ਲੇਖ - Martyrs of Saka Panja Sahib

ਤਸ਼ੱਦਦ, ਵੈਰਾਗ
starting
1 October, 2022
1
ਸਾਕਾ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ
-
ਸ. ਹਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਐਸੀ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਆਈ ਕਿ ਹਰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਮਹੰਤਾਂ ਤੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਐਸੀ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਆਈ ਕਿ ਹਰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਮਹੰਤਾਂ ਤੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਾਕਾ ਜੋ 20 ਫਰਵਰੀ, 1921 ਈ. ਵਾਪਰਿਆ ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਵਿਚ ਮਹੰਤਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਫ਼ਰਤ ਤੇ ਜੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਮੋਰਚਾ 9 ਅਗਸਤ, 1922 ਈ. ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਸਮੇਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਬੀ. ਟੀ. ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਿੰਘਾਂ ਉੱਪਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਨੇ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਹਾਦਰ ਅਕਾਲੀ ਸਿੰਘ 100-100 ਡਾਂਗਾਂ ਖਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਰਹਿਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਨਿਭਾਅ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਸਿੰਘ ਜਿਸ ਪਾਸੇ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ, ਉਸ ਪਾਸੇ ਹੀ ਸੰਗਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵਾਗਤ ਲਈ ਸਟੇਸ਼ਨ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਕਈ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ’ਤੇ ਕੈਦੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਸਟੇਸ਼ਨ ਅਫ਼ਸਰ ਨਾ ਦਿੰਦੇ ਅਤੇ ਗੱਡੀ ਦੇ ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਪਹਿਰਾ ਲਗਾ ਦਿੰਦੇ।

ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਸਿੰਘ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਟਕ ਅਤੇ ਕੈਬਲਪੁਰ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਸਾਬਕਾ ਫੌਜੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਇਕ ਜਥਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ ਰਿਆਸਤ ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਜਥੇ ਦੇ ਮੀਤ ਜਥੇਦਾਰ ਮਾ. ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹਵਾਲਦਾਰ ਪਲਟਨ ਨੰ. 19 ਸਨ। ਜੱਜ ਨੇ ਇਸ ਜਥੇ ਦੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਢਾਈ-ਢਾਈ ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਅਤੇ ਇਕ-ਇਕ ਸੌ ਰੁਪਏ ਜ਼ੁਰਮਾਨੇ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਜਥੇ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ 29 ਅਕਤੂਬਰ, 1922 ਈ. ਨੂੰ ਰਾਤ ਦੀ ਗੱਡੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਅਟਕ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਗੱਡੀ ਨੇ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰਸਤੇ ਅਟਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਸੀ। ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਗੱਡੀ ਸਵੇਰੇ 8 ਵਜੇ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸਟੇਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਗੁਜ਼ਰੇਗੀ। ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋ ਕੇ ਅਟਕ ਜਾ ਰਹੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਲੰਗਰ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ 8 ਵਜੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਟੇਸ਼ਨ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਸਟੇਸ਼ਨ ’ਤੇ ਕੋਈ ਢਾਈ-ਤਿੰਨ ਸੌ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਿੰਘ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਸਟੇਸ਼ਨ ’ਤੇ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਸੰਗਤ ਵੱਲੋਂ ਸਟੇਸ਼ਨ ਮਾਸਟਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ’ਤੇ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਗੱਡੀ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਰੁਕੇਗੀ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਲੰਘ ਜਾਵੇਗੀ। ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਅ ਰਹੇ ਸਨ, ਨੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਮਾਸਟਰ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਛਕਾਉਣਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਟੇਸ਼ਨ ’ਤੇ ਗੱਡੀ ਰੋਕਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਟੇਸ਼ਨ ਮਾਸਟਰ ਵੱਲੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰਨ 'ਤੇ ਅਖੀਰ ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ 50 ਸਿੰਘ ਰੇਲਵੇ ਲਾਇਨ ’ਤੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਗੱਡੀ ਸੀਟੀਆਂ ਮਾਰਦੀ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕੈਦੀ ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਇਨ ਉੱਤੇ ਡਟੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਜਦ ਗੱਡੀ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸਟੇਸ਼ਨ ’ਤੇ ਆਈ ਤਾਂ ਕਈ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਜਖ਼ਮੀ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਛੱਜੇ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਸੁੱਟਦੀ ਖਲੋ ਗਈ। ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ (ਜੋ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਸਨ) ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ, ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਜੋ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨਚੀ ਸਨ, ਗੰਭੀਰ ਫੱਟੜ ਹੋ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੰਜਣ ਦੇ ਪਹੀਏ ਕੋਲੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਔਖੇ ਸਾਹ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਇਹ ਬਚਨ ਨਿਕਲੇ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਭੁੱਖੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਲੰਗਰ-ਪਾਣੀ ਛਕਾਓ, ਫਿਰ ਸਾਡਾ ਖਿਆਲ ਕਰਨਾ।

ਇਹ ਦਰਦਨਾਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਲੰਗਰ ਕਿਸ ਨੇ ਛਕਣਾ ਸੀ, ਪਰ ਪਿਆਰ ਭਰਿਆ ਲੰਗਰ ਸਭ ਨੇ ਲੈ ਲਿਆ। ਇਸ ਦਰਦਨਾਕ ਘਟਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਕੈਦ ਹੋਏ ਫੌਜੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੈਰਾਗ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੰਝੂ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵਿਦਾਇਗੀ ਲਈ। ਅਖੀਰ ਗੱਡੀ ਅਟਕ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਈ, ਇਸ ਘਟਨਾ ਵਿਚ ਛੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਕੱਟੇ ਗਏ।

ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਲੈ ਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ। ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅੰਤਮ ਸਸਕਾਰ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵਿਖੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਅੰਤਮ ਯਾਤਰਾ ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੀਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵਿਚ ਥਾਂ-ਥਾਂ 'ਤੇ ਸੰਗਤ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ’ਤੇ ਫੁੱਲ਼ਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 26 ਮਾਰਚ, 1899 ਈ. ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਸ. ਸਰੂਪ ਸਿੰਘ, ਮਾਤਾ ਪ੍ਰੇਮ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਪਿੰਡ ਅਕਾਲਗੜ੍ਹ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਹੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਵੀ ਲੱਗੇ ਰਹੇ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ 1918 ਈ. ਵਿਚ ਬੀਬੀ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬੀਬੀ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ 30 ਅਕਤੂਬਰ, 1922 ਈ. ਨੂੰ ਸੰਗਤ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰੇਲ ਪੱਟੜੀ ’ਤੇ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਲੜਕੇ ਤਰਲੋਕ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੋ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਇਕ ਦਿਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਖੇਡਦਾ ਹੋਇਆ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪਤੀਲੇ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਤੇ ਅੰਤਿਮ ਵਿਛੋੜਾ ਦੇ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੇਟੀ ਜੋਗਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਬੀਬੀ ਜੋਗਿੰਦਰ ਕੌਰ ਜੀ ਦੇ ਚਾਰ ਲੜਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇਹ ਪਰਵਾਰ ਦਿੱਲੀ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 14 ਨਵੰਬਰ, 1885 ਈ. ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਭਾਈ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਰੂਪ ਕੌਰ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਭਾਈ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਅ ਰਹੇ ਸਨ। ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਆਪ ਦਾ ਨਾਮ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ। ਆਪ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਪਾਸੋਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ 1922 ਈ. ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਗਏ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬੀਬੀ ਕਿਸ਼ਨ ਕੌਰ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਇੱਥੇ ਹੀ ਆਪ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਬਣ ਗਏ। ਸ਼ਹੀਦੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਵੀ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਛੇਤੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ਸੰਗਤ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਸਟੇਸ਼ਨ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਸਰਹਿੰਦ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਯਾਦਗਾਰ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਖ਼ਰੀਦੀ ਗਈ ਪਰ ਕੁਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਯਾਦਗਾਰ ਸੰਗਤ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਰਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਕਲੋਨੀ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਅਨੋਖੇ ਸ਼ਹੀਦ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੇਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਗੱਡੀ ਰੋਕ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਛਕਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੱਸ-ਹੱਸ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਥ ਵੱਲੋਂ ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਅਰਦਾਸ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਰ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 30 ਅਕਤੂਬਰ, 1922 ਈ. ਨੂੰ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚਾ ਪੰਥ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਫੁੱਲ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Articles Author Views

ਗਾਥਾ: ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਬੰਬਈ - ਸ. ਹਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ
1 March, 2025
Level: medium Views: 4
ਪੜੋ - read...
ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ ਮੋਰਚੇ ਸਮੇਂ ਪੁਲਿਸ ਹਮਲੇ ਦੀ ਗਾਥਾ - ਸ. ਹਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ
1 November, 2023
Level: deep Views: 1
ਪੜੋ - read...
ਸਾਕਾ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ - ਸ. ਹਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ
1 October, 2022
Level: starting Views: 1
ਪੜੋ - read...
ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਬੁੰਗੇ - ਸ. ਹਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ
1 September, 2021
Level: deep Views: 2
ਪੜੋ - read...
ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗਾਥਾ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ - ਸ. ਹਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ
1 March, 2021
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
ਗਾਥਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਾਕਾ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ - ਸ. ਹਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ
1 February, 2021
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਾਕਾ ਸ੍ਰੀ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ - ਸ. ਹਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ
1 May, 2020
Level: medium Views: 0
ਪੜੋ - read...
ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਤੀਜੀ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ - ਸ. ਹਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ
1 February, 2020
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
ਸਰਕਾਰ-ਏ-ਖਾਲਸਾ ਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅੰਗ ਸੀ: ਕਸ਼ਮੀਰ - ਸ. ਹਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ
1 October, 2019
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਵੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ‘ਨਾਨਕ ਲਾਮਾ’ ਹਨ - ਸ. ਹਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ
1 July, 2019
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...