ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਹਾਣੀ ਬਣ ਕੇ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਬੁਲੰਦੀ 'ਤੇ ਪੁਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਤੇ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਮਨੁੱਖ, ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਖੰਡੇਧਾਰ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਾੜਵੀ ਜਾਬਰਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਸੱਤ-ਅੱਠ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸੱਖਣੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਰਾਹੀਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ, ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜਰਨੈਲ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹੋਰ ਸੂਰਬੀਰ ਜੋਧਿਆਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਦਾ ਖੁਰਾ ਖੋਜ ਮਿਟਾਉਣ ਤੇ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ ਆਮਦ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਉਸ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਕਰਮਸ਼ੀਲ ਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ ਜੀਵਨ ’ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਾਉਣਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ 1723 ਈ. ਤੋਂ 1803 ਈ. ਤਕ ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ 1716 ਈ. ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ, ਘੱਲੂਘਾਰਿਆਂ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਪਰਛਾਵਿਆਂ ਥੱਲੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲੜਦਿਆਂ, ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਸਿਦਕ ਦੇ ਨਜ਼ਾਰੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ, ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਅਰੁੱਕ ਕਾਫਲੇ ਦੀ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਹਾਣੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਚਾਰ ਸੂਬੇਦਾਰ ਅਬਦੁਸ-ਸਮਦ ਖਾਂ, ਖਾਨ ਬਹਾਦਰ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ, ਯਾਹੀਆ ਖਾਂ ਤੇ ਮੀਰ ਮਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਖਾਫੀ ਖਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਇਸ ਸਮੇਂ ਖ਼ੂਨ ਦੀ ਥਾਲੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਮੀਰ ਮਨੂੰ ਵੇਲੇ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆ ਦੋਹਰਾ ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ :

ਮਨੂੰ ਸਾਡੀ ਦਾਤਰੀ ਅਸੀਂ ਮਨੂੰ ਦੇ ਸੋਏ।
ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਮਨੂੰ ਵਢਦਾ ਅਸੀਂ ਦੂਣ ਸਵਾਏ ਹੋਏ।

ਜਨਮ ਤੇ ਵਿਰਸਾ : ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਦਾ ਜਨਮ 5 ਮਈ, 1723 ਈ. ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ 20 ਮੀਲ ਦੂਰ ਪਿੰਡ ਈਚੋਗਿੱਲ (ਇੱਛੋਗਿੱਲ) ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੰਗ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲੋਂ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰ ਸਿੱਖੇ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਨਿੱਤਨੇਮ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਵੀ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ, ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਦੁਆਰਾ ਸਾਜੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਇਕ ਗਰੀਬ ਤਰਖਾਣ ਪਰ ਇਕ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਸਿੱਖ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ‘ਗਿਆਨੀ’ ਵੀ ਆਖਦੇ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਗਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਦਾਦੇ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਖ਼ੂਨ ਦੌੜਦਾ ਸੀ ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ਹੀਦ ਸਨ। ਉਸ ਦਾ ਦਾਦਾ ਭਾਈ ਹਰਦਾਸ ਸਿੰਘ ਸੁਰ ਸਿੰਘ (ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਦਾਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਲਈ ਸੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ, ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਈਆਂ ਜੰਗਾਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਲਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਨਾਂਦੇੜ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਭੇਜਿਆ ਤਾਂ ਭਾਈ ਹਰਦਾਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਬੜਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਤੇ ਬਜਵਾੜਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।

ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਰੰਭ :

ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਬਿਆਸ ਨਦੀ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਦੇ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਨਦੀ ’ਤੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ। ਬਾਰੀ ਦੁਆਬ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ, ਬਟਾਲਾ ਤੇ ਕਲਾਨੌਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ’ਤੇ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਭਰਾ ਮਾਲੀ ਸਿੰਘ ਤੇ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਸਈਅਦ ਸਾਸ਼ਕ ਤੋਂ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਿੱਤਾਂ ਦਾ ਅਰੰਭ ਸਿੱਖਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਮਿਸਲ ਵਿਚ ਵਾਪਰ ਚੁੱਕੀਆਂ ਕੁਝ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਿਰੋਧਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਲਗਾਤਾਰ ਜਿੱਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦੀ ਗਈ ਅਤੇ ਰਾਜ ਭਾਗ ਸੰਭਾਲੀ ਰੱਖਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਲਾਭ ਉਠਾ ਕੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ ਤਕ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਇਲਾਕੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਈਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ‘ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਮਿਸਲ’' ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।

ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਾਜ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵੱਲ-ਜਿੱਤਾਂ ਹੀ ਜਿੱਤਾਂ :

ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਭਾਰਤ ਉਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਜੌਹਰ ਦਿਖਾਏ। ਕਸੂਰ ਦੀ ਜਿੱਤ ਵਿਚ ਉਹਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਸੀ। ਦਲ ਖਾਲਸੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ 1763 ਈ. ਵਿਚ ਸਰਹੰਦ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬੇ ਵਿਚਲੇ ਕਈ ਇਲਾਕੇ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ ਕਟੌਚੀ, ਚੰਬਾ, ਹਰੀਪੁਰ ਆਦਿ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਆ ਗਏ। ਉਸ ਦਾ ਜੰਗੀ ਜੀਵਨ ਤਾਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਨਾਦਰਸ਼ਾਹ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਈ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਲੜਦਿਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। 1748 ਈ. ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਮਲੇ ਸਮੇਂ ਜੰਗ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਤਮ ਸੁਆਸਾਂ ਤਕ ਉਸ ਨਾਲ ਹੋਈਆਂ ਜੰਗਾਂ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈਂਦਾ ਰਿਹਾ।

ਦਿੱਲੀ ਫਤਹ :

ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਤੇ ਜੁਰਅਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਇਕ ਵਾਰੀ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿਚ ਭਾਂਜ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦਾ ਡਰ ਘਟ ਗਿਆ। ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣਾ ਪਿਆ। ਪਰ ਉਸਨੇ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਛੱਡੀ, ਹਿਸਾਰ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਤਕੜੀ ਫੌਜ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਸਿੱਖ ਘੋੜ ਸਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਗੰਗ ਦੁਆਬ ਤਕ ਮਾਰਾਂ ਮਾਰੀਆਂ। ਸਿੰਘਾਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਜਦ ਮਾਰਚ 1783 ਈ. ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਫਤਹ ਪਾਈ ਤਾਂ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਸਰਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਤੇ ਹੋਰ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।

ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੇ ਚਿੰਨ :

1783 ਈ. ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਖਾਲਸਾ ਦਲ ਨਾਲ ਚੰਦੋਸੀ, ਕਾਸਗੰਜ, ਖੁਰਜਾ, ਸਿਕੰਦਰਾ ਤੇ ਭਰਤਪੁਰ ਆਦਿ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਿੱਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਟਾਕਰਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਗ਼ਲਪੁਰਾ ਜਿੱਤਿਆ ਤੇ ਫਿਰ ਮਜਨੂੰ ਟਿੱਲੇ ’ਤੇ ਜਾ ਟਿਕੇ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਜਾ ਵੜਿਆ ਤੇ ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਅੰਦਰ ਲੁੱਕ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਵੱਲੋਂ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੇ ਮੰਨ ਲਈ।

ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਸਮੇਂ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਜਿੱਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ 4 ਤੋਪਾਂ, ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲਾਲ ਪੱਥਰ ਦੇ ਥੰਮ ਅਤੇ ਤਖਤ-ਏ-ਤਾਊਸ ਦੀ ਉ ਸਿਲ ਪੁੱਟ ਕੇ ਨਾਲ ਲੈ ਆਇਆ ਜਿਸ ’ਤੇ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਛੋਟੇ ਤੇ ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਸਮੇਂ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਦੀ

ਭੂਮਿਕਾ :

ਜਦੋਂ ਛੋਟਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਵੱਲੋਂ ਅਹਿਮ ਭੁਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਗਈ। ਯਾਹੀਆ ਖਾਨ ਅਤੇ ਦੀਵਾਨ ਲੱਖਪਤ ਰਾਏ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਉਤੇ ਵੱਡਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖ ਇਸ ਹਮਲੇ ਵਿਚ ਪਠਾਨਕੋਟ ਤੇ ਡਲਹੌਜੀ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਘਿਰ ਗਏ। ਇਸ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਨੌਂ-ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ ਲਾਹੌਰ ਲਿਆ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ; 5 ਫਰਵਰੀ, 1762 ਈ. ਨੂੰ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਰਵਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਪ ਰਹੀੜੇ (ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ) ਦੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ 22 ਜ਼ਖ਼ਮ ਆਏ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਭੇਜ ਕੇ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕਮਾਨ ਆਪ ਸੰਭਾਲ ਲਈ। ਇਸ ਹਮਲੇ ਸਮੇਂ 30,000 ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਤੇ 15,000 ਮੁਸਲਮ ਸੈਨਾ ਮਾਰੀ ਗਈ। ਜਦੋਂ 1767 ਈ. ਵਿਚ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਆਖਰੀ ਹਮਲਾ ਪੰਜਾਬ 'ਤੇ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੇ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਫਲ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਅਬਦਾਲੀ ਨੂੰ ਭੱਜਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚਾਰਾ ਨਾ ਰਿਹਾ।

ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਾਰਨਾਮਾ : ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਪੋਤਾ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਮਾਨ, ਆਪਣੇ ਦਾਦੇ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਅਫਗਾਨੀ ਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਆਪਣੀ ਬਜ਼ੁਰਗੀ ਵਿਚ ਵੀ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸਾ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁਕਰਚਕੀਆ, ਸਮੇਤ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿਚਾਲੀ ਡਟ ਗਿਆ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿੱਖ ਜਨਤਾ ਦੀ ਇੱਕਮੁੱਠ ਹੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ ਦੀ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਪਈ। ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਾਰਨਾਮੇ ਨਾਲ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਰਨੈਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।

ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਦੀ ਕਿਲ੍ਹੇ-ਬੰਦੀ :

ਰਾਮ ਰੌਣੀ (ਮੌਜੂਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ) ਦੇ ਨੇੜੇ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਇਕ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀ ਜੋ ਖਿੰਡੇ-ਪੁੰਡੇ ਸਿੱਖ ਜਥਿਆਂ ਲਈ ਇਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਆਰਾਮ-ਗਾਹ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖ ਕਿਰਤੀ-ਕਾਮਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। 1748 ਈ. ਵਿਚ ਵੈਸਾਖੀ ਮਨਾਉਣ ਲਈ, ਪੰਜ ਸੌ ਸਿੱਖ ਇੱਥੇ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ ਜਦੋਂ ਮੀਰ ਮਨੂੰ ਦੀ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ, ਜਲੰਧਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਹਾਕਮ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਦੀ ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਇਹ ਘੇਰਾ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਤਕ ਪਿਆ ਰਿਹਾ। ਗੜ੍ਹੀ ਅੰਦਰਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਹੱਥੋਂ ਹੱਥ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਖਦੇੜਿਆ ਜਾਏ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਆਪ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰਨ ਵਾਲੀ ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਾ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਜਾ ਰਲਿਆ, ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੌਂਸਲੇ ਬੁਲੰਦ ਹੋ ਗਏ।

1753 ਈ. ਵਿਚ ਮੀਰ ਮਨੂੰ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਵਾਇਆ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜੋ ਆਪ ਤਰਖਾਣਾ ਕੰਮ ਵਿਚ ਮਾਹਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਗੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਵਾਇਆ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨਾਮ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਉਪਨਾਮ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਦਾ ਲਈ ਜੁੜ ਗਿਆ। ਖਾਲਸਾ ਕੌਮ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਅਗਵਾਈ ਬੀਰਤਾ ਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਲ-ਓ-ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਇਕ ਰਾਹਬਰ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲਿਆ।

ਮੁਸੀਬਤ ਸਮੇਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਦਾ ਗੁਣ :

ਆਪਣੀ ਕੌਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਘੋਰ ਸੰਕਟ ਸਮੇਂ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜਾ ਖੜੇ ਹੋਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਆਚਰਨ ਦੀ ਇਕ ਖੂਬੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸੀਬਤ ਸਮੇਂ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲਵਰਤਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਆਪਸ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੌਮੀ ਦੁਖਾਂਤ ਟਾਲਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵੀ, ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਜੂਨ 1984 ਈ. ਸਮੇਂ ਕਈ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਉਚ-ਅਹੁਦਿਆਂ ਤੋਂ, ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੀ ਮੈਂਬਰੀ ਆਦਿ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫੇ ਦਿੱਤੇ। ਕਈ ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ ਫੌਜ ਤੋਂ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ। ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲਵਰਤਨੀਏ ਰਹਿਣ ਉੱਤੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੌਮ ਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਘਟਿਆ।

ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲ ਆਗੂ :

ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਘਟਨਾ ਸਮੇਂ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਹ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਿਕ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਸੀ, ਇਸ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਟਾਲਣ ਲਈ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੀਵਾਨ ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ। ਦੀਵਾਨ ਜੀ ਨੇ ਮੀਰ ਮਨੂੰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਦਾ ਘੇਰਾ ਚੁੱਕ ਲੈਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਹ ਘਟਨਾ ਅਤਿਅੰਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨੀ ਗਈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਵੇਕ-ਬੁੱਧ ਦੁਆਰਾ ਕਿੰਨੀਆਂ ਸਿੱਖ ਜਾਨਾਂ ਬਚਾ ਲਈਆਂ।

ਕੁਸ਼ਲ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧਕ :

(ੳ) ਰਾਜ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ :-

ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਰਾਜ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਤਾ ਵੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ, ਉੱਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕਈ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰ ਕੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਇਲਾਕਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।

(ਅ) ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ :-

ਹੋਰ ਮਿਸਲਦਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਪਾਸੋਂ ਰਾਖੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਜੋਂ ਕੁਝ ਪੈਸੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹੀ ਪੈਸਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਦਾ ਸੀ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ, ਜਮੁਨਾ ਪਾਰ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ ਕੋਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 10,000 ਸਲਾਨਾ ਮਿਲਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਸੱਤ ਲੱਖ ਦੇ ਕਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਰਾਖੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਸਰਦਾਰਾਂ, ਰਾਜਿਆਂ ਤੋਂ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਵੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਪਰੋਕਤ ਵਰਣਨ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਜਿੱਤਣ ਤੇ ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ (ਦੂਜੇ) ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਸੀ।

(ੲ) ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ :-

ਜਦੋਂ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਫਤਿਹ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਬੇਅੰਤ ਧਨ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਕਸੂਰ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰੋੜਾਂ ਰੁਪਏ ਦੇ ਹੀਰੇ, ਜਵਾਹਾਰਾਤ ਮਿਲੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰਾ ਧਨ ‘ਗਰੀਬ ਦਾ ਮੂੰਹ ਗੁਰੂ ਕੀ ਗੋਲਕ' ਜਾਣ ਕੇ, ਗਰੀਬਾਂ ਤੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਸੀ।

(ਸ) ਬੀਰਤਾ ਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਸੰਗਮ :-

ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਬੇਮਿਸਾਲ ਬੀਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਜਾਬਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋ ਕੇ ਵੰਗਾਰਦੇ ਰਹੇ ਤੇ ਬੇਖੌਫ ਹੋ ਕੇ ਲੜਦੇ ਰਹੇ। ਸਿੱਖ ਕਿਰਦਾਰ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ-ਸੁੱਚੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਾਂ ਦਿੱਤੀ।

1762 ਈ. ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ 1764 ਈ. ਵਿਚ ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਵੇਲੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹਿੰਦੂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਕੈਦ ਵਿੱਚੋਂ ਛੁਡਵਾ ਕੇ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਪੁਚਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਤੇ ਆਗੂ ਜਰਨੈਲਾਂ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸਨਮਾਨ-ਯੋਗ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ 1764 ਈ. ਵਿਚ ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਸਤਵੇਂ ਹੱਲੇ ਨਾਲ ਆਏ ਕਾਜ਼ੀ ਨੂਰਦੀਨ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਖਾਲਸੇ ਜ਼ਿਨਾਕਾਰੀ (ਵਿਭਚਾਰ) ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦੇ, ਇਹ ਜ਼ੇਵਰ ਤੇ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਲੁੱਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਗਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਚੋਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਗ (ਕੁੱਤੇ) ਨਾ ਕਹੋ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸ਼ੇਰ ਹਨ।

ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਦੇ ਉੱਤਮ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਮਿਸਾਲ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਮਾਨਵੀ ਖੂਬੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਸਮੇਂ ਜਦ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਸਖਤ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਤੇ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਭੁੱਲ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਇਆ ਤੇ ਠੀਕ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਮਾਣ ਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਠੀਕ ਟਿਕਾਣੇ ’ਤੇ ਪੁਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਉਸਰਨ ਵਾਲੇ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ-ਸੁੱਚੀਆਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖ ਰਹੇ ਸਨ।

ਇਸ ਕਰਮਸ਼ੀਲ ਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 1803 ਈ. ਸ੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ।

ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤੇ ਇੱਥੇ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ ਆਮਦ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਇਕ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹੋ ਨਿੱਬੜਿਆ।