ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ 59 ਸ਼ਬਦ ਤੇ 57 ਸਲੋਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਲਿਆਣ ਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਦੀਵੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਯੁੱਗ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਉਹੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਆਦਿ ਵਿਕਾਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਧੁਰਾ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਦਾ ਯੁੱਗ ਪੁਰਾਣੇ ਯੁੱਗ ਨਾਲੋਂ ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਅੱਜ ਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਆਚਰਣਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ, ਪਾਖੰਡ, ਕੁੰਬਾ-ਪਰਵਰੀ, ਨਫ਼ਰਤ, ਵਿਖਾਵਾ, ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਤੇ ਕੱਟੜ੍ਹਵਾਦ ਆਦਿ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਤਾ ਉਪਰੋਕਤ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿਚ ਹੈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਗਹਿਰੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਹੇਠ-ਲਿਖੇ ਪੱਖ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ:

1. ਇਕਹਿਰੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਦੋ ਹੋਂਦਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ

2. ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਦੇ ਮਾਰੂ ਪ੍ਰਭਾਵ

3. ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਵਿਛੜੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪੁਕਾਰ

4. ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ

(ੳ) ਸੰਸਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ
(ਅ) ਸੰਸਾਰ : ਭਰਮ ਰੂਪ

5. ਨੈਤਿਕ ਪਤਨ

6. ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਨਿਘਾਰ

7. ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ

8. ਅਜੋਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸੰਕਟ

(ੳ) ਕਰਨੀ ਤੇ ਕਥਨੀ ਦਾ ਫ਼ਰਕ
(ਅ) ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੇ ਸੰਜਮ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ
(ੲ) ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹਸਤੀ ਤੇ ਹੋਂਦ ਦਾ ਸੰਘਟਨ
(ਸ) ਲਾਚਾਰੀ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਨਿਰਾਸਤਾ
(ਹ) ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਗ਼ਲਤ ਕੰਮ ਕਰਨਾ

9. ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਤੇ ਨਿਰਵਾਨ ਪਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪੱਖਾਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਹੇਠਾਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:

1. ਇਕਹਿਰੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਦੋ ਹੋਂਦਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ

ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਇਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਆਪਣੀ ਬਣਤਰ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਅਨਜਾਣ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਇਕਹਿਰੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਦੋ ਹੋਂਦਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਾਦੇ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸੰਗਮ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਬ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅੰਗ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਉਸ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੋਂ ਨਿਖੇੜਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਰਥ ਤੇ ਮਹੱਤਵ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵੱਲ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰਕ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਨਣ ਤੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਵੱਸਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਪੈਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤੈਨੂੰ ਉੱਚੀ ਆਤਮਿਕ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ :

-ਕਾਹੇ ਰੇ ਬਨ ਖੋਜਨ ਜਾਈ॥
ਸਰਬ ਨਿਵਾਸੀ ਸਦਾ ਅਲੇਪਾ ਤੋਹੀ ਸੰਗਿ ਸਮਾਈ॥1॥
-ਹਰਿ ਜਸੁ ਰੇ ਮਨਾ ਗਾਇ ਲੈ ਜੋ ਸੰਗੀ ਹੈ ਤੇਰੋ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 684)

ਅਉਸਰੁ ਬੀਤਿਓ ਜਾਤੁ ਹੈ ਕਹਿਓ ਮਾਨ ਲੈ ਮੇਰੋ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਸੰਪਤਿ ਰਥ ਧਨ ਰਾਜ ਸਿਉ ਅਤਿ ਨੇਹੁ ਲਗਾਇਓ॥
ਕਾਲ ਫਾਸ ਜਬ ਗਲਿ ਪਰੀ ਸਭ ਭਇਓ ਪਰਾਇਓ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 727)

–ਕਹਿ ਨਾਨਕ ਅਬ ਨਾਹਿ ਅਨਤ ਗਤਿ ਬਿਨੁ ਹਰਿ ਕੀ ਸਰਨਾਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ,718)

2. ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਦੇ ਮਾਰੂ ਪ੍ਰਭਾਵ:

ਅਜੋਕਾ ਮਨੁੱਖ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਦੇ ਮਾਰੂ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੈ। ਦੁਨਿਆਵੀ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਲੋਭ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਰਾਹੇ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪਦਾਰਥਕ ਖਿੱਚਾਂ ਨੇ, ਮਾਇਕ ਪਕੜਾਂ ਨੇ, ਸਰੀਰਕ ਸੁਆਦਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਮੂਲ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਪਾ ਪਦਾਰਥਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਭੇਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਸ ਨੂੰ ਤਤਕਾਲ ਮਾਇਕ ਮੋਹ ਦੀ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਜਾਗਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪ੍ਰਭੁ ਦੀਆਂ ਦਾਤਾਂ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ:

ਕਹਾ ਭੂਲਿਓ ਰੇ ਝੂਠੇ ਲੋਭ ਲਾਗ॥
ਕਛੁ ਬਿਗਰਿਓ ਨਾਹਿਨ ਅਜਹੁ ਜਾਗ॥1॥ਰਹਾਉ॥...

ਬਾਰ ਅੰਤ ਕੀ ਹੋਇ ਸਹਾਇ॥
ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਗੁਨ ਤਾ ਕੇ ਗਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1187)

ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਦੋਂ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਤੋਂ ਸੱਖਣੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਆਪਣੇ ਰੰਗ ਦਿਖਾਉਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਭਟਕਾਉਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਅਜੋਕਾ ਮਨੁੱਖ ਰਾਹੋਂ-ਕੁਰਾਹੇ ਪੈ ਕੇ ਬਲੈਕ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ, ਸਮਗਲਿੰਗ, ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਸ਼ਰਾਬ, ਸਰਕਾਰੀ ਗਰਾਂਟਾਂ ਦੇ ਘੁਟਾਲੇ, ਰੇਤ, ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ, ਸੰਚਾਰ-ਮਾਧਿਅਮ ਆਦਿ ਮਾਫ਼ੀਆ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿਚ ਵਿੰਗੇ-ਟੇਡੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਚਿੱਟਾ, ਕੋਕੀਨ, ਗਾਂਜਾ ਆਦਿ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਆਪਾ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਆਤਮਿਕ ਬੁਲੰਦੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਭੂ-ਬੰਦਗੀ ਤੋਂ ਸੱਖਣਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਨ ‘ਸੂਰਾਂ’ ਤੇ ‘ਕੁੱਤਿਆਂ’ ਸਮਾਨ ਗ਼ੈਰਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਜੀਣ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਚਮੜੀ ਵਿਚ ਲਪੇਟੇ ਪਸ਼ੂਸਮਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਸੱਚ ਅਥਵਾ ਰੱਬ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਨਾਸ਼ਮਾਨ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗ ਕੇ, ਪਾਖੰਡੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣਾ ਪੇਟ ਪਾਲਣ ਵਿਚ ਰੁਝ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਫੁਰਮਾਨ ਹਨ:

-ਲੋਭਿ ਗ੍ਰਸਿਓ ਦਸ ਹੂ ਦਿਸ ਧਾਵਤ ਆਸਾ ਲਾਗਿਓ ਧਨ ਕੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 411)

-ਏਕ ਭਗਤਿ ਭਗਵਾਨ ਜਿਹ ਪ੍ਰਾਨੀ ਕੈ ਨਾਹਿ ਮਨਿ॥
ਜੈਸੇ ਸੂਕਰ ਸੁਆਨ ਨਾਨਕ ਮਾਨੋ ਤਾਹਿ ਤਨੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1428)

-ਸਾਚ ਛਾਡਿ ਕੈ ਝੂਠਹ ਲਾਗਿਓ ਜਨਮੁ ਅਕਾਰਥੁ ਖੋਇਓ॥
ਕਰਿ ਪਰਪੰਚ ਉਦਰ ਨਿਜ ਪੋਖਿਓ ਪਸੁ ਕੀ ਨਿਆਈ ਸੋਇਓ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 633)

ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਇਹ ਫੁਰਮਾਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁੱਤੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

3. ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਵਿਛੜੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪੁਕਾਰ:

ਕਦੀ-ਕਦੀ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਵਿਛੜੀ ਕੁਮਾਰਗਗਾਮੀ, ਪਤਿਤ ਤੇ ਵਿਕਾਰੀ ਲੋਕ-ਆਤਮਾ ਬੋਲ ਉੱਠਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਗੁਨਾਹਗਾਰ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਮੂਰਖ ਤੇ ਲਾਲਚੀ ਹਾਂ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਪਾਪ ਕਰਦੀ ਥੱਕ ਗਈ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਸਤਾਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਤੇ ਤਨ ਸਾੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਦੇ ਸਹਿਮ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਦੇ ਆਸ਼ੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਧਰ ਉਧਰ ਦਸਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਨੂੰ ਦੌੜਦੀ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਸੀਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਮੈਂ ਕਦੀ ਆਪਣੀ ਬੁਲੰਦੀ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਸਕਾਂਗੀ। ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਘੋਰ ਨਿਰਾਸ਼ਤਾ ਛਾ ਗਈ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਹੀ ਹਰੇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਕੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਨਿਰਭੈ ਦਸ਼ਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ:

ਮਹਾ ਪਤਿਤ ਮੁਗਧ ਲੋਭੀ ਫੁਨਿ ਕਰਤ ਪਾਪ ਅਬ ਹਾਰਾ॥
ਭੈ ਮਰਬੇ ਕੋ ਬਿਸਰਤ ਨਾਹਿਨ ਤਿਹ ਚਿੰਤਾ ਤਨੁ ਜਾਰਾ॥1॥
ਕੀਏ ਉਪਾਵ ਮੁਕਤਿ ਕੇ ਕਾਰਨਿ ਦਹ ਦਿਸਿ ਕਉ ਉਠਿ ਧਾਇਆ॥
ਘਟ ਹੀ ਭੀਤਰਿ ਬਸੈ ਨਿਰੰਜਨੁ ਤਾ ਕੋ ਮਰਮੁ ਨ ਪਾਇਆ॥2॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 703)

4. ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ:

ਹਰੇਕ ਯੁੱਗ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਵੀ ਅਗਿਆਨ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਬੜੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸਹੀ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਪੈਣ ਦਿੰਦਾ। ਅਗਿਆਨ ਕਾਰਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਇਸਤਰੀ, ਦੋਸਤ, ਪੁੱਤਰ, ਕਾਰਾਂ-ਗੱਡੀਆਂ ਤੇ ਸਮੂਹ ਦੌਲਤ ਆਦਿ ਨਾਸ਼ਮਾਨ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਭੱਜਿਆ ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਸਿਰਫ਼ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਭਜਨ ਹੀ ਅਸਲ ਸਾਥੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ:

ਦਾਰਾ ਮੀਤ ਪੂਤ ਰਥ ਸੰਪਤਿ ਧਨ ਪੂਰਨ ਸਭ ਮਹੀ॥
ਅਵਰ ਸਗਲ ਮਿਥਿਆ ਏ ਜਾਨਉ ਭਜਨੁ ਰਾਮੁ ਕੋ ਸਹੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 631)

(ੳ) ਸੰਸਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ

ਅਗਿਆਨ ਕਾਰਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸਹੀ ਨਿਰਣਾ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ। ਅਸਲ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਜਾਂ ਅਸਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਆਪਣੇ ਸੁਖਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਧਨ ਨਾਲ ਹੀ ਚੰਮੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਗ਼ਰੀਬ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਉਸ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਐਉਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੀ ਇਸੇ ਨਤੀਜੇ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਖ਼ੁਦਗ਼ਰਜ਼ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇਖ ਕੇ ਇਕ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਅਜਨਬੀਪੁਣੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜਾਗਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਬਿਗਾਨਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਨਾ ਕੋਈ ਅਸਲੀ ਸੰਤ ਹੈ,
ਨਾ ਕੋਈ ਅਸਲ ਮਿੱਤਰ ਹੈ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ? ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਫੁਰਮਾਨ ਪੇਸ਼ ਹਨ:

-ਇਹ ਜਗਿ ਮੀਤੁ ਨ ਦੇਖਿਓ ਕੋਈ॥
ਸਗਲ ਜਗਤੁ ਅਪਨੈ ਸੁਖਿ ਲਾਗਿਓ ਦੁਖ ਮੈ ਸੰਗਿ ਨ ਹੋਈ॥1॥ਰਹਾਉ॥

ਦਾਰਾ ਮੀਤ ਪੂਤ ਸਨਬੰਧੀ ਸਗਰੇ ਧਨ ਸਿਉ ਲਾਗੇ॥
ਜਬ ਹੀ ਨਿਰਧਨ ਦੇਖਿਓ ਨਰ ਕਉ ਸੰਗੁ ਛਾਡਿ ਸਭ ਭਾਗੇ॥1॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 633)

ਭਰਮ ਰੂਪ ਅਗਿਆਨ ਕਾਰਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਭਰਮੀਲੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਭਰਮ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉਹ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਸੱਪ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਸੱਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਭਰਮ-ਬਿਰਤੀ ਬਾਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ:

(ਅ) ਸੰਸਾਰ :

ਮਾਧਵੇ ਕਿਆ ਕਹੀਐ ਭ੍ਰਮੁ ਐਸਾ॥
ਜੈਸਾ ਮਾਨੀਐ ਹੋਇ ਨ ਤੈਸਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 657)

ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਛਲ ਰੂਪ ਹਨ, ਭਰਮ ਰੂਪ ਹਨ। ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਹਕੀਕਤ ਵਿਚ ਬੜਾ ਫ਼ਰਕ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਕ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਕਾਰਨ ਮੱਘਦੇ ਲਾਲਬਿੰਬ ਕੋਲੇ ਗੁਲਾਬ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਪਕੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਰੋਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅੱਗ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਫ਼ਰਕ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਨਣ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਸ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦਿੱਸਣ ਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਸੁਹਣਾ ਤੇ ਖਿੱਚ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿਚ ਇਹ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਪਦਵੀਆਂ ਤੇ ਸਨਮਾਨ ਭਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਪਦਾਰਥਕ ਬਾਹਰੀ ਚਮਕ ਦੇਖ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅਸੂਲ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮਾਇਆ ਲਈ ਵਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਨਿੱਤ ਬੰਦੇ ਮਾਇਆ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਵਿਕਦੇ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਕਣ ਵਾਲੇ ਆਪਣਾ ਆਤਮ-ਸਨਮਾਨ ਗੁਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਨ:

ਸਾਧੋ ਇਹੁ ਜਗੁ ਭਰਮ ਭੁਲਾਨਾ॥
ਰਾਮ ਨਾਮ ਕਾ ਸਿਮਰਨੁ ਛੋਡਿਆ ਮਾਇਆ ਹਾਥਿ ਬਿਕਾਨਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 684)

ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸਥਿਤੀਆਂ ਆਪਣਾ ਆਪਾ ਭੁਲਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਵਾਨੀ, ਧਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੋਚ ਧੁੰਦਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਰਜੀਹਾਂ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਮ ਵਿਅਕਤੀ ਦਿਸਣੋਂ ਹੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੂਝਵਾਨ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ:

-ਜੋਬਨੁ ਧਨੁ ਪ੍ਰਭਤਾ ਕੈ ਮਦ ਮੈ ਅਹਿਨਿਸਿ ਰਹੈ ਦਿਵਾਨਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 685)

5. ਨੈਤਿਕ ਪਤਨ

ਜਦੋਂ ਇਨਸਾਨ ਵਿਚ ਲੋਭ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵੱਧਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਨੈਤਿਕ ਪਤਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਅੱਗ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਕਥਨ ਤਿਸਨਾ ਅਗਨਿ ਜਲੈ ਸੰਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਕਥਨ ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ। ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਿੰਸਾ, ਨਿੱਜੀ ਲਗਾਵ, ਲੋਭ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਹਨ, ਭਾਵ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਲਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਆਚਰਨ ਦੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਉਤਪੰਨ ਕਰਕੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਵੱਲ ਧੱਕ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਨੇਕ ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗਣ ਕਾਰਨ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ:

ਹੰਸੁ ਹੇਤੁ ਲੋਭੁ ਕੋਪੁ ਚਾਰੇ ਨਦੀਆ ਅਗਿ॥
ਪਵਹਿ ਦਝਹਿ ਨਾਨਕਾ ਤਰੀਐ ਕਰਮੀ ਲਗਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 147)

ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਹੰਕਾਰ ਆਦਿ ਪਾਸ਼ਵਿਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ 'ਚ ਘਿਰਿਆ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਸਰੂਪ (ਹਰਿ ਮੂਰਤ) ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਰਿਮੰਦਰ ਦਾ ਆਪ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਰੱਬੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਵਰੋਸਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪਾਸ਼ਵਿਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹਕੀਕਤ ਭੁਲਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਨਵਤਾ ਪਸ਼ੂਤਾ ਵਿਚ ਬਦਲਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ:

-ਕਾਮ ਕ੍ਰੋਧ ਮੋਹ ਬਸਿ ਪ੍ਰਾਨੀ ਹਰਿ ਮੂਰਤਿ ਬਿਸਰਾਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 219)

-ਕਾਮੁ ਕ੍ਰੋਧੁ ਸੰਗਤਿ ਦੁਰਜਨ ਕੀ ਤਾ ਤੇ ਅਹਿਨਿਸਿ ਭਾਗਉ॥(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 219)

6. ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਨਿਘਾਰ

ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਮੱਸਿਆ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਨਿਘਾਰ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਰਣਨ ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਜ਼ਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਅਸਭਿਅਕ ਵਤੀਰੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੈ। ਪਰਾਏ ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਹੈ। ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਕੋਲ ਸ੍ਵੈ-ਪੜਚੋਲ ਨਹੀਂ, ਮਾਨਵੀ ਹਿੱਤ ਨਹੀਂ, ਸ੍ਵੈ-ਹਿੱਤ ਹੈ, ਰੱਜ ਕੇ ਲੋਭੀ ਹੈ, ਉਸ ਕੋਲ ਆਤਮ-ਗੌਰਵ ਨਹੀਂ, ਖ਼ੁਦਗ਼ਰਜ਼ੀ ਹੈ। ਲਾਲਚ ਕਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹਾਸੇ ਮਖ਼ੌਲ ਦੀ ਵੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਮ ਨਹੀਂ। ਮਾਇਕ ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਨਿਰਭੈਤਾ ਨਹੀਂ। ਦਿਨ-ਰਾਤ ਪਾਪ ਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿਚ ਮਗਨ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਆਪ-ਹੁਦਰੇਪਨ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੈ। ਉਹੀ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਆਸ਼ਾ ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਸੰਪੂਰਨ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਆਚਰਣਕ ਸੰਕਟ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਹੇਠ-ਦਿੱਤੇ ਕੁਝ ਫੁਰਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਝਲਕਦੀ ਹੈ:

-ਪਰ ਧਨ ਪਰ ਦਾਰਾ ਸਿਉ ਰਚਿਓ ਬਿਰਥਾ ਜਨਮੁ ਸਿਰਾਵੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 632)

-ਚੰਚਲ ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਸੰਗਿ ਬਸਤੁ ਹੈ ਯਾ ਤੇ ਥਿਰੁ ਨ ਰਹਾਈ॥1॥ਰਹਾਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 219)

7. ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ

ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਕੱਟ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਕੁਝ ਨਿਸਚਿਤ ਰੀਤੀਆਂ ਵਿਚ ਸਿਮਟ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪਾਲ ਟਿਲਿਕ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਦਾ ਮਿੱਥ, ਰੀਤੀਆਂ ਤੇ ਧਰਮਗਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣ ਦਾ ਅਰਥ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਡੂੰਘਿਆਈ ਤੋਂ ਕੱਟੇ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਅਰਥਾਂ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਕੇ, ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਵਾਦ ਵਿਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਨਿਸਚੇ ’ਤੇ ਟੇਕ ਰੱਖ ਕੇ, ਖੂਨੀ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਘਿਣਾਉਣੇ ਗੁਨਾਹ ਕਰਨ ਵੱਲ ਰੁਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਹਰੇਕ ਕਰਮ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪੜਤਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਕੀਤੀ। ਸਮੁੱਚੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਵਾਦ ਦੇ ਕਲੰਕ ਤੋਂ ਬਚ ਗਿਆ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਾਨਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਤੈਹਾਂ ਤਕ ਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਸਿਰ ਮੁਨਾਉਣ ਤੇ ਭਗਵੇ ਵਸਤਰ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇ ਮਨ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੈਲ ਨਹੀਂ ਕੱਟੀ ਗਈ ਤਾਂ ਵਾਲ ਕਟਾਉਣਾ ਕਿਸ ਅਰਥ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ:

-ਮਨ ਰੇ ਗਹਿਓ ਨ ਗੁਰ ਉਪਦੇਸੁ॥
ਕਹਾ ਭਇਓ ਜਉ ਮੂੜੁ ਮੁਡਾਇਓ ਭਗਵਉ ਕੀਨੋ ਭੇਸੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 633)

-ਕਬੀਰ ਮਨੁ ਮੂੰਡਿਆ ਨਹੀ ਕੇਸ ਮੁੰਡਾਏ ਕਾਂਇ॥
ਜੋ ਕਿਛੁ ਕੀਆ ਸੋ ਮਨ ਕੀਆ ਮੂੰਡਾ ਮੂੰਡੁ ਅਜਾਂਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1369)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਬੜੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਆਖਿਆ ਕਿ ਜਦ ਤਕ ਮਨੁੱਖ ਮਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਮੂਲ ਮਕਸਦ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਤੋਂ ਪਤਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਦੌੜ ’ਤੇ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਤੀਰਥ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮ ਨਿਹਫਲ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ:

ਤੀਰਥ ਕਰੈ ਬ੍ਰਤ ਫੁਨਿ ਰਾਖੈ ਨਹ ਮਨੂਆ ਬਸਿ ਜਾ ਕੋ॥
ਨਿਹਫਲ ਧਰਮੁ ਤਾਹਿ ਤੁਮ ਮਾਨਹੁ ਸਾਚੁ ਕਹਤ ਮੈ ਯਾ ਕਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 831)

ਅੱਜ ਕਿੰਨੀ ਲੋਕਾਈ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਗਹਿਰੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਉਚਿਆਉਣ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਕੋਮਲ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਅਸਫਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਅਸਲ ਯਾਤਰਾ ਤਾਂ ਮਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਪਰਮ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਕਿੰਨਾ ਸਾਰਥਿਕ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਸਿਫ਼ਤਾਂ ਗਾਉਣ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਸਾਰ-ਤੱਤ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿਚ ਸਮਾਈ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ:

-ਸਰਬ ਧਰਮ ਮਾਨੋ ਤਿਹ ਕੀਏ ਜਿਹ ਪ੍ਰਭ ਕੀਰਤਿ ਗਾਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 902)

8. ਅਜੋਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸੰਕਟ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੰਕਟਾਂ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਸੰਕਟ ਅੱਜ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੇਲੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਸੰਕਟ ਗ੍ਰਸਤ ਸੀ ਤੇ ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਕਟਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹਨ। ਅਜੋਕੇ ਕੁਝ ਸੰਕਟਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:

(ੳ) ਕਥਨੀ ਤੇ ਕਰਨੀ ਦਾ ਫ਼ਰਕ: ਅਜੋਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਥਨੀ ਤੇ ਕਰਨੀ ਵਿਚ ਬੜਾ ਫ਼ਰਕ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਜੋ ਉਹ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਅਮਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਮਨ, ਬਚਨ ਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਇਕਸੁਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਦਲੀਲ ਦੀ ਜੋਤ ਤੇ ਪਰਖਣ ਵਾਲੀ ਸੁਰਤ ਮਿਲੀ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗਾ-ਮੰਦਾ ਵਿਚਾਰਨ ਲਈ ਬਿਬੇਕ ਬੁੱਧ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰਕ ਰਸਾਂ ਤੇ ਖ਼ੁਦਗਰਜ਼ੀ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਭਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।

ਇਸ ਦੁਚਿੱਤੀ ਕਾਰਨ ਉਹ ਇਕ ਡਰ ਜਾਂ ਸਹਿਮ ਦੇ ਖ਼ਿਆਲ ਵਿਚ ਗ੍ਰਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ:

ਜਨਮੁ ਪਾਇ ਕਛੁ ਭਲੋ ਨ ਕੀਨੋ ਤਾ ਤੇ ਅਧਿਕ ਡਰਉ॥
ਮਨ ਬਚ ਕ੍ਰਮ ਹਰਿ ਗੁਨ ਨਹੀ ਗਾਏ ਯਹ ਜੀਅ ਸੋਚ ਧਰਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 685)

ਸੰਜਮ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ

(ਅ) ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੇ ਸੰਜਮ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ

ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਦੁਚਿੱਤੀ ਹੋਰ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਣਦਾ ਤਾਂ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਿਚ ਸੰਜਮ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਸਿੱਖਿਆ 'ਤੇ ਅਮਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ ਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਹ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਾਂਗ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਨਾ ਕਮਾ ਸਕਣਾ, ਉਸ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ:

ਗੁਰਮਤਿ ਸੁਨਿ ਕਛੁ ਗਿਆਨੁ ਨ ਉਪਜਿਓ ਪਸੁ ਜਿਉ ਉਦਰੁ ਭਰਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 685)

(ੲ) ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹਸਤੀ ਤੇ ਹੋਂਦ ਦਾ ਵਿਘਟਨ ( Disintegration) ਅਜੋਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਸਮੱਸਿਆ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹਸਤੀ ਤੇ ਹੋਂਦ ਦਾ ਵਿਘਟਨ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਆਦਰਸ਼ ਦੇ ਅਪੂਰਨ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਇਕਸੁਰਤਾ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਸਮਝਣਾ ਹੈ। ਧਨ ਪਦਾਰਥ ਤੇ ਵਾਸ਼ਨਾਵੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲਗਾਉ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਇਕਸੁਰਤਾ ਛਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਸ਼ਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਬੰਦਗੀ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਮਾਨਸਿਕ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਇੱਕੋ ਇਕ ਰਾਹ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਪੈਣਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਉਚਾਈ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ:

ਕਹਉ ਕਹਾ ਅਪਨੀ ਅਧਮਾਈ॥
ਉਰਝਿਓ ਕਨਕ ਕਾਮਨੀ ਕੇ ਰਸ ਨਹ ਕੀਰਤਿ ਪ੍ਰਭ ਗਾਈ॥1॥ਰਹਾਉ॥

ਜਗ ਝੂਠੇ ਕਉ ਸਾਚੁ ਜਾਨਿ ਕੈ ਤਾ ਸਿਉ ਰੁਚ ਉਪਜਾਈ॥...
ਕਹਿ ਨਾਨਕ ਅਬ ਨਾਹਿ ਅਨਤ ਗਤਿ ਬਿਨੁ ਹਰਿ ਕੀ ਸਰਨਾਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 718)

(ਸ) ਲਾਚਾਰੀ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਨਿਰਾਸਤਾ ਅਜੋਕੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਕਈ ਵਾਰ ਲਾਚਾਰੀ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਨਿਰਾਸ਼ਤਾ ਦੀ ਸਿਖਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਪਾਪ ਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਲਈ ਮਨ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਭਟਕਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਭਟਕਣਾ ਕਾਰਨ ਮਾਇਆ ਮਿਲਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੇ ਫ਼ਿਕਰ ਵਿਚ ਉਹ ਬਉਰਾ ਜਿਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਮੁੱਲੇ ਸਰਬ ਸੁਖਦਾਈ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ। ਆਪਣੀ ਹਸਤੀ ਵਿਚ ਰੱਬ ਦਾ ਭੇਦ ਵੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਇਸ ਦਸ਼ਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਲਈ ਸੰਗਤ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦੁਰਮਤਿ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਤੇ ਪ੍ਰਭੁ 'ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਅਤਿਅੰਤ ਲੋੜ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਿਮਰਨ ਉਸ ਦੀਆਂ ਮਨੋਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਿਆਂ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ:

ਮਾਈ ਮਨੁ ਮੇਰੋ ਬਸਿ ਨਾਹਿ॥
ਨਿਸ ਬਾਸੁਰ ਬਿਖਿਅਨ ਕਉ ਧਾਵਤ ਕਿਹਿ ਬਿਧਿ ਰੋਕਉ ਤਾਹਿ॥1॥ਰਹਾਉ॥...

ਜਬ ਹੀ ਸਰਨਿ ਸਾਧ ਕੀ ਆਇਓ ਦੁਰਮਤਿ ਸਗਲ ਬਿਨਾਸੀ॥
ਤਬ ਨਾਨਕ ਚੇਤਿਓ ਚਿੰਤਾਮਨਿ ਕਾਟੀ ਜਮ ਕੀ ਫਾਸੀ॥3॥7॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 632)

(ਹ) ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਗਲਤ ਕੰਮ ਕਰਨਾ

ਅਜੋਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਗ਼ਲਤ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਨੇਕੀ ਕਿਸ ਕੰਮ ਵਿਚ ਹੈ ਤੇ ਕਿਹੜਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਸਾਰਥਿਕ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਪਾਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨੀਵੇਂ ਆਪੇ (Lower self) ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੀਵੀਆਂ ਵਾਸ਼ਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਦੇ ਗ਼ਲਬੇ ਨੂੰ ਪਰ੍ਹੇ ਨਹੀਂ ਹਟਾ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਦਾ ਹਰ ਵੇਲੇ ਵਾਸਾ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਨਾ ਕਿਹਾ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਾ ਖਾਇਆਂ ਰੱਜਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਡਾਵਾਂ-ਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਾਲ-ਜਾਇਦਾਦ, ਗੱਡੀਆਂ, ਕਾਰਾਂ, ਦੌਲਤ ਤੇ ਰਾਜਸੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਅਸੰਤੁਲਿਤ ਲਗਾਉ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤਕ ਇਹ ਨਿਗੂਣੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਖਹਿੜਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀਆਂ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਪਗਲਾ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੀ ਕਾਰਜ-ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਪ ਤੇ ਹਉਮੈਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਹ ਰੁਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪਨਾਹ ਲੈਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੁੱਚੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਫੁਰਮਾਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:

-ਜਾਨਿ ਬੁਝ ਕੈ ਬਾਵਰੇ ਤੈ ਕਾਜੁ ਬਿਗਾਰਿਓ॥
ਪਾਪ ਕਰਤ ਸੁਕਚਿਓ ਨਹੀ ਨਹ ਗਰਬੁ ਨਿਵਾਰਿਓ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 727)

-ਸੰਪਤਿ ਰਥ ਧਨ ਰਾਜ ਸਿਉ ਅਤਿ ਨੇਹੁ ਲਗਾਇਓ॥
ਕਾਲ ਫਾਸ ਜਬ ਗਲਿ ਪਰੀ ਸਭ ਭਇਓ ਪਰਾਇਓ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 727)

9. ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਤੇ ਨਿਰਵਾਨ ਪਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ

ਅਜੋਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੰਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਦੇ ਤਕ ਹੀ ਨਾ ਸਮਝੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਸੀਮਿਤ ਹੋ ਜਾਏਗਾ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਉਸ ਦੀ ਤੀਜੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਖ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਨੰਤ ਅਮਰ ਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਂਦ ਦਾ ਵਾਰਸ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਜੰਮਿਆ ਹੈ। ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਮਨਸੂਰ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਰੱਬ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਤੇ ਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰੱਬ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇੱਥੇ ਦਿਵਤਾ ਮਾਨਵਤਾ ਵਿਚ ਸਾਕਾਰ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਦੁਖਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵਤੀਰਾ ਉਸ ਭਿਖਾਰੀ ਵਾਂਗ ਬਣਾ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਤਜਰਬੇ ਦੇ ਮਲਬੇ ਵਿੱਚੋਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦੇ ਟੋਟੇ ਚੁਗਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ।” ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਛਿੰਨ-ਭੰਗਰੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਨਿਰਵਾਨ ਪਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉਚੇਰੀ ਮੰਜ਼ਲ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਕਈ ਬੋਧੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਨਿਰਵਾਨ ਪਦ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਤਕ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਿਰਵਾਨ ਜਾਂ ਮੁਕਤ ਪਦ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਮੁੱਚੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਗਲਵਕੜੀ ਵਿਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਵਾਨ ਪਦ ਅਮਰ, ਅਚਲ ਤੇ ਨਿਰਭੈ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਜਾਮਲ, ਗਨਕਾ, ਬਾਲਕ ਧੂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਚਕ੍ਰਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਵੇਂ:

ਅਚਲ ਅਮਰ ਨਿਰਭੈ ਪਦੁ ਪਾਇਓ ਜਗਤ ਜਾਹਿ ਹੈਰਾਨੋ॥
ਨਾਨਕ ਕਹਤ ਭਗਤ ਰਛਕ ਹਰਿ ਨਿਕਟਿ ਤਾਹਿ ਤੁਮ ਮਾਨੋ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 830)