚ ਕੇ 1830 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਬੁੰਗੇ ਨੂੰ ਸੰਤ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨਿਰਮਲੇ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ

3. ਬੁੰਗਾ ਮਜੀਠੀਆ :- ਇਹ ਬੁੰਗਾ ਤਿੰਨ ਮੰਜ਼ਲਾ ਸੀ ਅਤੇ 11 ਹਜ਼ਾਰ ਖਰਚ ਕਰ ਕੇ 1870 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

4. ਬੁੰਗਾ ਸਿੰਘ ਪੁਰੀਆ :- ਇਹ ਬੁੰਗਾ ਦੋ ਮੰਜ਼ਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਬੁੰਗੇ ਨੂੰ ਸ. ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ, ਸ. ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ 1860 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਿਆ ਖਰਚ ਕੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ।

5. ਬੁੰਗਾ ਸਿੰਘ ਪੁਰੀਆ :- ਇਹ ਦੂਜਾ ਬੁੰਗਾ ਸ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ1865 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਿਆ ਖਰਚ ਕਰ ਕੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ।

6. ਬੁੰਗਾ ਗੱਦੋ ਵਾਲੀਆ :- ਇਹ ਬੁੰਗਾ ਇੱਕ ਮੰਜ਼ਲਾ ਸੀ ਅਤੇ 1850 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਬਣਿਆ ਸੀ।

7. ਬੁੰਗਾ ਜਮਾਂਦਾਰ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ :- ਇਹ ਬੁੰਗਾ ਭਾਈ ਬਲਾਕਾ ਸਿੰਘ ਕੋਲੋਂ ਥਾਂ ਲੈ ਕੇ ਜਮਾਂਦਾਰ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ 1821 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ।

8. ਬੁੰਗਾ ਘਨੱਯਾ :- ਇਹ ਬੁੰਗਾ ਦੋ ਮੰਜ਼ਲਾ ਸੀ ਅਤੇ 1809 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ 9000 ਰੁਪਏ ਖਰਚ ਕਰ ਕੇ ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਿੱਛੋਂ ਸ. ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਢੁਹਾ ਕੇ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ। ਸ. ਕਰਮ ਸਿੰਘ; ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਧਰਮ-ਪੁੱਤਰ ਸੀ।

9. ਬੁੰਗਾ ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ :- ਇਹ ਬੁੰਗਾ ਪਹਿਲਾਂ ਅਟਾਰੀ ਵਾਲੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦਾ ਸੀ, ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ। ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ 1881 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ 6547 ਰੁਪਏ ਖਰਚ ਕਰ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਹ ਬੁੰਗਾ ਵੀ ਤਿੰਨ ਮੰਜ਼ਲਾ ਸੀ।

10. ਬੁੰਗਾ ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਵਾਲਾ :- ਇਹ ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਦੋ ਮੰਜ਼ਲਾ ਬੁੰਗਾ ਸੀ ਜੋ 1827 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ 4 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਿਆ ਖਰਚ ਕਰ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਨਕੱਈ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਸੀ।

11. ਅਕਾਲ ਬੁੰਗਾ :- ਇਹ ਤਿੰਨ ਮੰਜ਼ਲਾ ਬੁੰਗਾ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਨੇ ‘ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸੇ’ ਦੇ ਮਿਲ ਬੈਠਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇੱਥੇ ਦੀਵਾਲੀ, ਵੈਸਾਖੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਾਰਾ ਪੰਥ ਇਕੱਤਰ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਬੁੰਗੇ ’ਤੇ 273400 ਰੁਪਏ ਖਰਚ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਹੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਜਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

12. ਬੁੰਗਾ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਛਾਪਾ ਵਾਲਾ :- ਇਹ ਬੁੰਗਾ ਇੱਕ ਮੰਜ਼ਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਬੁੰਗੇ ਨੂੰ 2500 ਰੁਪਿਆ ਖਰਚ ਕਰ ਕੇ 1850 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

13. ਬੁੰਗਾ ਬਾਗ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ :- ਇਹ ਬੁੰਗਾ ਦੋ ਮੰਜ਼ਲਾ ਸੀ ਅਤੇ 1822 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

14. ਬੁੰਗਾ ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ :- ਇਹ ਬੁੰਗਾ ਵੀ ਦੋ ਮੰਜ਼ਲਾ ਸੀ ਅਤੇ 1822 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬੁੰਗਾ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਅਤੇ ਬੁੰਗਾ ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਦੋਨਾਂ ਬੁੰਗਿਆਂ 'ਤੇ ਖਰਚ 7 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਿਆ ਆਇਆ ਸੀ।

15. ਬੁੰਗਾ ਰਾਗੀ ਧਨਪਤਿ ਸਿੰਘ :- ਇਹ ਬੁੰਗਾ ਦੋ ਮੰਜ਼ਲਾ ਸੀ ਅਤੇ 1830 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

16. ਬੁੰਗਾ ਜਰਨੈਲ ਮੀਹਾਂ ਸਿੰਘ :- ਇਹ ਬੁੰਗਾ ਚਾਰ ਮੰਜ਼ਲਾ ਸੀ ਅਤੇ 1871 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਬੁੰਗੇ ’ਤੇ 9 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਿਆ ਖਰਚ ਆਇਆ।

17. ਬੁੰਗਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਸਿੰਘ ਜੀ :- ਇਹ ਬੁੰਗਾ ਦੋ ਮੰਜ਼ਲਾ ਸੀ ਅਤੇ 1861 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ।

18. ਬੁੰਗਾ ਅਭੈ ਸਿੰਘ ਹੁਕਮਨਾਮੀਆਂ :- ਇਹ ਬੁੰਗਾ ਵੀ ਦੋ ਮੰਜ਼ਲਾ ਸੀ ਅਤੇ 1858 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ।

19. ਬੁੰਗਾ ਨਕਈਆਂ ਵਾਲਾ :- ਇਹ ਬੁੰਗਾ ਦੋ ਮੰਜ਼ਲਾ ਸੀ ਅਤੇ 1847 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ।

20. ਬੁੰਗਾ ਬਰਕੀ ਵਾਲੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦਾ :- ਇਹ ਬੁੰਗਾ ਦੋ ਮੰਜ਼ਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸ. ਅਨੌਖ ਸਿੰਘ ਨੇ 1836 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ।

21. ਬੁੰਗਾ ਘੜਿਆਲੀਆਂ ਵਾਲਾ :- ਇਹ ਬੁੰਗਾ ਤਿੰਨ ਮੰਜ਼ਲਾ ਸੀ ਅਤੇ 1841 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਬੁੰਗੇ ਦੇ ਨਾਮ 1680 ਰੁਪਏ ਦੀ ਜਗੀਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਘੜਿਆਲ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

22. ਬੁੰਗਾ ਝੰਡੇ ਵਾਲਾ :- ਇਹ ਬੁੰਗਾ ਤਿੰਨ ਮੰਜ਼ਲਾ ਸੀ ਅਤੇ 1840 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਬਾਵਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਲੱਕੜੀ ਦਾ ਝੰਡਾ ਖੜਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜੋ 1880 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਟੁੱਟ ਜਾਣ ’ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਏ ਨੇ ਲੋਹੇ ਦਾ ਬਣਵਾ ਕੇ ਉੱਪਰ ਸੁਨਿਹਰੀ ਕੰਮ ਕਰਵਾ ਕੇ ਖੜਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜੋ 1898 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਆਪੇ ਟੁੱਟ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਸਰਦਾਰ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਏ ਨੇ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਵਾ ਕੇ ਖੜਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਦੂਜਾ ਝੰਡਾ ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਬਹੁਤ ਸੋਨਾ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੱਦੀ ਉੱਪਰ ਬੈਠਣ ਸਮੇਂ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ।

23. ਬੁੰਗਾ ਚਮਾਰੀ ਵਾਲਾ :- ਇਹ ਬੁੰਗਾ ਚਮਾਰੀ ਪਿੰਡ ਵਾਲੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ 1841 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਬੁੰਗਾ ਦੋ ਮੰਜ਼ਲਾ ਸੀ। ਸ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਬੁੰਗਾ ਗਿਆਨੀ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਅਰਦਾਸ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

24. ਬੁੰਗਾ ਖਡੂਰੀਆਂ :- ਇਹ ਦੋ ਮੰਜ਼ਲਾ ਬੁੰਗਾ ਤੇਹਣ ਬਾਵਿਆਂ ਨੇ 1840 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ।

25. ਬੁੰਗਾ ਸਿਆਲਕੋਟੀਆਂ :- ਇਹ ਬੁੰਗਾ ਦੋ ਮੰਜ਼ਲਾ ਸੀ ਅਤੇ 1850 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।

26. ਬੁੰਗਾ ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸੀਆਂ :- ਇਹ ਬੁੰਗਾ ਇੱਕ ਮੰਜ਼ਲਾ ਸੀ ਅਤੇ 1850 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਬੁੰਗਾ ਭੱਲੇ ਬਾਵਿਆਂ ਦੇ ਕੋਲ ਸੀ।

27. ਬੰਗਾ ਚੀਚੇ ਵਾਲੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦਾ :- ਇਹ ਬੁੰਗਾ ਦੋ ਮੰਜ਼ਲਾ ਸੀ ਅਤੇ 1856 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸੀ

28. ਬੁੰਗਾ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦਾ :- ਇਹ ਤਿੰਨ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਬੁੰਗਾ 1838 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਉੱਤਰ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਬੁੰਗੇ

29. ਬੁੰਗਾ ਲਾਡਵੇ ਵਾਲੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦਾ :- ਇਹ ਬੁੰਗਾ ਘੰਟਾ ਘਰ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਸੀ ਅਤੇ ਲਾਡਵੇ ਵਾਲੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ 1924 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਬੁੰਗੇ ’ਤੇ ਇਕ ਲੱਖ ਰੁਪਿਆ ਖਰਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।

30. ਬੁੰਗਾ ਸੋਢੀਆਂ :- ਇਹ ਦੋ ਮੰਜ਼ਲਾ ਬੁੰਗਾ ਸੋਢੀ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਅਨੰਦਪੁਰੀਏ ਨੇ 1850 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ।

31. ਬੁੰਗਾ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਿਰਮਲਾ :- ਇਹ ਤਿੰਨ ਮੰਜ਼ਲਾ ਬੁੰਗਾ 1882 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਬਣਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਟੂਟੀ ਵਾਲਾ ਬੁੰਗਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ।

32. ਬੁੰਗਾ ਰਾਗੀ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ :- ਇਹ ਇਕ ਮੰਜ਼ਲਾ ਬੁੰਗਾ 1864 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਬੁੰਗਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਤੋਸ਼ੇਖਾਨੀਏ ਦੇ ਕੋਲ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਵੈਦਰਾਜ ਦੇ ਕੋਲ ਰਿਹਾ।

33. ਬੁੰਗਾ ਨੂਰ ਮਹੱਲੀਆਂ :- ਇਹ ਦੋ ਮੰਜ਼ਲਾ ਬੁੰਗਾ 1870 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ।

34. ਬੁੰਗਾ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ :- ਇਹ ਤਿੰਨ ਮੰਜ਼ਲਾ ਬੁੰਗਾ 1861 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਬੁੰਗੇ ’ਤੇ 33000 ਰੁਪਏ ਖਰਚ ਹੋਏ। ਇਸ ਬੁੰਗੇ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ ਕਪੂਰਥਲਾ ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ।

35. ਬੁੰਗਾ ਮਲਵਈਆਂ :- ਇਹ ਚਾਰ ਮੰਜ਼ਲਾ ਬੁੰਗਾ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ 45 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਖਰਚ ਕਰ ਕੇ 1835 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ।

36. ਬੁੰਗਾ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬਾਨ ਕੈਂਥਲ :- ਇਹ ਦੋ ਮੰਜ਼ਲਾ ਬੁੰਗਾ 1863 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।

37. ਬੁੰਗਾ ਜੱਲ੍ਹੇ ਵਾਲਿਆਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦਾ :- ਇਹ ਪੰਜ ਮੰਜ਼ਲਾ ਬੁੰਗਾ 34 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਿਆ ਖਰਚ ਕਰ ਕੇ 1868 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਬੁੰਗੇ

38. ਬੁੰਗਾ ਅਖਾੜਾ ਬਾਵਾ ਸੰਤੋਖ ਦਾਸ :- ਇਹ ਛੇ ਮੰਜ਼ਲਾ ਬੁੰਗਾ ਮਹੰਤ ਸੰਤੋਖ ਦਾਸ ਨੇ 1812 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਬੁੰਗੇ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ’ਤੇ 3 ਲੱਖ 15 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਖਰਚ ਹੋਏ ਸਨ।

39. ਬੁੰਗਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਗਿਆਨੀ :- ਇਹ ਦੋ ਮੰਜ਼ਲਾ ਬੁੰਗਾ 1835 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ।

40. ਬੁੰਗਾ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ :- ਇਹ ਦੋ ਮੰਜ਼ਲਾ ਬੁੰਗਾ 1812 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਬੁੰਗੇ ’ਤੇ 2 ਲੱਖ 75 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਿਆ ਖਰਚ ਆਇਆ।

41. ਬੁੰਗਾ ਬੁੜੀਏ ਵਾਲਾ :- ਇਹ ਦੋ ਮੰਜ਼ਲਾ ਬੁੰਗਾ 1828 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਬੁੰਗੇ ਉੱਪਰ 52500 ਰੁਪਿਆ ਖਰਚ ਹੋਇਆ।

42. ਬੁੰਗਾ ਜੇਤੂ ਵਾਲੀਆ :- ਇਹ ਦੋ ਮੰਜ਼ਲਾ ਬੁੰਗਾ 1835 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ।

43. ਬੁੰਗਾ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਸਿੱਖਾਂ:- ਇਹ ਇਕ ਮੰਜ਼ਲਾ ਬੁੰਗਾ 1834 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ।

44. ਬੁੰਗਾ ਭਾਈ ਵਸਤੀ ਰਾਮ :- ਇਹ ਤਿੰਨ ਮੰਜ਼ਲਾ ਬੁੰਗਾ 1870 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਬੁੰਗੇ ਵਿਚ ਇਕ ਸਰਦ ਖਾਨਾ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇੱਥੇ ਆਤਿਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਚੱਲਦੀ ਸੀ।

45. ਬੁੰਗਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਭੜਾਣੀਆਂ:- ਇਹ ਤਿੰਨ ਮੰਜ਼ਲਾ ਬੁੰਗਾ 1865 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।

46. ਬੁੰਗਾ ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਨਿਰਮਲਾ :- ਇਹ ਤਿੰਨ ਮੰਜ਼ਲਾ ਬੁੰਗਾ 1807 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਬੁੰਗੇ ’ਤੇ 52800 ਰੁਪਿਆ ਖਰਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।

47. ਬੁੰਗਾ ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ :- ਇਹ ਦੋ ਮੰਜ਼ਲਾ ਬੁੰਗਾ 1860 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਦੱਖਣੀ ਪਾਸੇ ਦੇ ਬੁੰਗੇ

48. ਬੁੰਗਾ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਵਾਲਾ :- ਇਹ ਦੋ ਮੰਜ਼ਲਾ ਬੁੰਗਾ 1842 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਬੁੰਗੇ ਵਿਚ ਸੰਤ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਕਵਿਰਾਜ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।

49. ਬੁੰਗਾ ਸੋਹੀਆਂ ਵਾਲਾ :- ਇਹ ਦੋ ਮੰਜ਼ਲਾ ਬੁੰਗਾ 1863 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।

50. ਬੁੰਗਾ ਬੁਧ ਸਿੰਘ:- ਇਹ ਇਕ ਮੰਜ਼ਲਾ ਬੁੰਗਾ 1847 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

51. ਸ਼ਹੀਦ ਬੁੰਗਾ :- ਇਹ ਦੋ ਮੰਜ਼ਲਾ ਬੁੰਗਾ 1821 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ।

52. ਬੁੰਗਾ ਕੇਸ ਗੜ੍ਹੀਆਂ:- ਇਹ ਦੋ ਮੰਜ਼ਲਾ ਬੁੰਗਾ 1822 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

53. ਬੁੰਗਾ ਅਨੰਦ ਪੁਰੀਆਂ :- ਇਹ ਦੋ ਮੰਜ਼ਲਾ ਬੁੰਗਾ 1824 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।

54. ਬੁੰਗਾ ਦਸੌਂਧਾ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧਵਾਂ :- ਇਹ ਇੱਕ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਬੁੰਗਾ 1824 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

55. ਬੁੰਗਾ ਝਬਾਲੀਆਂ ਵਾਲੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦਾ :- ਇਹ ਦੋ ਮੰਜ਼ਲਾ ਬੁੰਗਾ 1845 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।

56. ਬੁੰਗਾ ਕਾਲਿਆਂ ਵਾਲਾ :- ਇਹ ਇੱਕ ਮੰਜ਼ਲਾ ਬੁੰਗਾ 1852 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

57. ਬੁੰਗਾ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਗੈਬਾ :- ਇਹ ਦੋ ਮੰਜ਼ਲਾ ਬੁੰਗਾ 1822 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ. ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਗੈਬਾ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ. ਸਿਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਤੌਰ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਸਕੱਤਰ, ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਮੇਟੀ ਪੰਥਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ।

58. ਬੁੰਗਾ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਮਾਨ :- ਇਹ ਦੋ ਮੰਜ਼ਲਾ ਬੁੰਗਾ 1822 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਬੁੰਗੇ ਵਿਚ ਮਹੰਤ ਮੰਨਾ ਸਿੰਘ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਰਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।

59. ਬੁੰਗਾ ਭੰਗਾ ਸਿੰਘ ਥਾਨੇਸਰੀ :- ਇਹ ਦੋ ਮੰਜ਼ਲਾ ਬੁੰਗਾ 1819 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।

60. ਬੁੰਗਾ ਮੱਜਾ ਸਿੰਘ ਸਾਨ੍ਹੇ ਵਾਲੀਆ :- ਇਹ ਦੋ ਮੰਜ਼ਲਾ ਬੁੰਗਾ 1813 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਬਣਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਬੁੰਗਾ ਪਿੱਛੋਂ ਚਰਾਗੀਆਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਰਿਹਾ।

61. ਬੁੰਗਾ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ :- ਇਹ ਤਿੰਨ ਮੰਜ਼ਲਾ ਬੁੰਗਾ 1821 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਆਤਿਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਚੱਲਦੀ ਸੀ।

62. ਬੁੰਗਾ ਮੀਰਾਂ ਕੋਟੀਆਂ :- ਇਹ ਇਕ ਮੰਜ਼ਲਾ ਬੁੰਗਾ 1848 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

63. ਬੁੰਗਾ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ :- ਇਹ ਦੋ ਮੰਜ਼ਲਾ ਬੁੰਗਾ 1855 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

64. ਬੁੰਗਾ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨਿਰਮਲਾ :- ਇਹ ਤਿੰਨ ਮੰਜ਼ਲਾ ਬੁੰਗਾ 1821 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

65. ਬੁੰਗਾ ਲੱਖਾ ਸਿੰਘ ਨਿਰਮਲਾ :- ਇਹ ਤਿੰਨ ਮੰਜ਼ਲਾ ਬੁੰਗਾ 1851 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

66. ਬੁੰਗਾ ਚੜਤ ਸਿੰਘ ਰਾਗੀ :- ਇਹ ਤਿੰਨ ਮੰਜ਼ਲਾ ਬੁੰਗਾ 1850 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

67. ਬੁੰਗਾ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਸਉੜੀਆਂ ਵਾਲਾ :- ਇਹ ਦੋ ਮੰਜ਼ਲਾ ਬੁੰਗਾ 1821 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

68. ਬੁੰਗਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਭੜਾਣੀਆਂ :- ਇਹ ਦੋ ਮੰਜ਼ਲਾ ਬੁੰਗਾ 1876 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

69. ਬੰਗਾ ਕਬੂਲੇ ਵਾਲੀਆ :- ਇਹ ਇਕ ਮੰਜ਼ਲਾ ਬੁੰਗਾ 1831 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

70. ਬੁੰਗਾ ਸਰਕਾਰੀ :- ਇਹ ਘੰਟਾ ਘਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ।

‘ਤਵਾਰੀਖ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਯਾਨੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਵਾਕਿਆ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਬੁੰਗਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 86 ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ 1930-31 ਈ. 'ਚ ਛਪੀ ‘ਰਿਪੋਰਟ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ' ਵਿਚ ਬੁੰਗਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 71 ਲਿਖੀ ਗਈ ਪਰ ਅੰਤ ਵਿਚ ਨੋਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿਚ ਬੁੰਗਿਆਂ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਗਿਣਤੀ 84 ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਕਈ ਬੁੰਗੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਗਿਣਤੀ ਘੱਟ ਗਈ ਹੈ।

ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਬੁੰਗੇ ਬਣੇ ਸਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਇੱਟਾਂ ਦਾ ਰੇਟ ਦਸ ਆਨੇ ਸੀ, ਮਿਸਤਰੀ ਚਾਰ ਆਨੇ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦੋ ਆਨੇ ਸੀ। ਚੂਨਾ, ਲੱਕੜੀ ਬਹੁਤ ਸਸਤੀ ਸੀ।

ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬੁੰਗਿਆਂ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਖਸਤਾ ਗਈਆਂ ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ 1945 ਈ. ਵਿਚ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸੰਗਤ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਰੋਵਰ ਦੀਆਂ ਪਰਕਰਮਾਂ ਚੌੜੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਤੇ ਬੁੰਗੇ ਨਵੇਂ ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਉਸਾਰੇ ਜਾਣ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੋਭਾ ਵਿਚ ਵੀ ਲੋੜੀਂਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਵੇ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ 1946 ਈ. ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਭਰ ਦੇ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਮਾਹਰ ਸਿੱਖ ਇੰਜੀਨੀਅਰਾਂ ਦੀ ਰਾਇ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਕਰਮਾ ਸਕੀਮ ਪਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਕੁਝ ਬੁੰਗੇ ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਜਾਇਦਾਦ ਸਨ ਬਾਕੀ ਬੁੰਗਿਆਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬੁੰਗੇ ਖਰੀਦ ਲਏ ਗਏ। ਇਹ ਬੁੰਗੇ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸਨ। ਹੁਣ ਬੁੰਗਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਨਵੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਬੁੰਗੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਪਰਕਰਮਾ ਵਿਚ ‘ਬੁੰਗਾ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ' ਸਿੰਘ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਚੜਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ‘ਬੁੰਗਾ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ' ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਈ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਿਲ ਅਤੇ ਬੁੰਗੇ 'ਤੇ ਲੱਗਿਆ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਲਾਲ ਪੱਥਰ ਸਿੰਘ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ 11 ਮਾਰਚ, 1783 ਈ. ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਫਤਿਹ ਕਰ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ’ਤੇ ਕੇਸਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਝੁਲਾਉਣ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਯੋਗ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮਾਣ ਕਰ ਸਕਣ।