ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ: ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਇੰਨੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਮੌਤ ਦੇ ਸਾਹਵੇਂ ਅਡੋਲ ਰਹਿਣ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਾਰਨਾਮਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹੀ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਦਾ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੇ ਨੀਂਹਾਂ ਵਿਚ ਖਲੋ ਕੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਕਬੂਲ ਕਰ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅਰੰਭੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਪਾਪ ਕੀ ਜੰਞ ਲੈ ਕਾਬਲਹੁ ਧਾਇਆ ਆਖ ਕੇ ਹਮਲਾਵਰ ਬਾਬਰ ਦਾ ਜਬਰਦਸਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ ਤੇ ਦੇਸ਼-ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਜੇ ਜੀਵੈ ਪਤਿ ਲਥੀ ਜਾਇ॥ ਸਭੁ ਹਰਾਮੁ ਜੇਤਾ ਕਿਛੁ ਖਾਇ॥ ਦੀ ਵੰਗਾਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਤਤਕਾਲੀਨ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਸੂਬਾ ਸਰਹਿੰਦ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਦੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਹਰੇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਭੈਅ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ‘ਬੇਗ਼ਮ ਪੁਰਾ’ ਵਸਾਉਣ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣੇ ਤੇ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਕਥਨ ਤਿਉ ਤਿਉ ਸੈਲ ਕਰਹਿ ਜਿਉ ਭਾਵੈ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੰਪੂਰਨ ਅਜ਼ਾਦੀ ਵਾਲੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਵਤਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਸਹਿਲ ਤੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਜਾਨਾਂ ਦੀ ਅਹੂਤੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ‘ਹਲੀਮੀ ਰਾਜ’ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਲਈ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ ਤੇ ਜਨਤਾ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਤੇ ਸਰਬਪੱਖੀ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਾਣ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ:

ਹੁਣਿ ਹੁਕਮੁ ਹੋਆ ਮਿਹਰਵਾਣ ਦਾ॥ ਪੈ ਕੋਇ ਨ ਕਿਸੈ ਰਞਾਣਦਾ॥
ਸਭ ਸੁਖਾਲੀ ਵੁਠੀਆ ਇਹੁ ਹੋਆ ਹਲੇਮੀ ਰਾਜੁ ਜੀਉ॥ (ਪੰਨਾ 74)

ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਸਮਾਨਤਾ, ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਨਵੀ ਕੀਮਤਾਂ ਲਈ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਉਹ ਜੰਗ-ਏ-ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਨਿੱਕੇ ਸਿਪਾਹੀ ਸਨ। ਉਹ ਜਾਂਬਾਜ਼ ਸੂਰਮੇ ਸਨ। ਬਹਾਦਰੀ ਜੇਰੇ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜੰਗ-ਏ-ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਨਿੱਕੇ ਸਿਪਾਹੀ ਹਨ ਭਾਰਤੀ ਦੀਨਾਂ, ਨਿਮਾਣਿਆਂ ਤੇ ਨਿਤਾਣਿਆਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸਾਧਿਆ ਤੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ’ਤੇ ਹਰੇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਜਰ ਕੇ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰ ਗਏ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਤੋੜਨ ਵਾਲੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ ਜਾਨ ਵਾਰੂ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਖੜੋ ਗਏ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਕਥਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਢੁੱਕਦਾ ਹੈ:

ਗਗਨ ਦਮਾਮਾ ਬਾਜਿਓ ਪਰਿਓ ਨੀਸਾਨੈ ਘਾਉ॥
ਖੇਤੁ ਜੁ ਮਾਂਡਿਓ ਸੂਰਮਾ ਅਬ ਜੂਝਨ ਕੋ ਦਾਉ॥
ਸੂਰਾ ਸੋ ਪਹਿਚਾਨੀਐ ਜੁ ਲਰੈ ਦੀਨ ਕੇ ਹੇਤ॥
ਪੁਰਜਾ ਪੁਰਜਾ ਕਟਿ ਮਰੈ ਕਬਹੂ ਨ ਛਾਡੈ ਖੇਤੁ॥ (ਪੰਨਾ 1105)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਰੂਹ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਕਰਮ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਹੈ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੁਆਰਥ ਦੀ ਪਕੜ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਕੱਟਣ ਲਈ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਾਕਾ ਕਰ ਵਿਖਾਇਆ। ਇਹ ਸ਼ਹੀਦੀ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਗਤੀਹੀਣ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਕੇ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਮਾਗ ਵਿਚ ਇਹ ਸੁਆਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਡਰਾਵਿਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹ ਕਿਉਂ ਨਾ ਲਿਫੇ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਈਨ ਕਿਉਂ ਨਾ ਮੰਨੀ? ਇਸ ਦਾ ਜੁਆਬ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਦੁਆਰਾ ਲਿਤਾੜੀ ਲੋਕਾਈ ਦੀ ਕਾਇਆ-ਕਲਪ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ:

-ਇਨ ਗਰੀਬ ਸਿਖਨ ਕੋ ਦੇਊਂ ਪਾਤਿਸਾਹੀ।
ਯਹ ਯਾਦ ਰਖਹਿ ਹਮਰੀ ਗੁਰਿਆਈ। (ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼)

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਆਪ ਦਿੱਲੀ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੱਕੜਦਾਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਛੋਟੇ ਲਾਲ ਆਪਣੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਹੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਜਗਦੀ ਜੋਤ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੀਵਾਰ ਵਿਚ ਚਿਣੇ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਕਚਹਿਰੀ ਵਿਚ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਬਹਿਸ ਦੌਰਾਨ ਸੂਬਾ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਇਕ ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਸੁੱਚਾ ਨੰਦ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਕਤਲ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ ਤੇ ਕਿਹਾ ਸੱਪ ਦੇ ਬੱਚੇ ਰਹਿਮ ਦੇ ਕਾਬਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਦੇ ਹਾਕਮ ਸ਼ੇਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਨੇ ਹਾਅ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਮਾਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਕੀ ਦੋਸ਼ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਅੱਜ ਤਕ ਸਿੱਖ ਇਸ ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਹਨ।

ਕਾਜ਼ੀ ਕੋਲੋਂ ਪੁੱਛਣ ’ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੱਪ ਦੇ ਬੱਚੇ ਸੱਪ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੀਵਾਰ ਵਿਚ ਚਿਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਕਾਜ਼ੀ ਦਾ ਫਤਵਾ ਮਿਲਣ ’ਤੇ ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੋਟੇ ਲਾਲਾਂ ਨੂੰ ਨੀਂਹਾਂ ਵਿਚ ਚਿਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲੇ ਜੋ ਜ਼ਿੰਦਾਂ ਧੜਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਪਲਾਂ ਦੀ ਕੌਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਬੜੀ ਕੀਮਤ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਇਕ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਲਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲਮ-ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਸੀ:

ਇਕ ਪਲ ਪਹਿਲਾਂ ਧੜਕੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਦੂਜੇ ਪਲ ਕੁਰਬਾਨ।
ਜੀਵਨ ਦਾ ਇਹ ਪਲ ਅਨੋਖਾ,ਕੌਮ ਦੀ ਸੁੱਚੀ ਸ਼ਾਨ।
ਇਹ ਪਲ ਹੁੰਦਾ ਸਦੀਆਂ ਜੇਡਾ, ਬਣਦਾ ਯੁੱਗ ਦੇ ਹਾਣ।
ਇਹ ਪਲ ਕੌਮਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ, ਸਿਖ਼ਰਾਂ ’ਤੇ ਲੈ ਜਾਣ।

ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਅਲਹ ਯਾਰ ਖਾਂ ਜੋਗੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫਰਜ਼ੰਦਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਦਾ ਖੁਰਾ ਖੋਜ ਮਿਟਾਉਣ ਦਾ ਬਾਨ੍ਹਣੂੰ ਬੰਨ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ’ਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋਗੀ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਹਮ ਜਾਨ ਦੇ ਕੇ ਔਰੋਂ ਕੀ ਜਾਨੇਂ ਬਚਾ ਚਲੇ
ਸਿੱਖੀ ਕੀ ਨੀਵ ਹਮ ਹੈਂ ਸਰੋਂ ਪਰ ਉਠਾ ਚਲੇ
ਗੁਰਿਆਈ ਕਾ ਹੈ ਕਿੱਸਾ ਜਹਾਂ ਮੇਂ ਬਨਾ ਚਲੇ
ਸਿੰਘੋਂ ਕੀ ਸਲਤਨਤ ਕਾ ਹੈ ਪੌਦ: ਲਗਾ ਚਲੇ
ਗੱਦੀ ਸੇ ਤਾਜੋ-ਤਖ਼ਤ ਬਸ ਅਬ ਕੌਮ ਪਾਏਗੀ
ਦੁਨੀਆ ਸੇ ਜ਼ਾਲਿਮੋਂ ਕਾ ਨਿਸ਼ਾਂ ਤਕ ਮਿਟਾਏਗੀ