ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਲਾਸਾਨੀ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਹਾਣੀ ਬਣ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਬੁਲੰਦੀ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਤੇ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਮਨੁੱਖ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੇ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਖੰਡੇਧਾਰ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਾੜਵੀ ਜਾਬਰਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਸੱਤਅੱਠ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਤੋਂ ਸੱਖਣੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਰਾਹੀਂ, ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ, ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ, ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਨਾਮਵਰ ਜਰਨੈਲ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਠਿਨ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਦੇਸ਼-ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਜੂਝਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀ ‘ਦਲ ਖਾਲਸਾ' ਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਸੁਪਰੀਮ ਕਮਾਂਡਰ ਅਤੇ ‘ਸੁਲਤਾਨ-ਉਲ-ਕੌਮ' ਦੀ ਪਦਵੀ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਏਨੀ ਗੁਣਵਾਨ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਪੜਤਾਲ ਕਰਨੀ, ਉਸ ਦੇ ਅਮੀਰ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਵਿਰਸੇ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਹਿ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਮੇਰੇ ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਗਹੁ-ਭਰਪੂਰ ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪੱਖ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ' ਹਨ:-

1. ਜਨਮ ਤੇ ਵਿਰਸਾ 2. ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸੰਕਟਮਈ ਹਾਲਾਤ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ 3. ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਦੀ ਸੰਕਟਮਈ ਦਸ਼ਾ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ 4. ਬਚਪਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਸਾਰੀ : (ੳ) ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ (ਅ) ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੂਮਿਕਾ (ੲ) ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਮੇਲ ਤੇ ਕਾਇਆ-ਕਲਪ 5. ਸਾਰ-ਕਥਨ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਰੇ ਪੱਖਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:-

1. ਜਨਮ ਤੇ ਵਿਰਸਾ: ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦਾ ਜਨਮ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਹੋਏ ਪਰਵਾਰ ਵਿਚ 3 ਮਈ, 1718 ਈ. ਵਿਚ ਸ. ਬਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਗੁਜਰੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਮੋਢੀ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ (ਸਦਾ ਸਿੰਘ) ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਿੰਡ ਆਹਲੂ (ਲਾਹੌਰ) ਬੰਨ੍ਹਿਆ। ਇਹ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਪੜੋਤਾ ਸ. ਬਦਰ ਸਿੰਘ, ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸ਼ਗਿਰਦ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 1723 ਈ. ਵਿਚ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸ. ਬਦਰ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਕਈ ਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਹਜੂਰੀ ਸਿੰਘਾਂ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਨੇਮੀ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸੀ। ਸਿੱਖੀ ਸਿਦਕ, ਭਰੋਸਾ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਪ੍ਰੇਮ ਉਸ ਦੀ ਰਗ-ਰਗ ਵਿਚ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

2. ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੰਕਟਮਈ ਹਾਲਾਤ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ: ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1718 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਸਿਰਫ 19 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ 1699 ਈ. ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਰਾਹੀਂ ਚਲਾਈ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਅਤੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਨਵ-ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਖਾਲਸਾ-ਪੰਥ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਾਲ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਨਵੇਂ ਪੰਥ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹਿੰਦ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦਾਰ-ਉਲ-ਇਸਲਾਮ (ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਧਰਤੀ) ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀ ਕੁਟਲ ਨੀਤੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗ ਦਾ ਬਿਗਲ ਸੀ। ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਦੱਬੇ ਕੁਚਲੇ ਵਰਗ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਤਾਜ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿੱਗਿਆ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਖਾਲਸੇ ਦੀਆਂ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ 14 ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ‘ਸਕਤੇ ਸੰਗ ਸਕਤਾ ਲੜਨ’* ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ, ਸਰਹਿੰਦ ਤੇ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਆਦਿ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਵਾਪਰੇ ਖ਼ੂਨੀ ਸਾਕੇ ਅਜੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਤਰੋਤਾਜ਼ਾ ਸਨ ਅਤੇ ਆਮ ਘਰ-ਪਰਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਬਾਲਕ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਸਿਰਫ ਦੋ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ 9 ਜੂਨ, 1716 ਈ. ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੱਤ-ਅੱਠ ਸੌ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਬੜੀ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨੇ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪਾਨ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲੱਭ-ਲੱਭ ਕੇ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਇੱਟ ਨਾਲ ਇੱਟ ਵਜਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਝੰਡਾ ਵੀ ਗੱਡਿਆ ਸੀ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਵੀ ਚਲਾਇਆ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਹੋਂਦ ਬਲਵਾਨ ਸ਼ਕਤੀ, ਡੂੰਘੀ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਗੌਰਵਮਈ ਹਸਤੀ ਦਾ ਵਿਖਾਲਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਤੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਲੋਹਾ ਵੀ ਮਨਵਾਇਆ ਸੀ। ਪ ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਖਾਲਸਾ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦੀ ਕੁਠਾਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਕੂਮਤ ਵੱਲੋਂ ਸਖਤੀ ਦੇ ਝੱਖੜ ਝੁਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ (1708 ਈ.) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋ ਵਾਰ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ (1710-12) ਵੱਲੋਂ ਤੇ ਫੇਰ ਫਰੁਖ਼ਸੀਅਰ (1713-18) ਵੱਲੋਂ ਉਸੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਫਿਰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਇਸ ਪੰਥ ਦੇ ਲੋਕ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਲੱਭਣ ਬਿਨਾਂ ਪੁੱਛਗਿਛ ਦੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਖਾਫੀ ਖਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ' ਪੰਜਾਬ ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਭਰੀ ਖ਼ੂਨ 'ਦੀ ਥਾਲੀ ਬਣ ਗਿਆ।

3. ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸੰਕਟਮਈ ਦਸ਼ਾ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ: ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੰਕਟਮਈ ਹਾਲਾਤ ਜਿਉਂ ਦੇ ਤਿਉਂ ਰਹੇ। ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ (1726-35) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤੀਜਾ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਸਤਾਰ੍ਹਵੇਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਚਿੜੀਆਂ ਵਰਗੇ ਨਿਮਾਣੇ ਲੋਕ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਵਾਲੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਖਹਿਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਸਹੀ ਰਾਹ ’ਤੇ ਪੈ ਗਏ ਸਨ ਪਰ ਮੁਗ਼ਲ ਹਾਕਮਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਮਦਰਦਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਰਾਹ ਉਲਟਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬਰਬਾਦੀ ਹੀ ਲਗਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੇਸ਼-ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਬਾਹਰੋਂ ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹਮਲੇ ਕਰ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਅਰਾਜਕਤਾ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਤਕ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਤੂਰਾਨੀ, ਦੂਰਾਨੀ, ਮੁਗ਼ਲ, ਪਠਾਣ ਤੇ ਸਿੱਖ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਾਰਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਤੇ ਮਾਰਧਾੜ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਘਰੋਘਰੀ ਨਵੀਂ ਸਰਕਾਰ ਬਣ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਨਸਾਫ ਲੱਗਭਗ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਥਾਂ ਥਾਂ ’ਤੇ ਹੰਨੇ-ਹੰਨੇ ਮੀਰੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਮੋੜਾ ਦੇਣ ਲਈ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਬਾਲਕ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸੁਰਤੀਆਂ, ਬਿਰਤੀਆਂ ਤੇ ਸੁਭਾਉ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢਾਲਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ ਦੇਸ਼-ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਦੀਆਂ ਦਹਿਲੀਜ਼ਾਂ ਤਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1757 ਤੋਂ 1759 ਦੌਰਾਨ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੈਮੂਰ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਫੌਜ ਹਾਰ-ਟੁੱਟ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਕਨਿੰਘਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦਾ ਲਾਹੌਰ ’ਤੇ ਆਰਜ਼ੀ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ 1765 ਈ. ਤਕ ਸਮੁੱਚਾ ਪੰਜਾਬ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹੋਲੀ-ਹੋਲੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਨਵੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੁਹਾਰ ਘੜਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਬਣਦੇ ਹਨ। 4. ਬਚਪਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਸਾਰੀ: ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਸਾਰੀ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ, ਉਸ ਦਾ ਮਾਮਾ ਸ. ਬਾਘ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

(ੳ) ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ:- ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਪੇਕਿਓਂ-ਸਹੁਰਿਉਂ, ਸਿੱਖਣੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਨਿਤਨੇਮੀ, ਨਿਰਮਲ-ਬੁੱਧ ਤੇ ਦੈਵੀ ਦੀਦਾਰ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਸ਼ਬਦ ਚੌਂਕੀ ਲਗਾਉਣਾ ਉਸ ਦੇ ਨੇਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪੱਤਾਪੱਤਾ ਵੈਰੀ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਹੋਣਾ ਹੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਸਹੇੜਨਾ ਸੀ।੩ ਪਰ ਉਹ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਜਾਂਦੀ। ਬਾਲ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਿਰਭੈਤਾ ਦਾ ਸਬਰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਇ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਵਿਚ ਵੀ ਉਹ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਸ. ਬਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਨਾਲ ਉਹ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਯਤੀਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਸੰਕਟਮਈ ਸਮੇਂ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਲਈ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਕੁ ਸਿਖੁ ਦੁਇ ਸਾਧ ਸੰਗੂ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਸੰਗਤ ਹਰ ਵੇਲੇ ਮਿਲੀ ਰਹਿੰਦੀ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਕੀਰਤ ਦੀ ਟਕਸਾਲ ਵਿਚ ਘੜਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸਹਿਜ ਇਕਸੁਰਤਾ, ਦਿੱਵਤਾ, ਵਿਸਮਾਦ ਦਾ ਰੰਗ ਫੜਨ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਦੀ ਰਗ-ਰਗ ਵਿਚ ਦੈਵੀ ਸੂਝ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਓਟ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਨ ਲੱਗੀ। ਉਸ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਆਪਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸਾਂਚੇ ਵਿਚ ਢਲ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਰੰਗਿਆ ਗਿਆ।

(ਅ) ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੂਮਿਕਾ: ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਬਾਲਕ ਦਾ ਜਨਮ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮਾਮਾ ਜੀ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਤੇ ਭਾਣਜੇ ਸਮੇਤ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ ਤੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈਣ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਮਾਤਾ ਜੀ ਕੋਲ ਸੀ। ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ, ਸੰਗਤਾਂ ਸਮੇਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਸੁਰੀਲੇ ਕੀਰਤਨ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਐਸੇ ਪ੍ਰਭਵਿਤ ਹੋਏ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਹੀ ਠਹਿਰਾ ਲਿਆ। ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਬਾਲਕ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਖੁਆਉਂਦੇਪਿਲਾਉਂਦੇ ਤੇ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਜੀ ਪਾਸ ਰਹਿ ਕੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸੇਵਾ, ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਲੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੱਡੇ ਹੋਏ ਤਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉਠਾਲਣ ਵੇਲੇ ਇਹੀ ਕਹਿੰਦੇ, ਉਠੋ ਸੁਬਹ ਸੌਣ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਜੁੜਨ ਲਈ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਕਤਬ ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵੀ ਚੌਖੀ ਸਿੱਖ ਲਈ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚੋਂ “ਹਮ ਕੋ, ਤੁਮ ਕੋ” ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਸੱਤ ਸਾਲ ਮਾਤਾ ਜੀ ਕੋਲ ਰਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਮੇ ਕੋਲ, ਮਾਂ ਸਮੇਤ ਜਲੰਧਰ ਆ ਗਿਆ। ਤੁਰਨ ਲੱਗਿਆਂ, ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਕਿਰਪਾਨ, ਇਕ ਗੁਰਜ, ਢਾਲ, ਕਮਾਨ, ਤੀਰਾਂ ਦਾ ਭੱਥਾ, ਪੁਸ਼ਾਕ ਤੇ ਇਕ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਚੋਬ (ਆਸਾ) ਬਖਸ਼ ਕੇ ਅਸੀਸ ਦਿੱਤੀ, ‘ਤੇਰੇ ਔਰ ਤੇਰੀ ਸੰਤਾਨ ਆਗੇ ਆਸਿਆਂ ਵਾਲੇ (ਚੋਬਦਾਰ) ਚਲਿਆ ਕਰਨਗੇ। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਮਿਹਰ ਨਾਲ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੇ ਇਹ ਵਾਕ ਅੱਖਰੋਂ ਅੱਖਰ ਪੂਰੇ ਹੋਏ। (ੲ) ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਮੇਲ ਤੇ ਕਾਇਆ ਕਲਪ: ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ, ਸਿੱਖੀ ਆਰਚਰਨ ਦੀ ਮੂਰਤ, ਨਿਮਰਤਾ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਨਿਰਭੈਤਾ ਵਿਚ ਸਿਖ਼ਰ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਇਕ ਤਗੜੇ ਜਥੇਦਾਰ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਆਗੂ ਸਨ। ਸ. ਬਾਘ ਸਿੰਘ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਮੇਲ ਸੀ। ਇਕ ਗੁਰਪੁਰਬ ਦੇ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਤੇ ਭਾਣਜੇ ਸਮੇਤ ਉਸ ਨੂੰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਮਿਲਣ ਗਏ। ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਸੁਣ ਕੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਪੰਥ ਦੀ ਮੰਨੀ-ਪ੍ਰਮੰਨੀ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹਸਤੀ ਦਾ ਉਹ ਕਹਿਣਾ ਨਾ ਮੋੜ ਸਕੇ। ਇਹ ਉਹੀ ਤਿਆਗੀ ਮਨੁੱਖ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਵੱਲੋਂ 1733 ਈ. ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਆਈ ਨਵਾਬੀ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਲੈਣੀ ਇਸ ਸ਼ਰਤ ’ਤੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਪੱਖੇ ਲੰਗਰ ਆਦਿ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਖੋਹੇਗਾ। ਬਾਘ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਭੈਣ ਨੇ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਸੰਤਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਜਾਣਦੇ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਦੇਖ-ਭਾਲ ਕਰਦੇ। ਉਸ ਦੀ ਰਹਿਤਬਹਿਤ ਦੇਖ ਕੇ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਨ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਪੂਰਨ ਰਹਿਤ-ਬਹਿਤ ਵਾਲਾ ਸਿੱਖ ਹੋ ਨਿਬੜਿਆ।

ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਦੀਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰ-ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ, ਪੱਖਾ ਝੱਲਣ, ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਬਤਰਨ ਸਾਫ ਕਰਨ ਤੇ ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪਾਠ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਵਿਚ ਵਧ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਭਾਗ ਲੈਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿਚ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਘੋੜ-ਸਵਾਰੀ, ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਕਰਤਬ, ਨੇਜਾਬਾਜ਼ੀ ਤੇ ਤੀਰ ਕਮਾਨ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਤੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਲਿਖਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਰਸਦ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਦਾਣਾ-ਫੱਕਾ ਆਦਿ ਦੇਣ ’ਤੇ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ। ਛੋਟੀ ਉਮਰੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਰਲ ਗਏ ਸਨ ਤੇ ਸਿੰਘ ਉਸ ਨੂੰ ਮਖੌਲ ਨਾਲ “ਹਮਕੋ, ਤੁਮਕੋ” ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਜਦੋਂ ਇਸ ਮਖੌਲ ਤੋਂ ਕੁਝ ਘਬਰਾਏ ਤਾਂ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ “ਇਸ ਤੋਂ ਨਾ ਘਬਰਾਈਂ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਲਿੱਦ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਵਾਬ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਦਾਣਾ-ਫੱਕਾ ਵੰਡਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਬਣਾਉਣਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੀ ਔਖਾ ਹੈ।

ਨਵਾਬ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਹ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਸੌ ਫੀਸਦੀ ਸਹੀ ਹੋਈ। 1762 ਈ. ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ‘ਸੁਲਤਾਨ-ਉਲ-ਕੌਮ’ ਦੀ ਪਦਵੀ ਬਖਸ਼ੀ ਗਈ।

ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਬਾਲਪਨ ਤੋਂ ਜਵਾਨੀ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੇ ਸਨ ਤਿਉਂ-ਤਿਉਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਚੇਤੰਨ ਤੇ ਸਾਵਧਾਨ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਕ ਵਾਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਬੜੇ ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਅਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਪਹਿਰੇ ’ਤੇ ਕੌਣ ਹੈ, ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹਰ ਵਾਰੀ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ “ਜੀ ਆਇਆ” ਕਹਿ ਕੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਇਸ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਚੇਤੰਨਤਾ ਤੋਂ ਨਵਾਬ ਬੜੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਤੇ ਆਪਣਾ ਕਾਰਬਾਰੀ (ਕੰਮ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਹਿਲਕਾਰ) ਥਾਪ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਬਚਪਨ ਦੇ ਆਖਰੀ ਪੜਾਅ ਤਕ ਪੰਥ ਦੀ ਭਵਿੱਖੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਜੇ ਉਹ 20 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਮਸੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਨਾਦਰ ਦੀ ਮੁੜਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹਰ ਪੜਾਅ ’ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਡਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਮਾਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਦ ਇਹ ਇਸ ਮੁਲਕ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣਨਗੇ।

ਸਾਰ ਕਥਨ: ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਜਰਨੈਲ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਅਸੀਸ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਮਿਲੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਆਪੇ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਰਤਨ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ। ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਅਧੀਨ ਹੋਈ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲਣਾ ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਦੀਆਂ ਲੀਹਾਂ ’ਤੇ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਲੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪ੍ਰਪੱਕਤਾ ਨੇ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਕੇ, ਉਸ ਵਿਚ ਸ੍ਵੈ-ਰੱਖਿਆ, ਸ੍ਵੈਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਚੜਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਗੁਣ ਭਰ ਦਿੱਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪ ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਇਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਆਚਰਨ ਉੱਚਤਾ ਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਜਮ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਨਵ-ਦੋਖੀਆਂ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਦੌਰਾਨ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਪੱਲਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਤੇ ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਤੀਜੀ ਲੜਾਈ ਪਿੱਛੋਂ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਕੈਦ ਵਿੱਚੋਂ 2200 ਹਿੰਦੂ ਬੱਚੀਆਂ ਨੂੰ ਛੁਡਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਘਰੋ-ਘਰੀ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫੇਰ ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ (ਅਬਦਾਲੀ ਦਾ ਜਰਨੈਲ) ਦੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਿਚ ਹਾਰ ਜਾਣ ’ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬੇਗਮ ਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ-ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਕਾਬੂ ਆਉਣ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੋਮਲਤਾ ਦਾ ਵਤੀਰਾ ਅਪਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਤੇ ਜੇਵਰਾਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੇੜਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। 20 ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਕਤਲ-ਏਆਮ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਕੋਮਲ ਮਨ ਵਿਚ ਜਾਬਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਨਫ਼ਰਤ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਭਾਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ ਜਜ਼ਬੇ ਘਰ ਕਰ ਗਏ। ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਕਾਇਆ ਵਿਚ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਬੀਜ ਬੀਜੇ ਗਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਡੇਰੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਸੁਲਤਾਨ-ਉਲਕੌਮ' ਦੀ ਪਦਵੀ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਮਿਲੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਤੇ ਸੂਰਮਗਤੀ ਨਾਲ ਬਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਾਵਰ ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਹੱਲਿਆਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਸਮੇਂ ਕੁਪ-ਰਹੀੜੇ ਵਿਚ 1762 ਈ. ਵਿਚ ਬਾਈ ਜ਼ਖ਼ਮ ਖਾਧੇ ਤੇ ਉਸੇ ਸਾਲ 1762 ਈ. ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਕੰਧਾਰ ਦਾ ਸੂਬਾ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਨਾ ਚੜ੍ਹਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਨੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਤਕ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਦਾਰ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਸੰਗਠਿਤ ਰਾਜ (1799-1839) ਲਈ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਤੇ ਪਠਾਣਾਂ ਦੀਆਂ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ ਕੱਟਣ, ਭਾਰਤੀ ਧਰਮਾਂ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਤੇ ਦੇਸ਼-ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਫ਼ਿਜ਼ਾ ਵਿਚ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਅਨੰਤ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਪਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਰ ਪਲ ਭੇਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 4 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1985 ਈ. ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਰਸੀ ਤੇ ਡਾਕਟਿਕਟ ਜਾਰੀ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਸੁੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ। ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੁੱਚੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦਾ ਰਹੱਸ, ਉਸ ਦੇ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਰਹੱਸ ਵਿਚ ਛਿਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ-ਯੁੱਗ ਦੀ ਇਕ ਮੁੱਖ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰ ਸਿੱਖ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਬਣ ਕੇ, ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਮਰਕੱਸੇ ਕਰਨ ਤਾਂਕਿ ਕੌਮ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਹੋ ਸਕੇ ਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਪੁਰਾਣੇ ਗੌਰਵ ਤੇ ਜਾਹ-ਓ-ਜਲਾਲ ਦੀ ਵਾਰਸ ਬਣ ਸਕੇ।