ਅੰਗਹੁ ਅੰਗੁ ਓਪਾਇਓਨੁ ਗੰਗਹੁ ਜਾਣੁ ਤਰੰਗੁ ਉਠਾਇਆ।
ਗਹਿਰ ਗੰਭੀਰੁ ਗਹੀਰੁ ਗੁਣੁ ਗੁਰਮੁਖਿ ਗੁਰੁ ਗੋਬਿੰਦੁ ਸਦਾਇਆ। (ਵਾਰ 24:5)

ਇਹ ਹੈ, ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਚੋਣ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਖਾਂ ਪੁਤ੍ਰਾਂ ਘੋਖਿ ਕੈ ਸਭ ਉਮਤਿ ਵੇਖਹੁ ਜਿ ਕਿਓਨੁ॥ ਜਾਂ ਸੁਧੋਸੁ ਤਾਂ ਲਹਣਾ ਟਿਕਿਓਨੁ॥

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ:

ਥਾਪਿਆ ਲਹਿਣਾ ਜੀਂਵਦੇ ਗੁਰਿਆਈ ਸਿਰਿ ਛਤ੍ਰੁ ਫਿਰਾਇਆ।
ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਮਿਲਾਇ ਕੈ ਸਤਿਗੁਰ ਨਾਨਕਿ ਰੂਪੁ ਵਟਾਇਆ। (ਵਾਰ 1:45)

ਕੇਵਲ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਮਿਲਣੀ ਵਿਚ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਹ ਰੂਹਾਨੀ ਗੁਣ ਵੇਖ ਲਏ ਕਿ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਦਰ ਆਣ ਕੇ ਇਸ ਗੁਰਮੁਖ ਸ੍ਵਰੂਪ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣਾ ਅੰਗ ਬਣਾ ‘ਅੰਗਦ’ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਫਿਰ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਆਖ ਗੁਰੂ-ਪਦਵੀ ’ਤੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕੀਤਾ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 31 ਮਾਰਚ, 1504 ਈ. (9 ਵੈਸਾਖ ਸੰਮਤ 1561) ਨੂੰ ਮਤੇ ਦੀ ਸਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਵਿਖੇ ਪਿਤਾ ਬਾਬਾ ਫੇਰੂ ਮੱਲ ਤ੍ਰੇਹਣ ਖੱਤਰੀ ਜੀ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਦਇਆ ਕੌਰ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਫੇਰੂ ਮੱਲ ਜੀ ਚੰਗੇ ਰੱਜੇ-ਪੁੱਜੇ ਵਪਾਰੀ ਆਪਣੀ ਦੁਕਾਨਦਾਰੀ ਦਾ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਚੰਗੀ ਸੂਝ- ਬੂਝ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਲਕ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਸੋਹਣਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੋਵੇਂ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਚੰਗੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਕਾਰਵਾਨ ਬਣੇ। 15 ਸਾਲ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇੜੇ ਪਿੰਡ ਸੰਘਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵਪਾਰੀ ਸ੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਚੰਦ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਖੀਵੀ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹ ਵਿਖੇ ਦੋ ਸਪੁੱਤਰ— ਦਾਤੂ ਜੀ ਅਤੇ ਦਾਸੂ ਜੀ ਅਤੇ ਦੋ ਸਪੁੱਤਰੀਆਂ— ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਜੀ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਅਨੋਖੀ ਜੀ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। 20 ਸਾਲ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਹੀ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸੰਭਾਲਣ ਲੱਗ ਪਏ ਤੇ ਚੰਗਾ ਮਿੱਠਾ ਸੁਭਾਅ ਤੇ ਤੀਖਣ ਵਪਾਰੀ ਬੁੱਧੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਪਾਰ ਵਧੀਆ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਹਰ ਸਾਲ ਸੰਗਤ ਲੈ ਕੇ ਜਵਾਲਾ ਦੇਵੀ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ। ਬਾਬਾ ਫੇਰੂ ਮੱਲ ਜੀ ਸੰਨ 1526 ਈ. ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਫੇਰੂ ਮੱਲ ਜੀ ਦੇ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸੰਘਰ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਹੱਟੀ ਪਾ ਲਈ ਤੇ ਇੱਥੇ ਵੀ ਕਾਰੋਬਾਰ ਚੰਗਾ ਚੱਲ ਪਿਆ।

ਪੂਰਬ ਕਰਮ ਅੰਕੁਰ ਜਬ ਪ੍ਰਗਟੇ ਭੇਟਿਓ ਪੁਰਖੁ ਰਸਿਕ ਬੈਰਾਗੀ ਦੇ ਮਹਾਂਵਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਦਿਨ ਸਵੇਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਜਦੋਂ ਪਿੰਡ ਮੁੜ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪਰਮ-ਸਿੱਖ ਭਾਈ ਜੋਧ ਜੀ ਟੋਭੇ ਤੋਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ ‘ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ’ ਦੀ 21 ਵੀਂ ਪਉੜੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਤੁ ਸੇਵਿਐ ਸੁਖੁ ਪਾਈਐ ਸੋ ਸਾਹਿਬੁ ਸਦਾ ਸਮਾਲੀਐ ਬਾਣੀ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਪਈ ਤਾਂ ਠਠੰਬਰ ਕੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿੱਬੇ ਦੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਪਉੜੀ ਸੁਣੀ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕਿਸ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਦੀ ਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਹੋ?” ਪਤਾ ਲਗਦਿਆਂ ਹੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਰਸ ਵਿਚ ਇੰਨੇ ਵਿੰਨ੍ਹੇ ਗਏ ਕਿ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ-ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਤਾਂਘ ਉਮੜ ਪਈ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਜਦੋਂ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਮਾਤਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਰਾਵੀ ਪਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਸੰਗ ਨੂੰ ਇਕ ਥਾਂ ਛੱਡ ਆਪ ਘੋੜੀ ’ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ। ਰਾਹ ਵਿਚ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਕਿਰਸਾਨੀ ਕਰਦੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੂੰ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ, “ਨਾਨਕ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਰਾਹ ਕਿਹੜਾ ਹੈ?” ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਘੋੜੀ ਦੀ ਲਗਾਮ ਫੜ ਲਈ ਤੇ ਆਖਿਆ, “ਤੁਰਦੇ ਆਓ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ!” ਘਰ ਆ ਕੇ ਘਾਹ ਦੀ ਪੰਡ ਸਿਰ ਤੋਂ ਲਾਹ ਅੰਦਰ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਸੁੱਟੀ, ਹੱਥ ਧੋ ਕੇ ਬੂਹੇ ’ਤੇ ਆ ਖੜ੍ਹੋਤੇ। ਆਓ, ਮਹਾਂਪੁਰਖੋ! ਅੰਦਰ ਲੰਘ ਆਓ, ਜੀ ਆਇਆਂ ਨੂੰ, ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ ਨਾਨਕ, ਦੱਸੋ! ਹੁਕਮ ਕਰੋ!!” ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਹੱਕੇ-ਬੱਕੇ ਸ਼ਰਮਸਾਰ ਹੋਏ, ਵੱਡੀ ਭੁੱਲ ਹੋਈ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਚਿਹਰਾ ਨੂਰ- ਓ-ਨੂਰ, ਪਛਾਣ ਹੀ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਆਪ ਘੋੜੀ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਆਇਆ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਜੀ ਨੂੰ ਲਗਾਮ ਫੜਾਈ, ਚਰਨਾਂ ’ਤੇ ਢਹਿ ਪਏ, ਨੇਤਰ ਸੇਜਲ ਹੋ ਗਏ, “ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਪੁਰਖਾ! ਕਿੱਥੋਂ ਆਏ ਹੋ? ਨਾਂ ਕੀ ਹੈ? “ਜੀ, ਸੰਘਰ ਕੋਟ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਨਾਮ ਹੈ ਲਹਿਣਾ!” ਅੱਗੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ, “ਇਹ ਤਾਂ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਹੈਂ, ਤੁਸਾਂ ਲੈਣਾ ਤੇ ਅਸਾਂ ਦੇਣਾ, ਲੈਣਦਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਘੋੜੀ ’ਤੇ ਹੀ ਤਾਂ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੋਈ ਸੰਕੋਚ ਨਾ ਕਰੋ!” ਬਸ, ਇਹੋ ਮਿਲਣੀ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੋਗਾ ਬਣਾ ਗਈ। ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਨੂਰ, ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ, ਖਿੱਚਵੀਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਨੂਰ ਵਿਚ ਸਮਾ ਗਏ। ਲੰਗਰ-ਪਰਸ਼ਾਦ ਛਕਿਆ। ਸੰਧਯਾ ਕਾਲ ਸੋਦਰ ਰਹਰਾਸਿ ਲਈ ਸੰਗਤ ਜੁੜੀ, ਉਪਰੰਤ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਭ ਨੇ ਨਿਭਾਈ। ਲੰਗਰ-ਪਰਸ਼ਾਦ ਲਈ ਪੰਗਤ ਤਿਆਰ ਹੋਈ। ਗਿਆਨ ਗੋਸ਼ਟੀ ਹੋਈ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਾਰਜ-ਵਿਧੀ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ ਇਤਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਗਈ ਕਿ ਜਿਸ ਸਹਿਜ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਸਨ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਈ। ਸੰਗ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅਸਾਂ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ, ਸਾਨੂੰ ਟਿਕਾਣਾ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ! ਸਤ ਸਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਰਹੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਤ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸ਼ਰਧਾ, ਸਬਰ, ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਹੁਕਮ-ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹਿਣ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਠਿਨ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ, ਪਰ ਹਰੇਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿਚ ਆਪ ਸਫ਼ਲ ਰਹੇ। ਚਿੱਕੜ ਵਗਦੇ ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਨਦੀਨ ਦੀ ਪੰਡ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੀਮਤੀ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਚੁੱਕ ਲਈ। ਅੱਧੀ ਰਾਤੀ ਅੱਤ ਦੀ ਠੰਡ ਵਿਚ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ ਬਸਤਰ ਧੋ ਕੇ ਲਿਆਓ। ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ ਕੰਧ ਉਸਾਰੋ, ਉਸਾਰੀ। ਗੰਦੇ ਚਿੱਕੜ ਦੇ ਟੋਭੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕਟੋਰਾ ਚੁੱਕ ਲਿਆਂਦਾ, ਧਰਮਸਾਲਾ ਵਿਚ ਮੋਈ ਚੂਹੀ ਹੱਥੀਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਬਾਹਰ ਸੁੱਟੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਬਿਨਾ ਕਿੰਤੂ-ਪ੍ਰੰਤੂ ਕੀਤੇ। ਖਿੜੇ ਮੱਥੇ ਮੰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦੇ ਪਾਤਰ ਬਣੇ। ਅਖੀਰਲੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਧਾਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵੱਲ ਚਾਲੇ ਪਾਏ ਤਾਂ ਪਿੱਛੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸੰਗਤ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ- ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਗਈ, ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਗੁਰਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ “ਲਹਿਿਣਆ! ਸਾਰੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਗਿਆ?” ਅੱਗੋਂ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮਹਾਰਾਜ! ਸਭ ਦੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਟਿਕਾਣੇ ਹਨ, ਮੇਰਾ ਤਾਂ ਟਿਕਾਣਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ?” ਪਿਆਰ ਤੇ ਰਹਿਮ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਹੋਈ, “ਮੇਰਾ ਵੀ ਟਿਕਾਣਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸੋਚਦਾ ਸਾਂ ਆਪਣੀ ਜੋਤ ਕਿੱਥੇ ਟਿਕਾਵਾਂ? ਬਸ, ਹੁਣ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਅੰਗ ਹੋਇਆ, ਅੱਜ ਤੋਂ ਤੇਰਾ ਨਾਂ ਅੰਗਦ!” ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਆਪ ਨਿਰੰਕਾਰ ਰੂਪ ਸਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਸਤਾ ਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ:

ਲਹਣੇ ਧਰਿਓਨੁ ਛਤ੍ਰੁ ਸਿਿਰ ਅਸਮਾਨਿ ਕਿਆੜਾ ਛਿਕਿਓਨੁ॥
ਜੋਤਿ ਸਮਾਣੀ ਜੋਤਿ ਮਾਹਿ ਆਪੁ ਆਪੈ ਸੇਤੀ ਮਿਕਿਓਨੁ॥
ਸਿਖਾਂ ਪੁਤ੍ਰਾਂ ਘੋਖਿ ਕੈ ਸਭ ਉਮਤਿ ਵੇਖਹੁ ਜਿ ਕਿਓਨੁ॥
ਜਾਂ ਸੁਧੋਸੁ ਤਾਂ ਲਹਣਾ ਟਿਕਿਓਨੁ॥ (ਪੰਨਾ 967)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਗੁਰਿਆਈ ’ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਨ ਹੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨਵ-ਸਿਰਜੇ ਪੰਥ ਨੂੰ ਐਸੀ ਯੋਗ ਅਗਵਾਈ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚੋਂ ਨਾਨਕ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲਤਾ ਦੁਆਰਾ ਐਸੇ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ ਕਿ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਵਿਲੱਖਣ ਪਛਾਣ ਬਖ਼ਸ਼ੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ ਗੁਰਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ ਕਿ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਕੌਮ ਪੰਥ ਨੂੰ ਸੁਰਜੀਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਵੀ ਤਾਂ ਹੀ ਪੰਥ ਮੁਕਤ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਲੋਕ ਪਰਾਈ ਬੋਲੀ ਅਪਣਾਅ ਕੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਛੱਡੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ:

ਘਰਿ ਘਰਿ ਮੀਆ ਸਭਨਾਂ ਜੀਆਂ ਬੋਲੀ ਅਵਰ ਤੁਮਾਰੀ॥
ਜੇ ਤੂ ਮੀਰ ਮਹੀਪਤਿ ਸਾਹਿਬੁ ਕੁਦਰਤਿ ਕਉਣ ਹਮਾਰੀ॥
ਚਾਰੇ ਕੁੰਟ ਸਲਾਮੁ ਕਰਹਿਗੇ ਘਰਿ ਘਰਿ ਸਿਫਤਿ ਤੁਮਾਰੀ॥ (ਪੰਨਾ 1191)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਣ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਪੈਂਤੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਉਚਾਰਨ ਸਹਿਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਸਾ ਰਾਗ ਵਿਚ ਰਚਿਤ ਬਾਣੀ ‘ਪਟੀ’ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬਾਣੀ ਦੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਗੁਟਕੇ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਤੇ ਨਿੱਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ‘ਬਾਲ ਬੋਧ’ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਏ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਟਕਸਾਲ ਅਤੇ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਵਰਣਮਾਲਾ’ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੇਕਾਂ ਸਿੱਖਿਆਦਾਇਕ-ਸਦਾਚਾਰਕ ਮਾਟੋ ਵੀ ਲਿਖੇ। ਇੰਜ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ, ਆਪਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪ੍ਰਤੀ ਇੰਨਾ ਪਿਆਰ, ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਵਧਿਆ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਬਾਣੀ ਹੀ ਸੱਚੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਬਾਣੀ ਕੱਚੀ ਹੈ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਕ ਜੋ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਜੰਜਾਲ ਵਿਚ ਜਨ-ਮਾਨਸ ਫਸਿਆ ਪਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲੀ। ਆਪਣੀ ਲਿਪੀ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਗਿਆਨ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਇਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਉਪਰਾਲਾ ਸੀ ਜਿਸ ਲਈ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਸਦੀਵੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਹਾਨ ਗੁਰਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਰਿਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਅੱਗੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਬਾਣੀ ਰਚੀ ਗਈ ਤੇ ਪੰਚਮ ਗੁਰਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਇਕ ਵਿਲੱਖਣ ਦਾਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦਾ ਨੇਮ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਾਲਾ ਹੀ ਰੱਖਿਆ॥ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਪੂਰਿਤ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ। ਲੰਗਰੁ ਚਲੈ ਗੁਰ ਸਬਦਿ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਇਸ਼ਨਾਨ-ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਸ਼ਬਦ ਚੌਂਕੀ ਵਿਚ ਜੁੜਦੀ। ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ‘ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ’ ਤੇ ‘ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ’ ਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੋਂ ਗੁਰਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪੋਥੀ ਤੇ ਕਮਰਕੱਸਾ ਮੰਗੇ ਸਨ। ਲੰਗਰ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਪੱਕ ਕੀਤਾ। ਪੰਗਤ, ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਅਨਾਥਾਂ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ। ਆਪ ਲੰਗਰ ਤੋਂ ਪਰਸ਼ਾਦਾ ਨਹੀਂ ਛਕਦੇ ਸਨ। ਵਾਣ ਵੱਟ ਕੇ ਕੀਤੀ ਕਮਾਈ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅੰਦਰ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਲੰਗਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ, ਲੰਗਰ ਦੀ ਸਾਫ਼-ਸਫ਼ਾਈ ਅਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦਾ ਪੂਰਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦੇ। ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਖੀਰ-ਘਿਓ, ਮੇਵੇ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪਦਾਰਥ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ। ਕੌਮ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਉਪਰਾਲੇ ਵਜੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ‘ਮੱਲ ਅਖਾੜੇ’ ਬਣਾ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤਨੋਂ-ਮਨੋਂ ਬਲਵਾਨ ਬਣਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ, ਕਸਰਤਾਂ ਤੇ ਘੋਲਾਂ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਅਖਾੜੇ ਵਿਚ ਜਵਾਨ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਖੇਡਦੇ, ਘੋਲ ਕਰਦੇ ਤੇ ਆਪ ਜੀ ਉੱਚੇ ਥੜੇ ’ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਕਰਦੇ, ਨਾਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੱਲਾ- ਸ਼ੇਰੀ ਕਰਦੇ ਤੇ ਵਧੀਆ ਇਨਾਮ ਵੀ ਦਿੰਦੇ। ਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਰਵਾਇਤ ਨੇ ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਰੋਗ ਸਰੀਰ ਲਈ ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਰਜਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਐਸੀ ਕੌਮ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜੋ ਸੇਵਾ-ਸਿਮਰਨ, ਪਰਉਪਕਾਰ, ਗ਼ਰੀਬਾਂ, ਦੀਨ-ਦੁਖੀਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਬਣ ਗੁਰੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਖੁਲੇ੍ਹ-ਡੁੱਲੇ ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਤੇ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਦੀ ਹਮਦਰਦ ਹੋਵੇ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਰਾਹ ’ਤੇ ਹੀ ਤੋਰਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਮਾਹਣਾ ਜੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਲੰਗਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਿਮਰਤਾ ਸਹਿਤ ਕਰਿਆ ਕਰੋ। ਭਾਈ ‘ਜੀਵਾਂ’ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਦੱਸਿਆ। ਹਲਤ-ਪਲਤ ਸੰਵਾਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਭਾਈ ‘ਗੁਜਰ’ ਜੀ ਨੂੰ ਦੱਸੀ ਕਿ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਕਰੋ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜੋ੍ਹ, ਗਰੀਬ ਦਾ ਕਾਰਜ— ਗੁਰੂ ਦਾ ਕਾਰਜ ਜਾਣ ਕੇ ਕਰੋ, ਦਸਵੰਧ ਕੱਢੋ, ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੋ। ਭਾਈ ‘ਧਿੰਗ’ ਕਿੱਤੇ ਵਜੋਂ ਨਾਈ ਸਨ, ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਸੰਗਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਪਿਆਰ ਸਹਿਤ ਕਰਦੇ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਾਉਂਦੇ, ਬਸਤਰ ਧੋਂਦੇ, ਸੰਗਤ ਦੀ ਮੁੱਠੀ-ਚਾਪੀ ਕਰਦੇ ਭਾਂਡੇ ਮਾਂਜਦੇ, ਪਰ ਮਨ ਕਾਬੂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹੋ। ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਕਰੋ, ਹੌਲੀ- ਹੌਲੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਹਉਮੈਂ-ਹੰਕਾਰ ਦੂਰ ਹੋਏਗਾ, ਮਨ ਕਾਬੂ ਹੁੰਦਾ ਜਾਏਗਾ। ਭਾਈ ਪਾਰੋ ਜੀ ਦਾ ਮਨ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਭਟਕਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਮਨ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਟਿਕਾਈ ਰੱਖੋ, ਸੁਰਤ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਟਿਕੀ ਰਹੇਗੀ। ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਤੇ ਸੇਵਾ-ਕਾਰਜ ਕਰੋਗੇ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹੇਗਾ। ‘ਮਲੂ ਸ਼ਾਹ’ ਫੌਜ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ-ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਆ ਟਿਿਕਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿਰਤ ਨਾ ਛੱਡੋ, ਮਨ ਗਿਆਨ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਟਿਕਾਓ। ਕਿਰਤ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਹੈ। ਸੂਰਮੇ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਸਨਮੁਖ ਲੜਦੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪਾਉਣਾ, ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਪਿੱਠ ਨਹੀਂ ਵਿਖਾਉਣੀ। ਆਤਮਾ ਸਤ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਅਸਤ ਹੈ। ਮਨ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ-ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਜੁੜੇ ਦਾ ਸਰੀਰ ਜੰਗ ਵਿਚ ਕੱਟਿਆ ਵੀ ਜਾਵੇ ਕੋਈ ਸ਼ੰਕਾ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਕਿਦਾਰੀ ਜੀ, ਭਾਈ ਲਾਲ, ਭਾਈ ਦੁਰਗਾ, ਭਾਈ ਜੀਵਦਾ, ਭਾਈ ਖਾਨੂੰ, ਭਾਈ ਮਾਹੀਆ, ਗੋਵਿੰਦ ਭੰਡਾਰੀ, ਭਾਈ ਜੋਗਾ ਜੀ, ਭਾਈ ਜੋਧ ਜੀ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਤੋਰਿਆ। ਭਾਈ ਜੋਧ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਸੋਈਆ ਸੀ, ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਟਿਿਕਆ, ਲੰਗਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ। ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਨਾਲ ਲੰਗਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕਰੇ। ਸੰਗਤ ਦੀਆਂ ਜੂਠੀਆਂ ਪੱਤਲਾਂ ਵੀ ਚੱੁਕ ਲਿਆ ਕਰੇ, ਪਰ ਆਪੂੰ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚੋਂ ਪਰਸ਼ਾਦ ਨਾ ਛਕੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਹੱਥੀਂ ਲੰਗਰ ਛਕਾਇਆ। ਜ਼ਾਤ ਦਾ ਅਭਿਮਾਨ ਟੁੱਟਿਆ। ਸੱਚਾ ਸੇਵਕ ਹੋ ਨਿੱਬੜਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਹੀ ਅੱਗੇ ਜਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਸੰਗਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਜੋੜੀਆਂ। ਮੁਖੀ ਸਿੱਖ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨਾਲ ਰਲ ਬੈਠਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ। ਆਪਸ ਵਿਚ ਪਿਆਰ-ਭਾਵਨਾ ਵਿਚ ਬੜੇ ਇਕ ਸਾਂਝੀ ਇਕਾਈ ਦਾ ਰੂਪ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਗਏ, ਜਿਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਿੱਖ-ਪੰਥ ਕੌਮ ਅਤੇ ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਸ ਸੰਗਤ ਸੰਕਲਪ ਨੇ ਵੱਡੀ ਦੂਰ-ਅੰਦੇਸ਼ੀ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲਿਆ ਜੋ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਰੂਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਗਿਆ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਵੱਸੇ ਸਨ। ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਚੰਗੀ ਵੱਸੋਂ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਸਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨੀਂਹ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਹੀ 1552 ਈ. ਵਿਚ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਸੰਪੂਰਨਤਾ 1559 ਵਿਚ ਹੋਈ, ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਹੀ ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਅਲੱਗ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਇਕ ਅਤਿਅੰਤ ਬਿਬੇਕੀ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਸੁਚੇਤ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸਾਧਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਬਲਕਿ ਅਤਿਅੰਤ ਮਿੱਠੇ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ-ਸਹਿਜ-ਠਰੰਮੇ ਵਾਲੇ ਉਦਾਰ ਹਿਰਦੇ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੇ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਡਾ. ਗੋਕਲ ਚੰਦ ਨਾਰੰਗ ਤਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾ ਥਾਪਿਆ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਜੋ ਅੱਜ ਸੰਗਠਿਤ ਸਵਰੂਪ ਹੈ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਇਹੀ ਵਿਚਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਟਰੰਪ ਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਜੋ ਦੁਰਗਤੀ ਹੋਈ ਹੈ ਉਹੀ ਸਿੱਖ ਮਤ ਦੀ ਵੀ ਹੋਣੀ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਖਿੰਡ-ਪੁੰਡ ਜਾਣੇ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਅਸੂਲ ਬਿਖਰ ਜਾਣੇ ਸਨ। ਹਕੀਕਤ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਵ ਪਨਪੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਬਾਹਰੋਂ ਖ਼ਤਰੇ ਹੀ ਖ਼ਤਰੇ ਸਨ। ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫਿਰਕੇ ਅਤੇ ਪੰਥ ਵਿਰੋਧੀ ਤਾਕਤਾਂ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਆਉਂਦੇ ਕੱਟਰਪੰਥੀ, ਪੰਡਿਤ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੈਨੀ, ਬੋਧੀ ਬਾਹਰੋਂ ਆ ਕੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਪੈਰ ਜਮਾ ਚੁੱਕੇ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਰੋਧੀ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣੀ ਅਤੇ ਪਾਵਨ ਅਸੂਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀਵੇ ਦੀ ਜੋਤ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰੱਖਣਾ ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਅਗਵਾਈ ਦਾ ਹੀ ਸਿੱਟਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਤਾਂ ਭਾਈ ਸਤਾ ਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨਾ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਨਾ ਅਲੂਣੀ ਸਿੱਲ ਚੱਟਣ ਤੁਲ ਸੀ:

ਕਰਹਿ ਜਿ ਗੁਰ ਫੁਰਮਾਇਆ ਸਿਲ ਜੋਗੁ ਅਲੂਣੀ ਚਟੀਐ॥ (ਪੰਨਾ 966)

ਸਿੱਖ ਜਗਤ ’ਤੇ ਅਨੰਤ ਉਪਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸਮੂਹ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਤੇ ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਰੱਜ ਕੇ ਉਪਮਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਾਵਨ ਧਰਤੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਸਮਰਪਿਤ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਜੋਤ ਨੂਰੀ ਸ੍ਵਰੂਪ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸਿਫਤ-ਸਾਲਾਹ ਵਿਚ ਜੁੜਿਆ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ, ਅਰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਨੂਰ ਦਾ ਸੋਮਾ ਝੜ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਿਆਰ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਸੰਗਤਾਂ ਦਰਸ਼ਨ-ਦੀਦਾਰੇ ਕਰ ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂਤਰਾਂ ਦੀ ਮੈਲ ਕੱਟ ਰਹੀਆਂ ਹਨ:

ਤੁਧੁ ਡਿਠੇ ਸਚੇ ਪਾਤਿਸਾਹ ਮਲੁ ਜਨਮ ਜਨਮ ਦੀ ਕਟੀਐ॥ (ਪੰਨਾ 966)