ਪਰਕਰਮਾ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜਾ ਕੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਹਾਮੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ, ਸੀਖਾਂ, ਹਥਕੜੀਆਂ ਵਿਚ ਨੂੜ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਕਰੀਰ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਹੱਕਾਂ ਨੂੰ ਖੋਹ ਲਿਆ। ਪਿਆਰੇ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ, ਗੋਲੀਆਂ, ਟੀਅਰ ਗੈਸਾਂ, ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਮਨ-ਪਸੰਦ ਲੋਕਾਂ ਉੱਪਰ ਕਰ ਕੇ ਤੁਹਾਡੀ ਸੱਚਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਖੱਟਿਆ।

ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਸ ਸਾਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ 10 ਮਈ, 1955 ਈ. ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ ਮੋਰਚਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਭੀਮ ਸੈਨ ਸੱਚਰ ਸੀ। ਕਾਂਗਰਸੀ ਨੇਤਾ ਸ. ਪਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕਾਂਗਰਸੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਕੋਲ ਕੋਈ 1500 ਬੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੇ ਕੇ ਆਪੇ ਚੁੱਪ ਕਰ ਜਾਣਗੇ। ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਧੜਾ-ਧੜ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਅਤੇ 30 ਜੂਨ, 1955 ਈ. ਤਕ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 8164 ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਅਕਾਲੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਗੂੰਜਣ ਲੱਗੇ। ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਘਬਰਾ ਗਈ। ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਭੀਮ ਸੈਨ ਸੱਚਰ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਥਿਤੀ ਡਾਵਾਂਡੋਲ ਹੋ ਗਈ ਪਰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਤੇ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦੇਣ ਦਾ ਫੁੰਕਾਰਾ ਨਾ ਛੱਡਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਲਾਲਾ ਭੀਮ ਸੈਨ ਸੱਚਰ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਡਵੀਜ਼ਨ ਦਾ ਡੀ.ਆਈ.ਜੀ. ਪੁਲਿਸ ਮਹਾਸ਼ਾ ਅਸ਼ਵਨੀ ਕੁਮਾਰ 1 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਅਫਸਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮੀਟਿੰਗ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਦਬਾ ਦੇਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਡੀ.ਆਈ.ਜੀ. ਅਸ਼ਵਨੀ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ 5 ਦਿਨ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿਓ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿਆਂਗਾ। ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਅਸ਼ਵਨੀ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਹਰੀ ਝੰਡੀ ਮਿਲਣ ’ਤੇ ਉਸ ਨੇ 4 ਤੋਂ 9 ਜੁਲਾਈ ਤਕ ੫ ਦਿਨ ਚੁਣੇ। ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਂਕਸ ਵਿਚ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀਆਂ 24 ਬੰਦੂਕਾਂ ਜਬਤ ਕਰ ਲਈਆਂ ਅਤੇ ਲਾਇਸੰਸ ਕੈਂਸਲ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਅਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਮਹਾਸ਼ਾ ਅਸ਼ਵਨੀ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਿੱਟ ਕੱਪੜੀ ਪੁਲਿਸ ਦੀਵਾਨ-ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਪਰਕਰਮਾ ਵਿਚ ਭੇਜੀ ਗਈ। ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਣ ’ਤੇ ਸੰਗਤ ਨੇ ਚਿੱਟ ਕੱਪੜੀ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਫਿਟਕਾਰਾਂ ਪਾਈਆਂ ਅਤੇ ਪਰਕਰਮਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਮਹਾਸ਼ਾ ਅਸ਼ਵਨੀ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈ 3 ਤੇ 4 ਜੁਲਾਈ ਦੀ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਪੁਲਿਸ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਟੋਲੀਆਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗ੍ਰੰਥੀ ਗਿਆਨੀ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਅੱਛਰ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਮੈਨੇਜਰ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਪ੍ਰੋ. ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਬਿਨਾਂ ਵਰੰਟਾਂ ਤੋਂ ਮਕਾਨਾਂ ’ਤੇ ਛਾਪੇ ਮਾਰ ਕੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ। ਜਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਗਿਆਨੀ ਭੁਪਿੰਦਰ ਜੀ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਲਈ ਰਾਤ ਦੇ ਸਾਢੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਵਜੇ ਪੁਲਿਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਕਾਨ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੇਰੇ ਵਰੰਟ ਕਿੱਥੇ ਹਨ?” ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਪੁਲਿਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਇੰਚਾਰਜ ਥਾਣੇਦਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ, “ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਵਰੰਟ ਹਾਂ।

ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗ੍ਰੰਥੀ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਸਮਾਂ ਉਹ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਾਸੀ ਆਖਦੇ ਹਾਂ। ਅਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗ੍ਰੰਥੀ, ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਡੱਕਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝਿਆ।

ਮਹਾਸ਼ਾ ਅਸ਼ਵਨੀ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਅਸਲ ਵੱਡੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸਵੇਰੇ 3-4 ਵਜੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੁਲਸੀਆਂ ਨੇ ਧਾਵਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਰਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨਾਕੇ ਰੋਕ ਲਏ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਕਿਆਂ ’ਤੇ ਸਖਤ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਪਹਿਰਾ ਲਗਾ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਰਾਂ, ਦਫ਼ਤਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਦਫ਼ਤਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਉੱਪਰ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਰਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਿੱਲੀ, ਕਾਨਪੁਰ, ਇੰਦੌਰ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਸਿੰਘ ਜੋ ਜਥਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਨ, ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਟਰੱਕਾਂ ਵਿਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਤਵਾਲੀ ਤੇ ਫਿਰ ਜੇਲ੍ਹ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਪੈਪਸੂ ਰਿਆਸਤੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਸ. ਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਸ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ (ਕੋਹਲੀ) ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਦਰੇ ਦੇ ਸ. ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੀ ਸਨ।

ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਦਫਤਰ ਵਿੱਚੋਂ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕੁੜਮ ਸ. ਬਖਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ, ਸ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ‘ਨਿਰਾਸ’ ਗੁਜਰਖਾਨੀ, ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਸਿਰਕਰਦਾ ਨੇਤਾ ਸ. ਸਤਿਬੀਰ ਸਿੰਘ (ਪ੍ਰਿੰ.) ਐਮ.ਏ. ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸ. ਸਤਿਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਾਗਜ਼-ਪੱਤਰ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਕਰ ਲਏ, ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਸਾਰੇ ਕਾਗਜ਼-ਪੱਤਰਾਂ ਦੀ ਕਈ ਦਿਨ ਪੁਣ-ਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਪਰ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਆਇਆ।

ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਸੇਵਾਦਾਰ ਸਨ, ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ। ਦਫ਼ਤਰ ਤੇ ਦਫ਼ਤਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਅਲਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਤਾਲੇ ਤੋੜ ਕੇ ਫੋਲਾ-ਫਰਾਲੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਰਾਂ ਵਿਚ ਜਥਿਆਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤੇ ਸਾਰੇ ਯਾਤਰੂਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਕਲਸੀਆਂ ਵੀ ਸਨ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਪੁੱਛ-ਪੜਤਾਲ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਯਾਤਰੂਆਂ ਅਤੇ ਸ. ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਕਲਸੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿਤਾ। ਜਦ ਕਿ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਕਲਸੀਆਂ ਮੋਰਚੇ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਨਦੇਹੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਾਵਾ ਹਰਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜੋ ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਮਹਾਸ਼ਾ ਅਸ਼ਵਨੀ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਇਹ ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈ ਇਸ ਲਈ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜਥਿਆਂ ਵਿਚ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਤੇ ਘੱਟੋ-ਘਟ ਤੇ ਉਸ ਦਿਨ ਕੋਈ ਸਿੰਘ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੇਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗਾ ਤੇ ਫਿਰ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦੇਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਦ ਤਕ ਦੀਵਾਨ ਨੂੰ ਨਾ ਰੋਕਿਆ ਜਾਵੇ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਫੇਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਅਗਲਾ ਕਦਮ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਦੀਵਾਨ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਸਿਖਰ ਦੁਪਹਿਰੇ ਡਾਂਗਾਂ, ਬੰਦੂਕਾਂ, ਪਸਤੌਲਾਂ ਅਤੇ ਟੀਅਰ ਗੈਸ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਆਦਮੀ ਧਾਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਲਾਉਡ ਸਪੀਕਰ ’ਤੇ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਦਫ਼ਾ-144 ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਥਾਂ ਦੀਵਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਚੁਕੀ ਸੀ। ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿਰੁੱਧ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਲਹਿਰ ਸੀ। ਸ. ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਬਦ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਇੰਨੇ ਨੂੰ ਫੌਜ ਦੇ ਇਕ ਦਸਤੇ ਨੇ ਆ ਕੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਸਾਹਮਣੇ ਸੜਕ ਉਤੇ ਫ਼ਲੈਗ ਮਾਰਚ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਅ ਬਾਵਾ ਹਰਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਜੈਕਾਰੇ ਲਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਵੀ ਜੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਗਈ। ਹਾਲਾਤ ਵਿਗੜਦੇ ਦੇਖ ਕੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਭੇਜਿਆ ਪਰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰਾ ਰਾਹ ਸਿੰਘਾਂ-ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਨੇ ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸੰਗਤਾਂ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਰ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸਨ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਅੱਥਰੂ ਗੈਸ ਤੇ ਡਾਂਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਪੁਲਿਸ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਦੀਵਾਨ ਅਸਥਾਨ ਉਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਅਤੇ ਅੰਧਾ-ਧੁੰਦ ਅੱਥਰੂ ਗੈਸ ਦੇ ਗੋਲੇ ਸੁੱਟੇ ਗਏ। ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਕਈ ਸਿੰਘ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ। ਪੁਲਿਸ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦੀ ਗਈ। ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਕਰਮਾ ਵਿਚ ਅੱਥਰੂ ਗੈਸ ਦੇ ਗੋਲੇ ਸੁੱਟੇ ਗਏ। ਗੈਸ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੇਠਲੀ ਤੇ ਉਪਰਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵਿਚ ਵੀ ਪੁੱਜ ਗਈ ਜਿਸ ਦਿਨ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਮਾਰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਤਕ ਗਈ।

ਮਹਾਸ਼ਾ ਅਸ਼ਵਨੀ ਕੁਮਾਰ ਡੀ. ਆਈ. ਜੀ. ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਤੜਫ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਕਾਂਗਰਸੀ ਸਿੱਖ ਵੀ ਰੋਣ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕੇ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ, ਲੰਗਰ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪਰਕਰਮਾ ਵਿਚ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੰਨਾ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪੁਲਿਸ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਰੋਕ ਸਕੀ। ਨੌਜਵਾਨ ਵੀਰ ਜੈਕਾਰੇ ਛੱਡ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਥੇ ਜਥੇਦਾਰ ਮੋਹਣ ਸਿੰਘ ਤੁੜ, ਜਥੇਦਾਰ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜਥੇਦਾਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਠੇਠਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਸ ਦਿਨ 63 ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਮੋਰਚੇ ਸੰਬੰਧੀ ਖ਼ਬਰਾਂ ਛਾਪਣ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ। ਮਹਾਸ਼ਾ ਅਸ਼ਵਨੀ ਕੁਮਾਰ ਡੀ.ਆਈ.ਜੀ. ਅਤੇ ਭੀਮ ਸੈਨ ਸੱਚਰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਠੁੱਸ ਹੋ ਗਈ। ਮੋਰਚਾ ਨਿਰਵਿਘਨ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ ਅਤੇ 5 ਜੁਲਾਈ, 1955 ਈ. ਨੂੰ ਸ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਜਥੇਦਾਰੀ ਹੇਠ 52 ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ 6 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰ ਨਰਿੰਜਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ 44 ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ 7 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਸ. ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰੀ ਦੀ ਜਥੇਦਾਰੀ ਹੇਠ 56 ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ 8 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸ. ਚੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ 53 ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵੱਲੋਂ 9 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਦਿਨ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁਕਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦਿਨ ਬੀਬੀ ਗੁਰਦਿਆਲ ਕੌਰ ਕਲਕੱਤਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ 139 ਬੀਬੀਆਂ ਦਾ ਜਥਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਮਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਇੱਕ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਗੇੜਾ ਲਗਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ, ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਜਥੇ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ।

ਡੀ. ਆਈ. ਜੀ. ਅਸ਼ਵਨੀ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਭੀਮ ਸੈਨ ਸੱਚਰ ਤੋਂ ਪੰਜ ਦਿਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੰਗਿਆ ਸੀ। ਅਸ਼ਵਨੀ ਕੁਮਾਰ ਨੇ 4 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਵਰਤ ਕੇ ਭਿਆਨਕ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਜਿਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਖਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਅਥਵਾ ਦੀਵਾਨ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨਾਕਾਬੰਦੀ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਫੇਲ੍ਹ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਜਾਏਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਐਕਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਛਾਉਣੀ ਪਾ ਲਈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਲੰਗਰ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹੀਆਂ ਲਈ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਲੰਗਰ ਉਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਪੁਲਿਸ ਉੱਥੋਂ ਆਟਾ, ਦਾਲਾਂ, ਘਿਓ ਤੇ ਬਰਤਨ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਗਈ। ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਮਾਰ ਤੋਂ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਤੇ ਕੌਲਸਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵੀ ਬਚ ਨਾ ਸਕੀ। ਬਾ-ਵਰਦੀ ਪੁਲਿਸ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚੀ ਅਤੇ ਕੌਲਸਰ ਦੀਆਂ ਪਰਕਰਮਾ ਵਿਚ ਪੁਲਿਸ ਹਰਲ-ਹਰਲ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰਦੀ ਹੋਈ ਵਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗੀ।

ਸਭ ਤੋਂ ਕਮੀਨੀ ਹਰਕਤ ਪੁਲਿਸ ਨੇ 4 ਜੁਲਾਈ ਤੋਂ ਇਹ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਅਤੇ ਰੋਟੀਆਂ ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਰੋਟੀਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵੀਰਾਂ, ਭੈਣਾਂ, ਬੀਬੀਆਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਰੋਕਦੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਰੋਟੀਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਖੋਹ ਲੈਂਦੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਕਰਦੇ ਫਿਰ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਕੇ ਕੋਤਵਾਲੀ ਲੈ ਜਾਂਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਅਤੇ ਘਟੀਆ ਹਰਕਤਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸੰਗਤ ਵਲੋਂ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਿਆਂ ਦਾ ਢੇਰ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਸੰਗਤ ਵੱਲੋਂ ਲੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦੇ ਆਉਣ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨੀ ਪਈ ਕਿ ਸੰਗਤ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦੇ ਨਾ ਲਿਆਵੇ ਪੁਲਿਸ ਵਲੋਂ ਸੰਗਤ ਦੁਆਰਾ ਲਿਆਂਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦੇ ਰੋਕਣ ਦੀ ਇਹ ਕਮੀਨੀ ਹਰਕਤ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਦਿਨ ਜਾਰੀ ਰਹੀ।

ਅਸ਼ਵਨੀ ਕੁਮਾਰ ਆਪਣੇ ਮਕਸਦ ਵਿਚ ਫੇਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਨਿਰੰਤਰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਹੋਰ ਜੋਸ਼ ਵੱਧ ਗਿਆ। ਅਸ਼ਵਨੀ ਕੁਮਾਰ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਤਾਂ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਮੋਰਚਾ ਕੁਚਲਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭੀਮ ਸੈਨ ਸੱਚਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨ ਖਰਾਬ ਹੋਈ। ਜਥੇ ਲਗਾਤਾਰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਲਈ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।

ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ 250 ਵਲੰਟੀਅਰ ਤਿਆਰ-ਬਰਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਨਿਕਲੇ। ਜਥਾ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਕੇ ਸਿਰੋਪੇ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ. ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਰਾੜੇਵਾਲਾ ਸਨ। ਜਥਾ ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਛੇ ਵਜੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਫ਼ੋਨ ਆਇਆ ਕਿ ਮੈਂ ਆ ਕੇ ਆਪ ਜੀ (ਰਾੜੇਵਾਲਾ) ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਤੇ ਐਸ.ਐਸ.ਪੀ. ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ' ਕਹਿਣ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ’ਤੇ ਲਗਾਈ ਪਾਬੰਦੀ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਸ. ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਰਾੜੇਵਾਲਾ ਨੇ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਸੰਗਤ ਦੇ ਇਕੱਠ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨਾਅਰੇ ਤੋਂ ਪਾਬੰਦੀ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਰਚਾ ਫਤਿਹ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ 12000 ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਮਹਾਸ਼ਾ ਅਸ਼ਵਨੀ ਕੁਮਾਰ ਵੱਲੋਂ ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿੱਥੇ ਸਮੁੱਚਾ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਤੜਫ ਉੱਠਿਆ ਉਥੇ ਸਾਧੂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਸੰਤ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਰੇਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੇ, ਸੰਤ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਰਾੜਾ ਸਾਹਿਬ, ਸੰਤ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ, ਸੰਤ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਕਲੇਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸੰਤ ਨੰਦ ਸਿੰਘ, ਸੰਤ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਬਾਹੋਮਾਜਰਾ, ਸੰਤ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਰਾਮਪੁਰ, ਸੰਤ ਗੁਰਦਿਆਲ ਬੋਪਾਰਾਏ, ਸੰਤ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਛੰਨਾਂਵਾਲੇ, ਸੰਤ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਸੁਆਮੀ, ਸੰਤ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਭੈਰੋ ਮੁੰਨਾਂ, ਜਥਾ ਮਸਤੂਆਣਾ, ਸੰਤ ਵਿਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਕਿਸ਼ਨਪੁਰਾ, ਸੰਤ ਗਿਆਨੀ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀਏ ਆਦਿ ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਜਾਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।

ਭੀਮ ਸੈਨ ਸੱਚਰ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਹਮਲੇ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮੁੱਚਾ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਤੜਫ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਲਹਿਰ ਚੱਲ ਪਈ। ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਰੋਸ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਪੰਡਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਵਿਦੇਸ਼ ਯਾਤਰਾ ’ਤੇ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ, ਰਸਾਲੇ ਛਪਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਹਮਲੇ ਬਾਰੇ ਕਾਫੀ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ। ਪ੍ਰਦੇਸੀ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ, “ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਫ਼ਿਜ਼ਾ ਗੰਦੀ ਕਰ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਣਖੀਲੀ ਬਹਾਦਰ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀਆਂ ਅੰਧਾ-ਧੁੰਦ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਲੋਕੀਂ ਸ਼ਾਇਦ ਆਪ ਦਾ ਹੋਰ ਸਤਿਕਾਰ ਵੀ ਗੁਆ ਬੈਠਦੇ ਜੇ ਆਪ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਤੁਰੰਤ ਫੇਰੀ ਨਾ ਪਾਂਦੇ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ “ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸੱਚਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਾਸੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਰਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪੰਡਤ ਜੀ, ਇਹ ਉਹ ਹੀ ਇਕੱਲੀ ਕੌਮ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੂਜੀ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਘੁਰਕੀਆਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰ ਕੇ ਤੁਹਾਡਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੁਆਗਤ ਕੁਆਲਾ-ਲੰਪੁਰ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਤੁਸੀਂ ਮਲਾਇਆ ਨਿਵਾਸੀ ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਬਤ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ ਆਪਣੀ ਤਕਰੀਰ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਸਨ।

“ਪੰਡਤ ਜੀ! ਏਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਕੀ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਕੀ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਸਦਕਾ, ਅੱਜ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨ ਚੁੰਮੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਹੱਥ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਆਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਰੋਂ ਬੇਘਰ ਹੋਇਆਂ ਨੂੰ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੀ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਅੱਜ ਨਰਾਜ਼ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ।

ਪਰਕਰਮਾ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜਾ ਕੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਹਾਮੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ, ਸੀਖਾਂ, ਹਥਕੜੀਆਂ ਵਿਚ ਨੂੜ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਕਰੀਰ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਹੱਕਾਂ ਨੂੰ ਖੋਹ ਲਿਆ। ਪਿਆਰੇ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ, ਗੋਲੀਆਂ, ਟੀਅਰ ਗੈਸਾਂ, ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਮਨ-ਪਸੰਦ ਲੋਕਾਂ ਉੱਪਰ ਕਰ ਕੇ ਤੁਹਾਡੀ ਸੱਚਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਖੱਟਿਆ।

ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੀ ਸਿੱਖ ਤੁਹਾਡੇ ਦੌਰੇ ਪੁਰ ਹੈਰਾਨੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਤੋਂ ਤੁਹਾਡੀ ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਤਾਰਾਂ ’ਤੇ ਤਾਰਾਂ ਖੜਕਾ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਤਰਕੀਂਦਾ ਤੱਕਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਜਦ ਤੁਹਾਡੀ ਸੱਚਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਵਿਚ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਰਤੀ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਖੂਨ ਹੋਰ ਵੀ ਖੋਲਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਧੜਾ ਧੜ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਦੇਸ਼ਵਾਸੀ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਲਈ ਮਦਦ ਦੇ ਅਮਲੀ ਸਾਧਨ ਸੋਚੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ।

“ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ" ਕੋਈ ਐਟਮ ਬੰਬ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੱਚਰ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਅਮਨ ਭੰਗ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਜਾਗ ਉੱਠੀ ਸੀ। ਅਕਾਲੀ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦਿਨ ਬ-ਦਿਨ ਜ਼ੋਰ ਪਕੜਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਜੇ ਥੋੜਾ ਕੁ ਅਰਸਾ ਸੱਚਰ ਸਰਕਾਰ ਹੋਰ ਨਾਂ ਝੁਕਦੀ ਤਾਂ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਸ਼ਾਇਦ ਅਕਾਲੀ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਜਥੇ ਜਾਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ।

ਮਲਾਇਆ, ਸਿਆਮ, ਬਰ੍ਹਮਾ ਦੇ ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਦੇਸੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਇੱਕ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਨ-ਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਕਲੰਕਿਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲੱਕਤੋੜਵੀਂ ਹਾਰ ਨੇ ਸੱਚਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕੰਨ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣਗੇ। ਜੇਲ੍ਹਾਂ, ਹੱਥ-ਕੜੀਆਂ, ਟੀਅਰ ਗੈਸਾਂ, ਗੋਲੀਆਂ, ਬੰਦੂਕਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਖਾਲਸਈ ਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਡੁਲਾ ਸਕਦੇ। ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ ਤੇ ਆਪ ਦੀ ਕਾਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰ ਵਿਚ ਕੀ ਫਰਕ ਹੋਇਆ ਜਿਹੜੇ ਤੁਹਾਡੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਪਿਆਰੇ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆ ਗਏ, ਜਾਨ-ਮਾਲ ਇੱਜ਼ਤ, ਬਹੂ ਬੇਟੀਆਂ ਵੀ ਇਸ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਭੇਂਟ ਚੜ੍ਹਾ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸਾਂ ਇਸ ਦਾ ਇਵਜ਼ਾਨਾ ਕੈਦ ਹੀ ਦੇਣੀ ਸੀ ਅਤੇ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿਲ ਪੀੜਾ ਸੁਣਨ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਪਾਸ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ, ਕਲਚਰ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਗ੍ਰੰਥ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ, ਸਿੱਖ ਜਥੇਬੰਦੀ ਤੁਹਾਡੇ ਕਈ ਕਾਂਗਰਸੀ ਖਿਆਲਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨਹੀਂ ਸੁਖਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਤੁਸੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਰਾਜ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ।

ਇਸ ਅਕਾਲੀ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੀ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਚੌਕੰਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ’ ਅਵੱਸ਼ਯ ਬਣੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਕਾਇਮੀ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੁਣ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੁਹਾਡੇ ਕੰਨਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਮਰੀਕਾ, ਕਨੇਡਾ, ਆਸਟਰੇਲੀਆ, ਅਫਰੀਕਾ ਆਦਿ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਮਤੇ (ਰੈਜੂਲੇਸ਼ਨ) ਪਾਸ ਕਰ ਕੇ ਆਪ ਦੇ ਪਾਸ ਨਕਲਾਂ ਪੁਚਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ।

ਅਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮੋਰਚਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਮੁੱਚੇ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਨੇ ਪੂਰੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਿਖਾਈ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੇ ਸਾਰੇ 15 ਮੈਂਬਰ, ਪੈਪਸੂ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੇ 8 ਮੈਂਬਰ, ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੇ 7 ਮੈਂਬਰ ਪੰਜਾਬ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਤਿੰਨ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ 111 ਮੈਂਬਰ, 4 ਸਕੱਤਰ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗ੍ਰੰਥੀ, ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ, ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਵੀ ਜੇਲ੍ਹ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਵਿਉਪਾਰੀ, ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਨੌਜਵਾਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਭੈਣਾਂ, ਬੀਬੀਆਂ, ਭੁਝੰਗੀਆਂ ਨੇ ਹੱਸ-ਹੱਸ ਕੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ, ਦਿੱਤੀ। ਕੌਮ ਵਿਚ ਜਜ਼ਬਾ ਇੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕੌਮ ਨੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਕਸਰ ਨਾ ਛੱਡੀ, ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ, ਮਕਾਨ, ਸਾਮਾਨ ਕੁਰਕ ਹੋਇਆ। ਪਰਵਾਰ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਬੈਠੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਥਕ ਜਜ਼ਬੇ ਅੱਗੇ ਸਰਕਾਰ ਝੁਕੀ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਾਂਗਰਸੀ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਭੀਮ ਸੈਨ ਸੱਚਰ ਨੇ 10 ਅਕਤੂਬਰ, 1955 ਈ. ਨੂੰ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਆ ਕੇ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ ਦਾ ਮੋਰਚੇ ਫਤਿਹ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਮੰਗ ਜ਼ੋਰ ਫੜ੍ਹ ਗਈ।