ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਰਾਹੀਂ ਅਰੰਭੇ ਨਾਨਕ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸਮੁੱਚੀ ਮਾਨਵਤਾ ਲਈ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਕ ਪਰਮ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਸਮਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮੱੁਚਾ ਜੀਵਨ ਅਮਨ ਤੇ ਅਸੂਲ-ਪ੍ਰਸਤ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮਨੁੱਖੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਖ਼ੇਤਰ ਵਿਚ ਨੇਕੀ-ਬਦੀ, ਸੱਚ-ਝੂਠ, ਉੱਚਿਤ-ਅਨੁਚਿਤ ਆਦਿ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨੈਤਿਕਤਾ ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ‘ਨੀਤੀ’ ਦਾ ਹੀ ਨਿਕਸਿਤ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ‘ਨੀ’ ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ- ‘ਲੈ ਜਾਣਾ ਜਾਂ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨਾ’। ਜੋ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਆਦਰਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਖਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਨੈਤਿਕਤਾ ਲਈ ‘ਸਦਾਚਾਰ’ ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਅਰਥ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁੱਭ ਜਾਂ ਚੰਗਾ ਆਚਾਰ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ (ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ, ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ, ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ, ਸ਼ਬਦ ਹਜ਼ਾਰੇ, ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਆਦਿ) ਮਾਨਵਵਾਦ, ਆਸ਼ਾਵਾਦ, ਸੰਘਰਸ਼, ਸਚਿਆਈ, ਨਿਰਭੈਤਾ, ਸ੍ਵੈ-ਕਾਬੂ, ਇਕਸਾਰਤਾ, ਬੰਦਗੀ ਤੇ ਪੇ੍ਰਮ ਆਦਿ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪੱਖ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਦੇ ਹਨ:

1. ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਨਵ-ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਦੂਰ-ਰਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ
2. ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਫੁਲਤਾ
3. ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਖੰਡੇਧਾਰ ਮਾਰਗ
4. ਅਧਿਆਤਮਵਾਦ ਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ
5. ਸਦਾਚਾਰਕ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ
6. ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ: ਸਿੱਖ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ
7. ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੰਜ ਨੈਤਿਕ ਕੀਮਤਾਂ
8. ਜੰਗਾਂ ਸਮੇਂ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ
9. ਨੈਤਿਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ‘ਖਾਲਸਾ’
ਉਪਰੋਕਤ ਪੱਖਾਂ ਦੇ ਵਰਣਨ ਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੈਤਿਕ ਪੱਖਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲੇਵਾਰ ਵਰਣਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:-

1. ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਨਵ-ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਦੂਰ-ਰਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ:- ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਤੇ ਮਹਾਂਕਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਲ ਨੂੰ ਕਰਤਾਰ ਅਥਵਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਤੇ ਭੰਜਨਹਾਰ ਆਖਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਰੰਭ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਿੱਥੇ ਕਾਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਵੀ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਥਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:

ਕੇਵਲ ਕਾਲਈ ਕਰਤਾਰ॥
ਆਦਿ ਅੰਤ ਅਨੰਤ ਮੂਰਤਿ ਗੜ੍ਹਨ ਭੰਜਨਹਾਰ। (ਤਿਲੰਗ ਕਾਫੀ ਪਾਤਿਸਾਹੀ 10)
ਨਮਸਤ੍ਵੰ ਅਕਾਲੇ॥ ਨਮਸਤ੍ਵੰ ਕ੍ਰਿਪਾਲੇ॥ (ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਿੰਤਕ ਵਿਚ ਸਥਾਨ ਦੀ ਥਾਂ ’ਤੇ, ਕਾਲ ਤੇ ਬਲ ਵੱਧ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਥਾਂ ਗਤੀ, ਸਥਾਨ ਦੀ ਥਾਂ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਥਾਂ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਥਾਂ ਸੰਘਰਸ਼, ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਥਾਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਥਮਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਲ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਪਿਤ ਧਰਮਾਂ, (ਅਵਤਾਰਵਾਦ) ਤੋਂ ਉਚੇਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਸਤਿ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਦਾ ਹੱਕ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਥਵਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦੀ ਅੰਤਿਮਤਾ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦਾ ਨਕਾਰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਸੱਚੇ ਹੋ ਗਏ, ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੇ ਰੱਬ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਦੀ ਮਨੌਤ ਦਾ ਖੰਡਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸੰਕਲਪ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀ ਦਮਨਕਾਰੀ ਨੀਤੀ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜ੍ਹ ਅੰਗ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਨੇਕਤਾ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਕੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਨੁਰੂਪਤਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਦੂਜੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ’ਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।

2. ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਫ਼ੁੱਲਤਾ:- ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ’ਤੇ ਗੌਰਵ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਮੰਦਾ ਕਹਿਣ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮੁੱਚੀ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਇਕ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਅਨੇਕਤਾ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਜਾਤ ਦੀ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤਾ ਦਾ ਭੇਦ ਛੁਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ, ਮੰਦਰਾਂ- ਮਸੀਤਾਂ ਦੇ ਪੂਜਾ ਅਸਥਾਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਿਰਕਿਆਂ ਦੇ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਮਾਨਵ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਪੁਤਲਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀ ਸਰੀਰਕ ਬਣਤਰ ਤੇ ਦਿੱਖ ਵਜੋਂ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ:

ਦੇਹਰਾ ਮਸੀਤ ਸੋਈ ਪੂਜਾ ਔ ਨਿਵਾਜ ਓਈ
ਮਾਨਸ ਸਬੈ ਏਕ ਪੈ ਅਨੇਕ ਕੋ ਭ੍ਰਮਾਉ ਹੈ॥
ਦੇਵਤਾ ਅਦੇਵ ਜੱਛ ਗੰਧ੍ਰਬ ਤੁਰਕ ਹਿੰਦੂ
ਨਿਆਰੇ ਨਿਆਰੇ ਦੇਸਨ ਕੇ ਭੇਸ ਕੋ ਪ੍ਰਭਾਉ ਹੈ॥
ਏਕੈ ਨੈਨ ਏਕੈ ਕਾਨ ਏਕੈ ਦੇਹ ਏਕੈ ਬਾਨ
ਖਾਕ ਬਾਦ ਆਤਸ ਔ ਆਬ ਕੋ ਰਲਾਉ ਹੈ॥
ਅਲਹ ਅਭੇਖ ਸੋਈ ਪੁਰਾਨ ਔ ਕੁਰਾਨ ਓਈ
ਏਕ ਹੀ ਸਰੂਪ ਸਭੈ ਏਕ ਹੀ ਬਨਾਉ ਹੈ॥ (ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਏਕਤਾ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰਗਾਮੀ ਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਅੰਦਰ ਵਿਦਮਾਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜੋਤ ਨੂੰ ਪਛਾਨਣ ਲਈ ਪੇ੍ਰਰਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ:

ਕੋਊ ਭਇਓ ਮੁੰਡੀਆ ਸੰਨਿਆਸੀ ਕੋਊ ਜੋਗੀ ਭਇਓ
ਕੋਊ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਕੋਊ ਜਤੀ ਅਨੁਮਾਨਬੋ॥
ਹਿੰਦੂ ਤੁਰਕ ਕੋਊ ਰਾਫਜੀ ਇਮਾਮ ਸਾਫੀ
ਮਾਨਸ ਕੀ ਜਾਤ ਸਬੈ ਏਕੈ ਪਹਿਚਾਨਬੋ॥ (ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਜੇ ਖਾਲਸਾ-ਪੰਥ ਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦਾਰ-ਉਲ-ਇਸਲਾਮ ਭਾਵ ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਧਰਤੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਸਦਕਾ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਵੰਨ- ਸੁਵੰਨਤਾ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਨੇਕਤਾ ਬਚ ਨਿਕਲੀ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਅਮੁੱਲੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਦਿਆਂ ਕਵੀ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਕਰਤਾ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ’ ਨੇ ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:

ਛਾਏ ਜਾਤੀ ਏਕਤਾ ਅਨੇਕਤਾ ਬਿਲਾਇ ਜਾਤੀ,
ਹੋਵਤੀ ਕੁਚੀਲਤਾ ਕਤੇਬਨ ਕੁਰਾਨ ਕੀ।
ਪਾਪ ਪਰਪਕ ਜਾਤੇ ਧਰਮ ਧਸਕ ਜਾਤੇ,
ਬਰਨ ਗਰਕ ਜਾਤੇ ਸਹਿਤ ਵਿਧਾਨ ਕੀ।
ਦੇਵੀ ਦੇਵ ਦੇਹੁਰੇ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੂਰ ਹੋਤੇ,
ਰੀਤ ਮਿਟ ਜਾਤੀ ਕਥਾ ਬੇਦਨ ਪੁਰਾਨ ਕੀ।
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਪਾਵਨ ਪਰਮ ਸੂਰ।
ਮੂਰਤ ਨ ਹੋਤੀ ਜਉ ਪੈ ਕਰੁਣਾ ਨਿਧਾਨ ਕੀ।

3. ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਖੰਡੇਧਾਰ ਮਾਰਗ: ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਮਾਰਗ ਖੰਡੇਧਾਰ ਮਾਰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਦਮ-ਕਦਮ ’ਤੇ ਔਕੜਾਂ ਤੇ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਨੈਤਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਕਦੀ ਵੀ ਅਸੂਲਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਮੱੁਚਾ ਜੀਵਨ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਿਤ ਰਿਹਾ। ਸਭ ਕੁਝ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ’ (ਫਤਿਹ ਦੀ ਚਿੱਠੀ) ਵਿਚ ਵਕਤ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਾਕਮ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਲਾਹਨਤਾਂ ਪਾਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਡਰਤਾ, ਸੱਚਾਈ, ਦਲੇਰੀ, ਸਾਹਸ ਤੇ ਨੈਤਿਕ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਆਦਿ ਗੁਣੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਕੁਝ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਨਿਝੱਕ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰਦਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ:

ਸ਼ਹਨਸ਼ਾਹ ਅਉਰੰਗਜ਼ੇਬ ਆਲਮੀਨ॥
ਕਿ ਦਾਰਾਇ ਦੌਰ ਅਸਤ ਦੂਰ ਅਸਤ ਦੀਨ॥ (ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ)

ਭਾਵ: ਐ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ! ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈਂ। ਹਾਸਲ ਹੁਕਮ ਤੇ ਗੁਨਾਹ ਗਰੂਫ਼ ਹੈਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਭਰਪੂਰ ਹੈਂ, ਐ ਪਰ ਧਰਮ ਤੇ ਖੁਦ੍ਹਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੈ। ਇਕ ਥਾਂ ’ਤੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ “ਐ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਤੈਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹਾਵੇਂ। ਜੋ ਵਾਅਦੇ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਮਰਦ ਕਹੇ ਜਾਣ ਦੇ ਲਾਇਕ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ:

ਹਮੂੰ ਮਰਦ ਬਾਯਦ ਸ਼ਵਦ ਸੁਖ਼ਨਵਰ॥
ਨ ਸ਼ਿਕਮੇ ਦਿਗਰ ਦਰ ਦਹਾਨੇ ਦਿਗਰ॥ (ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ)

ਭਾਵ:- ਹੁੰਦਾ ਇਨਸਾਨ ਬਚਨਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਜੋ।
ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਹੈ ਮਰਦ ਸੂਰਾ ਸੋ।
ਜਿਹਦੇ ਦਿਲ ਹੋਰ, ਮੁਖ ਵਿਚ ਹੋਰ ਹੈ।
ਕਪਟੀ ਉਹ ਆਦਮੀ ਹਰਾਮ ਖੋਰ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਤੇਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਥਮ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਬਿਲਕੁਲ ਆਖਰੀ ਸਾਧਨ ਮੰਨ ਕੇ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਹੀਲੇ ਬੇਕਾਰ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਹੀ ਹਥਿਆਰ ਚੱੁਕਣੇ ਜਾਇਜ਼ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ:

ਚੁ ਕਾਰ ਅਜ਼ ਹਮਹ ਹੀਲਤੇ ਦਰ ਗੁਜ਼ਸ਼ਤ॥
ਹਲਾਲੱਸਤ ਬੁਰਦਨ ਬ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਦਸਤ॥ (ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ)

ਭਾਵ: ਹਿਕਮਤ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਵੇ ਕੰਮ ਨਾ।
ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਪਾਅ ਤੋਂ ਕਲਹ ਹੋਵੇ ਥਮ੍ਹ ਨਾ।
ਗੱਲ ਹੀਲੇ-ਹੁਜਤਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਜੇ।
ਚੁੱਕ ਤਲਵਾਰ ਤਦੋਂ ਜਾਇਜ਼ ਜੰਗ ਜੇ।

4. ਅਧਿਆਤਮਵਾਦ ਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ : ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਭੂ- ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਨੈਤਿਕ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਪਰਮ-ਪੁਰਖ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਮਨ ਦਾ ਪੰਜ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪੇ੍ਰਮ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਲਈ ਪੇ੍ਰਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋ ਸਕੇ। ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਥਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:

-ਕਾਮ ਕੋ੍ਰਧ ਹੰਕਾਰ ਲੋਭ ਹਠ ਮੋਹ ਨ ਮਨ ਸਿਉ ਲ੍ਯਾਵੈ॥
ਤਬ ਹੀ ਆਤਮ ਤਤ ਕੋ ਦਰਸੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਕਹ ਪਾਵੈ॥ (ਰਾਮਕਲੀ ਪਾਤਿਸਾਹੀ 10)
-ਪ੍ਰਾਨੀ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਪਗ ਲਾਗੋ॥ ਸੋਵਤ ਕਹਾ ਮੋਹ ਨਿੰਦ੍ਰਾ ਮੈ
ਕਬਹੂੰ ਸੁਚਿਤ ਹੈ੍ਵ ਜਾਗੋ॥ ਰਹਾਉ॥ (ਉਹੀ)

5. ਸਦਾਚਾਰਕ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ : ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਲਈ ਸੱਚ, ਸੰਤੋਖ, ਗਿਆਨ, ਸ਼ੁਭ-ਆਚਰਨ, ਸਰੀਰਕ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਜੀਵਨ, ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਹੀ ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ ਜੀਵਨ ਲਈ ਖਾਣ ਵਿਚ ਸੰਜਮ, ਸੰਤੁਲਨ, ਨੀਂਦ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੁੱਚਮਤਾ ਲਈ ਤਿੰਨ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਰੀਤੀਆਂ ਦੇ ਪਾਲਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕੀਤੀ। ਉੱਤਮ ਘਰ-ਬਾਰੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ— “ਰੇ ਮਨ ਐਸੋ ਕਰ ਸੰਨਿਆਸਾ” ਦੀ ਤੁਕ ਨਾਲ ਅਰੰਭ ਹੁੰਦੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਦਾਚਾਰਕ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਜਿਵੇਂ:

ਰੇ ਮਨ ਐਸੋ ਕਰ ਸੰਨਿਆਸਾ॥
ਬਨ ਸੇ ਸਦਨ ਸਬੈ ਕਰ ਸਮਝਹੁ ਮਨ ਹੀ ਮਾਹਿ ਉਦਾਸਾ॥ਰਹਾਉ॥
ਜਤ ਕੀ ਜਟਾ ਜੋਗ ਕੋ ਮੰਜਨੁ ਨੇਮ ਕੇ ਨਖਨ ਬਢਾਓ॥
ਗਿਆਨ ਗੁਰੂ ਆਤਮ ਉਪਦੇਸਹੁ ਨਾਮ ਬਿਭੂਤ ਲਗਾਓ॥
ਅਲਪ ਅਹਾਰ ਸੁਲਪ ਸੀ ਨਿੰਦ੍ਰਾ ਦਯਾ ਛਿਮਾ ਤਨ ਪ੍ਰੀਤਿ॥
ਸੀਲ ਸੰਤੋਖ ਸਦਾ ਨਿਰਬਾਹਿਬੋ ਹ੍ਵੈਬੋ ਤ੍ਰਿਗੁਣ ਅਤੀਤਿ॥ (ਰਾਮਕਲੀ ਪਾਤਿਸਾਹੀ 10)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਤੇ ਪਿਆਰ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਨਵੀਂ ਨੈਤਿਕ ਨਿਯਮਾਵਲੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਾਮੰਤੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਉਸ ਪ੍ਰਤਿੱਗਿਆ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਈ ਸੀ:

ਨਿਜ ਨਾਰੀ ਕੇ ਸਾਥ ਨੇਹੁ ਤੁਮ ਨਿਤ ਬਢੀਈਓ।
ਪਰ ਨਾਰੀ ਕੀ ਸੇਜ ਭੂਲਿ ਸੁਪਨੇ ਹੂ ਨ ਜਈਓ॥

6. ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ : (ਸਿੱਖ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ) ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਸਿੱਖ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਤੇ ਨਿਆਰੇਪਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸਬੂਤ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਕ ਨੈਤਿਕ ਮਾਰਗ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਾਅਦੇ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਕੁਰਹਿਤਾਂ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿੱਗਿਆ ਕਰਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ, ਕੁੱਠਾ ਖਾਣਾ, ਪਰ-ਇਸਤਰੀ ਜਾਂ ਪਰ-ਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਗਮਨ (ਭੋਗਨਾ) ਤੇ ਮਾਰੂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਉਸ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇੱਕੋ ਬਾਟੇ ’ਚੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਦੀ ਜਾਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ’ਤੇ ਤਕੜਾ ਪ੍ਰਹਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਛੂਤ-ਛਾਤ ਤੇ ਸਮੂਹ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ, ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ- ਤੰਤਰ, ਸ਼ਗਨ, ਤਿੱਥ-ਮਹੂਰਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਅਰੋਗਤਾ ਦਾ ਸੋਮਾ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਫ਼ੈਲ ਰਹੇ ਏਡਜ਼ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ, ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਗ਼ੈਰ-ਵਿਵਾਹਰਕ ਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਣ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਇਸ ਨੂੰ ਅਤਿ ਆਧੁਨਿਕ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਗੁਰੂ ਆਖਣ ਵਿਚ ਗੌਰਵ ਤੇ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਕੇ, ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਤੇਜ਼ ਪ੍ਰਤਾਪ ਕਾਇਮ ਰਹਿ ਸਕਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਿੰਘ-ਚਰਿੱਤਰ ’ਤੇ ਸੰਕਟ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨੇਕੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਤੇ ਬਦੀ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼: ਸਿੱਖ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਇਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਆਦਰਸ਼ ਨੇਕੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਤੇ ਬਦੀ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ‘ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ’ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਮਨੋਰਥ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਉਭਾਰਨ ਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਸੰਘਾਰਨ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਆਏ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੇਕੀ ਦਾ ਰਾਖਾ ਤੇ ਬਦੀ ਦਾ ਸੰਘਾਰਕ ਕਿਹਾ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਥਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:

ਯਾਹੀ ਕਾਜ ਧਰਾ ਹਮ ਜਨਮੰ॥
ਸਮਝ ਲੇਹੁ ਸਾਧੂ ਸਭ ਮਨ ਮੰ॥
ਧਰਮ ਚਲਾਵਨ ਸੰਤ ਉਬਾਰਨ॥
ਦੁਸਟ ਸਭਨ ਕੋ ਮੂਲ ਉਪਾਰਨ॥ (ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ)
ਦੁਸਟ ਹਰਨਾ ਸ੍ਰਿਸਟ ਕਰਨਾ ਦਿਆਲ ਲਾਲ ਗੋਬਿੰਦ।
ਮਿਤ੍ਰ ਪਾਲਕ ਸਤ੍ਰ ਘਾਲਕ ਦੀਨ ਦਯਾਲ ਮੁਕੰਦ। (ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ)

7. ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੰਜ ਨੈਤਿਕ ਕੀਮਤਾਂ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੇ ਅਮਲੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੈਤਿਕ ਕੀਮਤਾਂ ਇਕਸੁਰਤਾ, ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ, ਅਨੰਦ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਪੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਤੇ ਰੱਬ ਨਾਲ ਇਕਸੁਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਹਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰਕ ਰਸ ਤੋਂ ਪਾਰਗਾਮੀ ਹੋ ਕੇ ਆਤਮ ਰਸ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ‘ਖਾਲਸਾ’ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੇਰੇ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਸੰਪੂਰਨ ਅਭੇਦਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ:

ਆਤਮ ਰਸ ਜਿਹ ਜਾਨਈ ਸੋ ਹੈ ਖਾਲਸ ਦੇਵ।
ਪ੍ਰਭ ਮਹਿ ਮੋ ਮਹਿ ਤਾਸ ਮਹਿ ਰੰਚਕ ਨਾਹਿਨ ਭੇਵ। (ਸਰਬ ਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ)

ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਅਗਲੇਰੀ ਨੈਤਿਕ ਕੀਮਤ ਹੈ ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ-ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਲਖ਼ਾਇਕ ਹੈ। ਇਸ ਦਸ਼ਾ ਵਿਚ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਰਗੁਣ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ’ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਅੱਗ ਤੇ ਚਿੰਗਾੜੇ, ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਜ਼ੱਰੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ:

ਜੈਸੇ ਏਕ ਆਗ ਤੇ ਕਨੂਕਾ ਕੋਟ ਆਗ ਉਠੇ
ਨਿਆਰੇ ਨਿਆਰੇ ਹੁਇ ਕੈ ਫੇਰਿ ਆਗ ਮੈ ਮਿਲਾਹਿਂਗੇ॥
ਜੈਸੇ ਏਕ ਧੂਰ ਤੇ ਅਨੇਕ ਧੂਰ ਪੂਰਤ ਹੈ
ਧੂਰ ਕੇ ਕਨੂਕਾ ਫੇਰ ਧੂਰ ਹੀ ਸਮਾਹਿਂਗੇ॥
ਜੈਸੇ ਏਕ ਨਦ ਤੇ ਤਰੰਗ ਕੋਟ ਉਪਜਤ ਹੈਂ
ਪਾਨ ਕੇ ਤਰੰਗ ਸਬੈ ਪਾਨ ਹੀ ਕਹਾਹਿਂਗੇ॥
ਤੈਸੇ ਬਿਸ੍ਵ ਰੂਪ ਤੇ ਅਭੂਤ ਭੂਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁਇ
ਤਾਹੀ ਤੇ ਉਪਜ ਸਬੈ ਤਾਹੀ ਮੈ ਸਮਾਹਿਂਗੇ॥ (ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ)

ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਅਨੰਦ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਸਰਬ-ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਆਦਰਸ਼ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਮਾਨਵ ਨੂੰ ਸੰਕਟਮਈ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਸੰਤੁਲਨ ਜਾਂ ਸਹਿਜ ਦੇ ਗੁਣ ਨੂੰ ਅਪਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਭਰਪੂਰ ਪੇ੍ਰਰਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਘੋਰ ਯੁੱਧਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਰ-ਸ਼ਰਾਬੇ ਵਿਚ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਾਨਸਿਕ ਅਨੰਦਮਈ ਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਿਆ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਆਪ ਯੁੱਧ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚ ਵੀ ਸਾਹਿਤਕ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਤੇ ਕੀਰਤਨ ਤੇ ਨਿੱਤਨੇਮ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮੇ ਦੀ ਰਚਨਾ ਉਦੋਂ ਰਚੀ ਜਦੋਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਆਪ ਦੀਨੇ
ਕਾਂਗੜ ਵਿਚ ਸਨ।

ਮਨੁੱਖ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਨੂੰ ਸੁਖੈਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਥਵਾ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਆਪ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਬਣਾਉਣ ਤੇ ਬੁੱਧ ਨੂੰ ਦੀਵੇ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਜਵੱਲਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਫੁਰਮਾਇਆ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਉਹੀ ਅਖਵਾਉਣ ਦੇ ਕਾਬਲ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ; ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੂਪ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫੁਰਮਾਨ ਹਨ:

-ਧੀਰਜ ਧਾਮ ਬਨਾਇ ਇਹੈ ਤਨ ਬੁੱਧਿ ਸੁ ਦੀਪਕ ਜਿਉ ਉਜੀਆਰੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ)
-ਪੂਰਨ ਜੋਤ ਜਗੈ ਘਟ ਮੈਂ ਤਬ ਖਾਲਸ ਤਾਹਿ ਨਖਾਲਸ ਜਾਨੈ॥ (ਉਹੀ)

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮਾਨਵ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਪੇ੍ਰਮ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਨਿਆ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰੇਮ ਹੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਨੇਕ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਉੱਚਾ ਬਣਾ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਚ ਅਭੇਦ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਬਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਆਪ ਨੇ ਸਮਾਧੀਆਂ ਲਗਾਉਣ, ਤੀਰਥਾਂ ’ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ, ਧਾਰਮਿਕ ਬਹਿਸ-ਮੁਬਾਹਸੇ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਰੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਦੱਸਿਆ। ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕੁਰਬਾਨੀ, ਸੇਵਾ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਸੀਲਾ ਦੱਸਿਆ, ਜਿਵੇਂ:

ਕਹਾ ਭਯੋ ਜੋ ਦੋਊ ਲੋਚਨ ਮੂੰਦ ਕੈ ਬੈਠਿ ਰਹਿਓ ਬਕ ਧਿਆਨ ਲਗਾਇਓ॥
ਨ੍ਹਾਤ ਫਿਰਿਓ ਲੀਏ ਸਾਤ ਸਮੁਦ੍ਰਨਿ ਲੋਕ ਗਯੋ ਪਰਲੋਕ ਗਵਾਇਓ॥
ਬਾਸ ਕੀਓ ਬਿਖਿਆਨ ਸੋਂ ਬੈਠ ਕੈ ਐਸੇ ਹੀ ਐਸੇ ਸੁ ਬੈਸ ਬਿਤਾਇਓ॥
ਸਾਚੁ ਕਹੋਂ ਸੁਨ ਲੇਹੁ ਸਭੈ ਜਿਨ ਪ੍ਰੇਮ ਕੀਓ ਤਿਨ ਹੀ ਪ੍ਰਭ ਪਾਇਓ॥ (ਤ੍ਵ ਪ੍ਰਸਾਦਿ॥ ਸਵੱਯੇ)

8. ਜੰਗਾਂ ਸਮੇਂ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ : ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਸਮੇਂ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਅਸੂਲਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਨਾ ਛੱਡਣ ਪ੍ਰਤੀ ਤਾੜਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੰਗਾਂ, ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਵਸੀਲਿਆਂ ਦੀ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਹੀਂ ਹਨ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬੰਬਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਤੇ ਦਰਿੰਦਗੀ ਭਰੇ ਵਤੀਰੇ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਮੁਲਕਗਿਰੀ ਦੀ ਹਵਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹਨ। ਇਹ ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ’ਤੇ ਜਰਵਾਣੇ ਦੀ ਭਖਿਆ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਕਦੀ ਵੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਧਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਵਿਖਾਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਲੜੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਭੰਗਾਣੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕਿਸੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਟੁੱਕੜੇ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਸਗੋਂ ਰੱਬ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਫੁਰਮਾਇਆ:

ਭਈ ਜੀਤ ਮੇਰੀ॥ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਾਲ ਕੇਰੀ॥ (ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਜਾਬਰ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ, ਉਹ ਮਾਨਵ-ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਮ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਅਮਨ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਅਲੰਬਰਦਾਰ ਸਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਘਨੱ੍ਹਈਆ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਣ ਤੇ ਸ਼ਾਬਾਸ਼ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਲ੍ਹੱਮ-ਪੱਟੀ ਦੇ ਕੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਖਾਲਸੇ ਦੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਦੁਨਿਆਵੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਨਾ ਬਣੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਇਖ਼ਲਾਕ ਦੇ ਵੱਡੇ ਮਿਸ਼ਨ ਲਈ ਲੜੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਕ ਵਾਰ ਜੰਗ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਮੁਗ਼ਲਈ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੇ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਕੁਝ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੁਗ਼ਲ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਅਦਲੇ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਖ਼ਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਤਾੜਨਾ ਕੀਤੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ‘ਖਾਲਸਾ ਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਫੌਜ’ ਤੇ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਦੇ ਲਕਬ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਅਸੀਮ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਰੱਖ ਸਕਣ। ਜਦ ਖਾਲਸੇ ਕੋਲੋਂ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦਾ ਜਰਨੈਲ਼ ਜਹਾਨ ਖਾਨ ਸਿਆਲਕੋਟ ਨੇੜੇ ਹਾਰ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਬੇਗ਼ਮ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਇਸਤਰੀਆਂ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਕਾਬੂ ਆ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਬੜਾ ਕੋਮਲ ਵਤੀਰਾ ਅਪਣਾਇਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਤੇ ਜ਼ੇਵਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੇੜਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਕਾਜ਼ੀ ਨੂਰ ਦੀਨ, ਜੋਕਿ 1764 ਈ. ਵਿਚ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਸਤਵੇਂ ਹੱਲੇ ਨਾਲ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਆਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਦੀ ਬੜੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।

9. ਨੈਤਿਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਖਾਲਸਾ :- ਖਾਲਸਾ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ-ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਉਸਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਅਕਤਿੱਤਵ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸੋਮਾ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਅਮਲੀ ਜੀਵਨ ਤੇ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਬਦੇਸ਼ੀ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਕੱਟ ਕੇ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਖਾਲਸਾ ਅਰਥੋਂ ਹੀਣੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ, ਬਦੇਸ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਆਪੇ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਨਿਰੰਤਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਰਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਿਰਲੱਥ ਜਾਨ ਵਾਰੂ ਬਹਾਦਰ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ। ਖਾਲਸਾ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਜ਼ਮੀਰ ਰੋਸ਼ਨ ਹੈ, ਜੋ ਸਰੀਰਿਕ ਰਸਾਂ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਹਕੀਕਤ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਸਥਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸੰਤ ਤੇ ਸਿਪਾਹੀ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ। ਜੋ ਜੰਗਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਨੈਤਿਕ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਦਾ। ਸੰਜਮ, ਆਤਮ-ਤਿਆਗ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਗੁਣ ਜਿਸ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦਾ ਧੁਰਾ ਹਨ। ਖਾਲਸਾ ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ, ਕਰਮਸ਼ੀਲ, ਗਤੀਸ਼ੀਲ, ਨਿਰਭੈਤਾ ਤੇ ਨਿਰਵੈਰਤਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੈ। ਨੇਕੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਬਦੀ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਜਿਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਹਨ, ਜੋ ਅਡੋਲਤਾ ਤੇ ਸਹਿਜ ਦਾ ਪੱਲਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਅਥਵਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰਹਿਬਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਅਪਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ। ਬਹੁਤ-ਧਰਮੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਹਾਮੀ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਰਾਜਕ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਉਹ ਖਾਲਸਾ ਹੈ ਤੇ ਐਸੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਜਿੱਤ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸਰਵੋਤਮ ਦਸ਼ਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।