ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਗੌਰਵ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਮਤਕਾਰ ਹੈ ਜੋ ਲੱਖਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਸੰਗ ਸਫਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਤੇ ਤਲਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਮੁਢਲੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ ਕਾਰਨ ਇਹ ਇਸ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨਿਆਂ ਦੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਿਤ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਆਧਾਰ ਵਾਲੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸਭਿਅਤਾ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੁੱਚੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨਾਲੋਂ ਸੰਬੰਧ ਟੁੱਟ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਸਮਾਦ ਦਾ ਸੋਮਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਦਾਰਥਕ ਲੋੜਾਂ ਦਾ ਸੋਮਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਮਿਆਰਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨੇ ਵਸਤਾਂ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਲੋੜਾਂ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਬਨਾਸਪਤੀ ਤੇ ਜੰਗਲ ਆਦਿ ਸਾਫ ਕਰਕੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕੁਦਰਤੀ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਧਰਤੀਆਂ ਤਾਕਤਵਰ ਮੁਲਕਾਂ ਦੀ ਲਲਚਾਈ ਨਜ਼ਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਈਆਂ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਵਾਤਾਵਰਨ ਜ਼ਹਿਰੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੈਰ-ਮਾਨਵੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਕਾਰਨ ਹੁਣ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੁੱਚੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ, ਜਗਤ, ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਮਾਨਵ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਦੇ ਮੂਲ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਹਸਤੀ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਖੋਜਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪੱਖ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ:

1. ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਮੂਲ ਸ੍ਰੋਤ- ਨੀਵਾਂ ਆਪਾ
2. ਪਦਾਰਥਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ
3. ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਅਗਵਾ
(ੳ) ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਦੈਵੀਕਰਨ
(ਅ) ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੱਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਕਾਰਾਤਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ
(ੲ) ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ

4. ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਟੀਚੇ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਆਦਰਸ਼
(ੳ) ਹਲੇਮੀ ਰਾਜ
(ਅ) ਸੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ ਰਹਿਣੀ
(ੲ) ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਇਕਸੁਰਤਾ

5. ਸਾਰ

1. ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਮੂਲ ਸੋਮਾ:

ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਮੂਲ ਸੋਮਾ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਨੀਵਾਂ ਆਪਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਾਮ, ਕੋ੍ਰਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ ਤੇ ਹੰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਾਮ-ਵਾਸ਼ਨਾ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਘੋਰ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਸਤੀ ਇਸ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਦੁਰਉਪਯੋਗ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਦੇਸ਼ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਉਥਲ ਪੁਥਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ‘ਪਾਪੀ ਕਾ ਘਰ ਅਗਨੇ ਮਾਹਿ’ ਕਹਿ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਅਸਰਾਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਫੁਰਮਾਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:

-ਜੈਸਾ ਸੰਗੁ ਬਿਸੀਅਰ ਸਿਉ ਹੈ ਰੇ ਤੈਸੋ ਹੀ ਇਹੁ ਪਰ ਗ੍ਰਿਹੁ॥ (ਪੰਨਾ 403)
-ਘਰ ਕੀ ਨਾਰਿ ਤਿਆਗੈ ਅੰਧਾ॥ ਪਰ ਨਾਰੀ ਸਿਉ ਘਾਲੈ ਧੰਧਾ॥. . .
ਪਾਪੀ ਕਾ ਘਰੁ ਅਗਨੇ ਮਾਹਿ॥ ਜਲਤ ਰਹੈ ਮਿਟਵੈ ਕਬ ਨਾਹਿ॥ (ਪੰਨਾ 1164)

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਜੋਕੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਈਰਾਨ, ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਆਦਿ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਅਮਰੀਕਾ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦੀ ਤਬਾਹੀ, ਬਗਦਾਦ ਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਬੰਬ ਧਮਾਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤੇ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਹੋਣ ਦੇ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਪ੍ਰਬਲ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਉ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੁੱਖ ਫਿਰ ਕਬੀਲਾਵਾਦ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵੱਲ ਪਰਤ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲੋਭ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੇ ਵਿਖਾਵੇ ਦੀ ਰਹਿਣੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਹੈ। ਬਿਲਡਿੰਗਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਲੱਕੜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਧਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਅਨੰਤ ਕਟਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਮੀਨ ਵਸਤਰਹੀਣ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਬਾਰਿਸ਼ਾਂ ਸਮੇਂ ਭੂਮੀ ਖੋਰੇ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ। ਅੰਨ ਉਪਜਾਊ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਕਮੀ ਕਾਰਨ ਅੰਨ ਦੀ ਕਮੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਦੰਗੇ ਫਸਾਦ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਹੈ ਤੇ ਆਮ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਟੁੱਟੇ ਹਸਪਤਾਲ, ਟੁੱਟੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਟੁੱਟੀਆਂ ਬੱਸਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉੱਡਦੀ ਧੂੜ ਨੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਧਾਇਆ ਹੈ। ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹਫੜਾ-ਦਫੜੀ ਵਧਾਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਭਾਵਨਾ ਅਧੀਨ ਤਾਕਤਵਰ ਮੁਲਕਾਂ ਨੇ ਗਰੀਬ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਵਸੀਲਿਆਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਮਚਾਈ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਤਰੀਵੀ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਚੋਰਾਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਹੋਣ ਲਈ ਆਖਿਆ ਹੈ:

ਏਕ ਨਗਰੀ ਪੰਚ ਚੋਰ ਬਸੀਅਲੇ ਬਰਜਤ ਚੋਰੀ ਧਾਵੈ॥
ਤ੍ਰਿਹਦਸ ਮਾਲ ਰਖੈ ਜੋ ਨਾਨਕ ਮੋਖ ਮੁਕਤਿ ਸੋ ਪਾਵੈ॥ (ਪੰਨਾ 503)

ਪਦਾਰਥਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ:- ਉਪਰੋਕਤ ਕਰਮਾਦਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਸੁਆਰਥ ਦੀ ਮਾਨਵ-ਵਿਰੋਧੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਏਕਤਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਖੁਸ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਵੱਖਰੀ ਹਸਤੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਮਾਨਵੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਸੰਕਟ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਖਪਤਕਾਰੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਨਿਘਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਖੁਦਗਰਜ਼ੀ, ਲਾਲਚ, ਫਜ਼ੂਲ ਖਰਚੀ, ਵਿਖਾਵਾ, ਦੁਬਿਧਾ ਆਦਿ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਵਿਿਗਆਨਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਨਿੱਜੀ ਇਛਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਾਰਨ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸੰਸਥਾ ਤਬਾਹ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਕਮੀ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਡੋਲ ਗਈ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਭੰਨ ਤੋੜ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ। ਉਦਾਸੀ, ਨਿਰਾਸ਼ਤਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਟਕਰਾਅ, ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਨਫ਼ਰਤ, ਵੈਰ ਤੇ ਹਿੰਸਾ ਆਦਿ ਦੁਰ-ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਘਰ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਤਮ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ। ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੜਾਈ ਦਾ ਨਜ਼ਲਾ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਵਾਦੀਆਂ ਬੰਬਾਂ ਦੀ ਭੇਟ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਅਗਵਾਈ:- ਉਪਰੋਕਤ ਗੈਰ-ਮਾਨਵੀ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਸੁਖਾਵਾਂ ਮੌੜ ਦੇਣ ਦਾ ਬਾਨਣੂੰ ਬੰਨਦੀ ਹੈ ਤਾ ਕਿ ਖੁੱਸੀ ਹੋਈ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਮਿਲ ਸਕੇ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੇ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਕਾਰਜ- ਯੋਜਨਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ:-

ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਦੈਵੀਕਰਨ:- ਗੁਰਮਤਿ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਰੱਖਿਆ। ਉਹ ਨਿਰਾ ਨੀਵਾਂ ਆਪਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਸਗੋਂ ਉਹ ਉਚੇਰੇ ਆਪੇ ਦਾ ਵੀ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿੱਥੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਅਗਨੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਬਨਸਪਤੀ ਵੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਦਾ ਤੇਜ਼ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਚੰਦ ਵਰਗੀ ਸੀਤਲਤਾ ਵੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸਰੀਰ ਕਾਮ ਕੋ੍ਰਧ ਦਾ ਨਗਰ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਹਰੀ ਦਾ ਮਹਿਲ ਵੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸੰਪੂਰਨ ਖਿੜਾਉ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਲਈ ਕਾਮ ਕੋ੍ਰਧ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੰਬੇ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਕਿ ਪਾਸ਼ਵਿਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਉਥਾਨ ਹੋ ਸਕੇ। ਇਹ ਬਦਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਥਵਾ
ਸਮੁੱਚਾ ਦੈਵੀਕਰਨ ਗੁਰੂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਕੁਝ ਕੁ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਫੁਰਮਾਨ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ:

-ਕਾਮੁ ਕ਼੍ਰੋਧੁ ਦੁਇ ਕਰਹੁ ਬਸੋਲੇ ਗੋਡਹੁ ਧਰਤੀ ਭਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 1171)
-ਭੀਤਰਿ ਅਗਨਿ ਬਨਾਸਪਤਿ ਮਉਲੀ ਸਾਗਰੁ ਪੰਡੈ ਪਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 1171)
-ਬਲਿਹਾਰੀ ਗੁਰ ਆਪਣੇ ਦਿਉਹਾੜੀ ਸਦ ਵਾਰ॥
ਜਿਿਨ ਮਾਣਸ ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਕੀਏ ਕਰਤ ਨ ਲਾਗੀ ਵਾਰ॥ (ਪੰਨਾ 462)

ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੱਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਕਾਰਤਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ:- ਪਵਣ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਧਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੱਤ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਫੁਰ ਮਾਨ ਪਵਣੁ ਗੁਰੂ ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ ਮਾਤਾ ਧਰਤਿ ਮਹਤੁ ਵਿਚ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪੌਣ ਮੌਨਸੂਨ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਵਰ੍ਹ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਪਜ ਨਾਲ ਮਾਲੋਮਾਲ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਿਰਤੀ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਨਾਲ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆਵੀ ਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਭਰਪੁਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਪੌਣ ਗੁਰੂ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵੱਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਾਡਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲਕ ਹੈ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਤੇ ਬਨਸਪਤੀ-ਜਗਤ ਪਾਣੀ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਬਿਨਾਂ ਖੇਤੀ ਕੁਮਲਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਡੋਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਵਪਾਰ ਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਨੰਤ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਫੁਰਮਾਨ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੀ ਕਾਇਮੀ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਨ:

-ਪਹਿਲਾ ਪਾਣੀ ਜੀਉ ਹੈ ਜਿਤੁ ਹਰਿਆ ਸਭੁ ਕੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 472)
-ਜਲ ਬਿਨੁ ਸਾਖ ਕੁਮਲਾਵਤੀ ਉਪਜਹਿ ਨਾਹੀ ਦਾਮ॥ (ਪੰਨਾ 133)

ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਮਾਂ ਹੋਣ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੋਮਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਸਕੇ। ਧਰਤੀ ਇਕ ਐਸਾ ਮਹੱਤ ਅਥਵਾ ਮੂਲ ਪਦਾਰਥ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਾਲ-ਧਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਤੋਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਕੁੱਖ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਣਿਜ ਪਦਾਰਥ ਜਿੱਥੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਤੇ ਸ਼ਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ‘ਧਰਮਸਾਲ’ ਆਖਿਆ ਤਾਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਧਰਮ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਕਰੇ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਕੁੱਲ ਲੀਲਾ ਨਿਯਮ-ਬੱਧ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਧਰਤੀ ਦੇ ‘ਧਰਮ’ ਅਥਵਾ ਕਰਤਵ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤ ਹੋਵੇ। ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਿਯਮਾਂ ’ਤੇ ਚੱਲਣਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਧਰਮ ਅਥਵਾ ਕਰਤਵ ਹੈ।

ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ:- ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਿੰਨੀ ਚੇਤਨਤਾ ਨਾਲ ਸਵਾਰਿਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਵਿਚ ਰੱਬ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਲੁਕਿਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਯਹੂਦੀ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਥਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕਤਲ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਕਤਲ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕਤਲ ਨਾਲ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਨਸਲ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਰਬ ਦੀ ਹਸਤੀ ਦੀ ਇੱਕੋ ਜਿੰਨੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਰੁਤਬੇ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਫੁਰਮਾਨ ਹਨ:

-ਅਵਰ ਜੋਨਿ ਤੇਰੀ ਪਨਿਹਾਰੀ॥ ਇਸੁ ਧਰਤੀ ਮਹਿ ਤੇਰੀ ਸਿਕਦਾਰੀ॥ (ਪੰਨਾ 374)
-ਹਰਿ ਮੰਦਰੁ ਏਹੁ ਸਰੀਰੁ ਹੈ ਗਿਆਨਿ ਰਤਨਿ ਪਰਗਟੁ ਹੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 1346)
-ਸਭੇ ਸਾਝੀਵਾਲ ਸਦਾਇਨਿ ਤੂੰ ਕਿਸੈ ਨ ਦਿਸਹਿ ਬਾਹਰਾ ਜੀਉ॥ (ਪੰਨਾ 97)

ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਟੀਚੇ ਲਈ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਆਦਰਸ਼:- ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਆਪੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵੀ ਕਰਨ ਦਾ ਟੀਚਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਜ਼ਲ ਵੱਲ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਹਲੇਮੀ ਰਾਜ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਹੈ ਜੋ ਸਮੁੱਚੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੇ ਸੰਭਾਲ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸੂਰਤ ਸਮੁੱਚੀ ਲੋਕਾਈ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਨਵਿਰਤੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਕਥਨ ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ:

ਹੁਣਿ ਹੁਕਮੁ ਹੋਆ ਮਿਹਰਵਾਣ ਦਾ॥ ਪੈ ਕੋਇ ਨ ਕਿਸੈ ਰਞਾਣਦਾ॥
ਸਭ ਸੁਖਾਲੀ ਵੁਠੀਆ ਇਹੁ ਹੋਆ ਹਲੇਮੀ ਰਾਜੁ ਜੀਉ॥ (ਪੰਨਾ 74)

ਸੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ ਰਹਿਣੀ:- ਸੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ ਰਹਿਣੀ ਆਧਾਰਿਤ ਕੌਮੀ ਆਚਰਨ ਦੀ ਅਹਿਮ ਲੋੜ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੌਮੀ ਆਚਰਨ ਕਾਰਨ ਅਮਰੀਕਾ, ਕੈਨੇਡਾ, ਆਦਿ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰੀ ਜੀਵਨ ਸਾਫ-ਸੁਥਰਾ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਸ਼ੁਧਤਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਅੰਤਰੀਵੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਬਾਹਰਲਾ ਰੂਪ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਗੁਆਉਣ ਤੇ ਤੁਲ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਬਣਾ ਕੇ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਬੀਜ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਸੱਚ ਦੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਸਿੱਦਕ ਦਿਲੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ:

ਅਮਲੁ ਕਰਿ ਧਰਤੀ ਬੀਜੁ ਸਬਦੋ ਕਰਿ ਸਚ ਕੀ ਆਬ ਨਿਤ ਦੇਹਿ ਪਾਣੀ॥ . . .
ਮਾਲ ਕੈ ਮਾਣੈ ਰੂਪ ਕੀ ਸੋਭਾ ਇਤੁ ਬਿਧੀ ਜਨਮੁ ਗਵਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 24)

ਵਾਤਾਵਰਨਕ ਇਕਸੁਰਤਾ:- ਸੰਸਾਰਕ ਅਮਨ ਲਈ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਇਕਸੁਰਤਾ ਮੁੱਖ ਸ਼ਰਤ ਹੈ। ਜੋ ਬ੍ਰਹਮੰਡੇ ਸੋਈ ਪਿੰਡੇ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪੇ ਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਏਕਤਾ ਲਈ ਪੇ੍ਰਰਦਾ ਹੈ। ਵਾਤਾਵਰਨਕ ਇਕਸੁਰਤਾ ਲਈ ਪਹਿਲੇ ਪਰਵਾਰਿਕ ਇਕਸੁਰਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਮਾਈ ਬਾਪ ਪੁਤ੍ਰ ਸਭਿ ਹਰਿ ਕੇ ਕੀਏ ਦੇ ਫੁਰਮਾਨ ਤੋਂ ਸੇਧ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਇਕਸੁਰਤਾ ਸਮਾਜਿਕ ਇਕਸੁਰਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਇ ਇਕਤ੍ਰ ਮਿਲਹੁ ਮੇਰੇ ਭਾਈ ਦੇ ਫੁਰਮਾਨ ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਇਕਸੁਰਤਾ ਵਿਸ਼ਵਮਈ ਇਕਸੁਰਤਾ ਹੈ ਜੋ ਪਸਰਿਓ ਆਪਿ ਹੋਇ ਅਨਤ ਤਰੰਗ ਦੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਫੁਰਮਾਨ ਦੀ ਮੁੱਖੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਹੈ।

ਸਾਰ ਕਥਨ :- ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਬਚਾਉ ਲਈ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਕਾਦਰ ਪਛਾਣਨ ਵਾਲੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹੋਣ ਅਤੇ ਬਲਿਹਾਰੀ ਕੁਦਰਤਿ ਵਸਿਆ ਦੇ ਫੁਰਮਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਜੋ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੁਆਰਾ ਸੱਚ ਤੇ ਸਾਦਗੀ ਅਪਣਾਅ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਸਮਾਨਤਾ, ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਨਵੀ ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਹਰੇਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਗਰੰਟੀ ਦੇਣ ਤਾਂਕਿ ਜੰਗਾਂ ਰੁਕ ਸਕਣ, ਸਦੀਵੀ ਅਮਨ ਹੋ ਸਕੇ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਧਾਨ ਹੋ ਜਾਏ।