ਦੀਵਾਲੀ ਤੇ ਵੈਸਾਖੀ ਵਾਂਗ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਵਾਲਾ ਮੌਸਮੀ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਸਰਦੀ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੀ ਹਰਿਆਲੀ ਤੇ ਨਿੱਘ ਨਾਲ ਸਰਸ਼ਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਹੋਲੀ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਪੂਰੇ ਖਾਲਸਾਈ ਜਾਹ-ਓ-ਜਲਾਲ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਬੀਰ-ਰਸੀ ਸਪਿਰਿਟ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਲਮੇਰੇ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿਚ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਜੁਝਾਰੂ ਭੂਮਿਕਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ, ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਖੇੜੇ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਉਮਾਹ ਤੇ ਨਿੱਤ-ਨਵੇਂ ਸਜੀਵ ਵਲਵਲੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ।

ਹੋਲੇ ਮਹੱਲੇ ਦਾ ਪੁਰਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਉਸ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸੋਚ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਲੀ ਦੇ ਪਰੰਪਰਿਕ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਰੀਤ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਹੋਲੀ ਖਾਲਸੇ ਲਈ ਸੰਤ-ਸੇਵਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਸਿਫ਼ਤਾਂ ਦੇ ਗਾਇਣ ਰਾਹੀਂ ਤਨ-ਮਨ ਦੀ ਸਦੀਵੀ ਬਸੰਤ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਹਰਿਆਲੀ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਨੂੰ ਮਾਣਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਉਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਦੇ ਔਗੁਣ ਵਿਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਮੇਵਿਆਂ ਵਾਲਾ ਸਵਰਗੀ ਬ੍ਰਿਛ (ਪਾਰਜਾਤ) ਉੱਗ ਆਇਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ:

ਹੋਲੀ ਕੀਨੀ ਸੰਤ ਸੇਵ॥
ਰੰਗੁ ਲਾਗਾ ਅਤਿ ਲਾਲ ਦੇਵ॥
ਮਨੁ ਤਨੁ ਮਉਲਿਓ ਅਤਿ ਅਨੂਪ॥
ਸੂਕੈ ਨਾਹੀ ਛਾਵ ਧੂਪ॥
ਸਗਲੀ ਰੂਤੀ ਹਰਿਆ ਹੋਇ॥
ਸਦ ਬਸੰਤ ਗੁਰ ਮਿਲੇ ਦੇਵ॥
ਬਿਰਖੁ ਜਮਿਓ ਹੈ ਪਾਰਜਾਤ॥
ਫੂਲ ਲਗੇ ਫਲ ਰਤਨ ਭਾਂਤਿ॥
ਤ੍ਰਿਪਤਿ ਅਘਾਨੇ ਹਰਿ ਗੁਣਹ ਗਾਇ॥
ਜਨ ਨਾਨਕ ਹਰਿ ਹਰਿ ਹਰਿ ਧਿਆਇ॥ (ਪੰਨਾ 1180)

ਗੁਰਮਤਿ ਦੁਆਰਾ ਹੋਲੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਉਪਰੋਕਤ ਰੂਹਾਨੀ ਰੰਗ ਸਦੀਵੀ ਖੇੜੇ ਵਾਲੇ ਨਵ-ਜੀਵਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਅਤਿ ਨੀਵੀਂ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ, ਇਕ ਦੂਜੇ ’ਤੇ ਚਿੱਕੜ ਸੁੱਟਣ ਦੀ ਰੀਤ ਬੌਣੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਹੋਲੀ ਨੂੰ ਹੋਲੇ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਹੋਲੀ ਮਨਾ ਰਹੇ ਅਜਿੱਤ, ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਤੇ ਆਪਾ ਵਾਰੂ ਜਥਿਆਂ ਦਾ ਰੂਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਸ਼ਬਦ, ਹੋਲਾ ਤੇ ਮਹੱਲਾ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸੰਗਮ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਹੋਲਾ ਹੋਲੀ ਦਾ ਪੁਲੰਿਗ ਰੂਪ ਹੈ ਤੇ ਮਹੱਲਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਉਹ ਥਾਂ ਜਿਸ ’ਤੇ ਫ਼ਤਿਹ ਪਾ ਕੇ ਪੜਾਅ ਕਰੀਦਾ ਹੈ। ਮਹੱਲਾ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਅਰਥ ਦੌੜਨ ਵਾਲਾ ਮੈਦਾਨ ਵੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰ ਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਦਿਆ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੇਤ ਵਦੀ ਪਹਿਲੀ ਨੂੰ ਮਸਨੂਈ ਜੰਗ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਦਿਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦਿਨ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਥਾਂ ਨਿਯਤ ਕਰ ਕੇ ਦੋ ਦਲ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ। ਜਿਸ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਚੁਣਵੇਂ ਸਿੰਘ ਹੋਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜੋ ਦਲ, ਇੱਕ ਦਲ ਦੇ ਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਖਾਸ ਥਾਂ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ, ਉਹ ਜਿੱਤਿਆ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਦੀਵਾਨ ਵਿਚ ਸਿਰੋਪਾ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ (ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ, ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼) ਹੋਲੇ ਮਹੱਲੇ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੁਰਬ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ, ਚੇਤ ਵਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸੰਮਤ, 1757 ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ। ਇਹ ਥਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਜਾ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੋਲਗੜ੍ਹ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਅੱਜ ਵੀ ਹੋਲਗੜ੍ਹ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਚਰਨ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਤਕ ਪੁੱਜਣ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਹੋਲੇ ਮਹੱਲੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਿਭਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭਾਵੇ ਰੰਗ ਤੇ ਸੁਗੰਧ ਦਾ ਛਿੜਕਾਅ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਧੇਰੇ ਬਲ ਸ਼ਸਤਰ ਤੇ ਯੁੱਧ-ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ’ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਇਸ ਪੁਰਬ ਨੂੰ ਅਰੰਭ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਖਾਲਸੇ ਵਿਚ ਯੁੱਧ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਚਾਉ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ, ਆਪਣੇ ਨੀਵੇਂ ਪਸ਼ੂ-ਨੁਮਾ ਆਪੇ ਨੂੰ ਨੱਥ ਪਾਉਣਾ ਤੇ ਮਰਦਾਂ ਵਾਲੀ ਘਾਲ ਘਾਲਣ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇਸਲਾਮੀ ਕੱਟੜਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਲੋਹ-ਪੁਰਸ਼ ਖਾਲਸੇ ਰਾਹੀਂ ਲੋਹੇ ਦੇ ਚਨੇ ਚਬਾਣਾ ਸੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਹੋਲੇ ਮਹੱਲੇ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖ-ਧਰਮ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਬੀਰ-ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸਾਂਭਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਬਾਬਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਵੇਲੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਗਊਆਂ ਸਮਾਨ ਤੇ ਬਾਬਰ ਨੂੰ ਤਾਕਤਵਰ ਸ਼ੇਰ ਸਮਾਨ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਅਸਾਵੀਂ ਜੰਗ ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਫੁਰਮਾਇਆ ਸੀ:

ਜੇ ਸਕਤਾ ਸਕਤੇ ਕਉ ਮਾਰੇ ਤਾ ਮਨਿ ਰੋਸੁ ਨ ਹੋਈ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਸਕਤਾ ਸੀਹੁ ਮਾਰੇ ਪੈ ਵਗੈ ਖਸਮੈ ਸਾ ਪੁਰਸਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 360)

ਉਪਰੋਕਤ ਕਥਨ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਲਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਮਾਰਗ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਜਿਸ ’ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਤਤਕਾਲੀਨ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਖੰਡਿਓਂ ਤਿੱਖੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੋੜ ਆਪਾ-ਵਾਰੂ-ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰ ਧੜ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ ਲੱਗਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਫੁਰਮਾਨ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ:

ਜਉ ਤਉ ਪ੍ਰੇਮ ਖੇਲਣ ਕਾ ਚਾਉ॥ ਸਿਰੁ ਧਰਿ ਤਲੀ ਗਲੀ ਮੇਰੀ ਆਉ॥
ਇਤੁ ਮਾਰਗਿ ਪੈਰੁ ਧਰੀਜੈ॥ ਸਿਰੁ ਦੀਜੈ ਕਾਣਿ ਨ ਕੀਜੈ॥ (ਪੰਨਾ 1412)

ਹੋਲੇ ਮਹੱਲੇ ’ਤੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਦੇ ਵੱਡੇ ਮੈਦਾਨ ਅਥਵਾ ਅਖਾੜੇ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਖਾੜੇ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਅਖਾੜਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੁਰਮੁਖ ਭੜਥੂ ਪਾਉਂਦੇ ਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋ ਕੇ ਮਨਮੁਖਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾੜਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ:

ਆਪੇ ਛਿੰਝ ਪਵਾਇ ਮਲਾਖਾੜਾ ਰਚਿਆ॥
ਲਥੇ ਭੜਥੂ ਪਾਇ ਗੁਰਮੁਖਿ ਮਚਿਆ॥
ਮਨਮੁਖ ਮਾਰੇ ਪਛਾੜਿ ਮੂਰਖ ਕਚਿਆ॥
ਆਪਿ ਭਿੜੈ ਮਾਰੇ ਆਪਿ ਆਪਿ ਕਾਰਜੁ ਰਚਿਆ॥ (ਪੰਨਾ 1280)

ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨੀਵੇਂ ਆਪੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅੰਤਰੀਵੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਰਚਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਵਾਸ਼ਨਾਵਾਂ ਦੇ ਬੰਧੇਜ ਲਈ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਅਥਵਾ ਸਹਿਜ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕੀਤੀ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦੀਪਕ ਆਪ ਬਣਨ ਲਈ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਦੀਵੇ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਫਲ ਸਰੀਰ ਲਈ ਕੰਚਨ ਕਾਇਆ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਕਾਇਆ ਇੰਦਰਿਆਵੀ ਸੰਜਮ ਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਆਭਾ ਦਾ ਤੇਜ਼ ਕਦੇ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਫੁਰਮਾਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:

-ਧੰਨ ਜੀਓ ਤਿਹ ਕੋ ਜਗ ਮੈ ਮੁਖ ਤੇ ਹਰਿ ਚਿਤ ਮੈ ਜੁਧੁ ਬਿਚਾਰੈ . . .
ਧੀਰਜ ਧਾਮ ਬਨਾਇ ਇਹੈ ਤਨ ਬੁਧਿ ਸੁ ਦੀਪਕ ਜਿਉ ਉਜੀਆਰੈ। (ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ)
-ਆਤਮ ਉਪਦੇਸ ਭੇਸੁ ਸੰਜਮ ਕੋ ਜਾਪ ਸੁ ਅਜਪਾ ਜਾਪੈ॥
ਸਦਾ ਰਹੈ ਕੰਚਨ ਸੀ ਕਾਯਾ ਕਾਲ ਨ ਕਬਹੂੰ ਬਯਾਪੈ। (ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ)

ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਮੁੱਚੀ ਗੁਰਮਤਿ ਲਹਿਰ ਨੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਮਾਨਵੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਿਤ ਕਰਨ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਅੰਤਰੀਵ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਸੰਜੁਗਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਉਚੇਰੇ ਪੱਧਰਾਂ ’ਤੇ ਲਿਜਾਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਮੱਲ-ਅਖਾੜਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਹੋਲੇ ਮਹੱਲੇ ਦੇ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਮਸਨੂਈ ਲੜਾਈਆਂ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਰੀਰਕ, ਮਾਨਸਿਕ ਤੇ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂਕਿ ਸੰਪੂਰਨ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮਾਨਵੀ ਹਸਤੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਪੂਰਾ ਹੋ ਸਕੇ।

ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮਾਨਵੀ ਹਸਤੀ ਹੀ ਮਾਨਵ-ਵਿਰੋਧੀ ਲਬੁ ਪਾਪੁ ਦੁਇ ਰਾਜਾ ਮਹਤਾ ਵਾਲੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਮੁਗ਼ਲੀਆ ਸਾਧਨ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਇਹ ਹਾਵੀ ਹੋਂਦ ਵਾਲੀ ਮਨੁੱਖੀ ਹਸਤੀ ਸਮਾਨਤਾ, ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਗੌਰਵ ਤੇ ਸਨਮਾਨ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਜੀਅ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਬੇਰੋਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾ, ਨਿਰੰਤਰ ਨਿਰਭੈਤਾ ਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਾਲੇ ਬੇਗਮਪੁਰੇ ਤੇ ਹਲੇਮੀ ਰਾਜ ਦੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਭਵਿੱਖੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ।

ਹੋਲੇ ਮਹੱਲੇ ਦੇ ਅਵਸਰ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਸਤਰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਕਾਲ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ ਵਿਚ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਖਾਣੀ ਚੰਡੀ ਅਥਵਾ ਤੇਗ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸੋਹਲੇ ਗਾਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਟਾਰ, ਬਾਣ, ਤੀਰ, ਤੁਫੰਗ, ਗਦਾ, ਸੈਥੀ, ਚੱਕਰ, ਤੀਰ ਤੇ ਤੋਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੁਗ਼ਲੀਆ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਡਰ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਆਖਿਆ:

ਅਸਿ ਕ੍ਰਿਪਾਨ ਖੰਡੋ ਖੜਗ ਤੁਪਕ ਤਬਰ ਅਰ ਤੀਰ॥
ਸੈਫ ਸਿਰੋਹੀ ਸੈਹਥੀ ਯਹੈ ਹਮਾਰੈ ਪੀਰੁ॥ (ਸ਼ਸਤ੍ਰਨਾਮ ਮਾਲਾ)

ਇਸੇ ਸ਼ਸਤਰ ਪੂਜਾ ਨੇ ਤਤਕਾਲੀਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਮਨੁੱਖ ਬਣਾਇਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਛਾ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਦਾ ਮਨੋਬਲ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਹ ਨਵਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਜਣ ’ਚ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਵਾਲੀ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ, ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਜਿਸ ਦੀ ਬਲਵਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਅੱਗੇ ਮੁਗ਼ਲੀਆ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਢਹਿ ਪਈ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਆਪ ਮਾਲਕ ਬਣੇ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆ ਫੁਰਮਾਨ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ।

ਇਨ ਗ੍ਰੀਬ ਸਿੰਘਨ ਕੌ ਦਯੈ ਪਤਿਸ਼ਾਹੀ, ਏ ਯਾਦ ਰਖੈਂ ਹਮਰੀ ਗੁਰਿਆਈ। (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼)

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਸਮੇਂ ਉਸੇ ਪੁਰਾਣੀ ਬੀਰ ਰਸੀ ਸਪਿਿਰਟ ਨੂੰ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਿਰਜੀ ਸੀ। ਬੀਰ ਰਸੀ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਗਾਇਨ, ਸਰੀਰਕ ਅਭਿਆਸ, ਰਣਜੀਤ ਨਗਾਰੇ ਵਰਗੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ, ਸ਼ਸਤਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ, ਘੋੜ ਸਵਾਰੀ, ਤੀਰ ਅੰਦਾਜ਼ੀ, ਨੇਜ਼ੇਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਉਹ ਪੁਰਾਣਾ ਬੀਰ ਰਸੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਉਪਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਲੋਕ ਉਸ ਵੇਲੇ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡ- ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਫੈਲ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਗੁਰ-ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਭੇਟਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਨਵੀਆਂ ਹਦਾਇਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਬੱਚੇ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਕੋਲੋਂ ਤੇਜ਼ਧਾਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਤੇ ਬੰਦੂਕਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਇਸ ਇਨਕਲਾਬੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੁਰਜਨ ਫਰਿਹਾਦੀ ਦੇ ਇਕ ਗੀਤ ਦੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:

ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਰੂਪ (ਪਿਤਾ):
ਅੱਗੇ ਸਤਿਗੁਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ’ਤੇ ਰਾਜ਼ੀ
ਸਵਾ ਰੁਪਈਆ, ਇੱਕ ਰੁਮਾਲਾ ਰੰਗਿਆ ਹਵਾ ਪਿਆਜ਼ੀ।

ਜੰਗ ਸਿੰਘ (ਬੇਟਾ):
ਹੁਣ ਉਹ ਮੰਗੇ ਤੋਪ ਤੁਫੰਗਾਂ, ਘੋੜੇ-ਚੜ੍ਹ ਅਸਵਾਰ।
ਇੱਕ ਲੈ ਦੇ ਮੈਨੂੰ ਘੋੜਾ ਬਾਪੂ ਇੱਕ ਲੈ ਦੇ ਤਲਵਾਰ
ਸਿਰ ਦੀ ਭੇਟਾ ਸੁੱਖ ਤਾਰਨੀ
ਸਤਿਗੁਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ। (ਅਗਲਾ ਕਦਮ, ਕਾਵਿ ਨਾਟਕ, ਪੰਨਾ 216)

ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ, ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਬੀਰ-ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ। ਬਦੇਸ਼ੀ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਜੁਝਾਰੂ ਸਪਿਰਿਟ ਦੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਰਾਹੀਂ ਮਾਨਵ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਜੰਗੀ ਚੜ੍ਹਤਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਆਚਰਨ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ ਬਿੰਬ ਉਸਾਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਵੀ ਦੇਸ਼ਾਂ-ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਗਤਕਾਬਾਜ਼ੀ (ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਰਟ) ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਵਾ ਕੇ ਇਸ ਖਾਲਸਾ ਸਪਿਰਿਟ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।