ਸ. ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਕਵੀਸ਼ਰ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਲਈ ਵਿੱਢੀ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੌਮੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਭਾਈ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ 1886 ਈ: ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਆਪ ਕਵੀਸ਼ਰ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪਾਸੋਂ ਇਹ ਖ਼ਿਤਾਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਭਾਈ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਕਵੀ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਮਾਲੋਮਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਪਰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਣ-ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡਟ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਬਦਲੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾਪਤੀ ਨੇ ਵਿਚ ਪੈ ਕੇ ਕੁਝ ਸੰਪਤੀ ਵਾਪਸ ਦਿਵਾਈ ਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਸਲੇ ’ਤੇ ਫਿਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹੀ ਕੁਝ ਹੋਇਆ। ਅੰਤ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਤਕ ਪਰਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਸ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।

ਸ. ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਕਵੀਸ਼ਰ ਨੇ 1908 ਈ: ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਬੀ. ਏ. ਕੀਤੀ। 1913 ਈ: ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ‘ਸਿੱਖ ਰੀਵੀਊ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਰਸਾਲਾ ਛਾਪਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕਲਕੱਤੇ ਦੀ ਥਾਂ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਸਲਤਨਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੇ ਭਵਨ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਸੜਕ ਕੱਢਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਦੀ ਕੰਧ ਢਾਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਹੰਤਾਂ ਤੇ ਝੋਲੀ ਚੁੱਕ ਰਈਸਾਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਆਮ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਲੂੰਧਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ. ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਕਵੀਸ਼ਰ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿਰੁੱਧ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਤੇ ਲੇਖ ਲਿਖੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਵੀਸ਼ਰ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਛੱਡਣ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਸ. ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਦਿੱਲੀ ਛੱਡ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ‘ਨਿਊ ਹੈਰਲਡ’ ਨਾਮ ਦਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿਚ ਦੁਬਾਰਾ ਰੁੱਝ ਗਏ।

ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਏਨਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਛੇੜ-ਛਾੜ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਭਰਤੀ ’ਤੇ ਅਸਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਬਾਗੀ ਹੋ ਜਾਣ, ਸੋ ਅਗਲੀ ਕਾਰਵਾਈ ਰੋਕ ਲਈ, ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀ-ਹਜੂਰੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।

ਇਹ ਜੀ-ਹਜ਼ੂਰੀਏ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਨਿਵਾਜ਼ ਤਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਨਿਘਰ ਗਏ ਸਨ ਕਿ 1919 ਈ: ਦੀ ਵੈਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਜਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ ਵਿਚ ਸੈਂਕੜੇ ਮਸੂਮਾਂ ਦਾ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਥਾਪੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਰਬਰਾਹ ਅਰੂੜ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿਰੋਪਾ ਭੇਟਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਵਿਰੋਧੀ ਝੋਲੀ-ਚੁੱਕ ਅਮੀਰਜਾਦੇ ਹਰ ਸਮੇਂ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਵੀ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਅਤਿਅੰਤ ਕਸ਼ਟਾਂ ਵਿਚ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਸਾਹਿਬ ਰਾਏ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਢਾਲਾ, ਰਾਮ ਰੰਧਾਵਾ, ਮੱਸਾ ਰੰਗੜ ਮੰਡਿਆਲਾ, ਅਕਲ ਦਾਸ ਜੰਡਿਆਲਾ ਇਤਿਆਦਿ ਨੇ ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ, ਪਰ ਸਿੱਖ ਤੇ ਫਿਰ ਕੁਠਾਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁੰਦਨ ਬਣ ਕੇ ਨਿਕਲੇ, ਮੂੰਹ ਕਾਲਾ ਤਾਂ ਗ਼ਦਾਰਾਂ ਦਾ ਸਦਾ ਲਈ ਹੋ ਗਿਆ।

ਇਤਿਹਾਸ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ, ਸੋ ਇਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਪੰਥ-ਵਿਰੋਧੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣੀ ਸੀ, ਸੋ ਨਿਭਾਈ।

ਮਈ, 1920 ਈ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ‘ਅਕਾਲੀ’ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ. ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਕਵੀਸ਼ਰ, ਸ. ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦਰਦ, ਮਾਸਟਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ. ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਛੱਡਣੀ ਪਈ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ‘ਅਕਾਲੀ’ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਜੋਸ਼ੀਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੇਖ ਲਿਖ ਕੇ 100 ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਮਰਜੀਵੜਿਆਂ ਦਾ ਜਥਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਲੀਗ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮਰਜੀਵੜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਸ. ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ (ਢਿੱਲੋਂ) ਝਬਾਲ, ਸ. ਦਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਛੋਆ, ਸ. ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਝਬਾਲ, ਸ. ਸਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਝਬਾਲ, 12 ਸਾਲਾ ਬੱਚਾ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ, ਸ. ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ, ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਭੁੱਚਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ ਸਨ।

ਸਿੱਖ ਲੀਗ ਦਾ ਦੂਜਾ ਇਜਲਾਸ ਅਕਤੂਬਰ 1920 ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਸਰਦਾਰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਨਾਮ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੀਟਿੰਗ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸ. ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥਾ ਪਹਿਲੀ ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚੇਗਾ ਅਤੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੀ ਕੋਠੀ ਦੇ ਠੀਕ ਸਾਹਮਣੇ ਮੋਰਚਾ ਲਾਏਗਾ। ਜਥੇ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਔਖੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਕੱਢਣ। ਸੋ ਨਾਭਾਪਤੀ ਦੇ ਦਖ਼ਲ ਦੇਣ ’ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕੰਧ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਸੇ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੰਧ ਬਣਾ ਕੇ ਦੇਣ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵੀ ਕਾਫੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਸੀ। ਇਸ ਜਿੱਤ ਨੇ ਕਵੀਸ਼ਰ ਹੁਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਨਾਇਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਹੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ ਕਿ ਸ. ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਮਕਬੂਲੀਅਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਵਰਕਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਕਾਂਗਰਸ ਵਰਕਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਵੀਸ਼ਰ ਸ. ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਮੈਂਬਰ ਸਨ।

ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੇ ਘਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਇਕ ਜੋਸ਼ੀਲੀ ਕੌਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਰੱਖਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਪਰ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਇਹ ਵਹਿਮ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਟੁੱਟਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਰਹਿਣ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਹੀ ਕਾਇਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਜਲਦੀ ਹੀ ਸ. ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰੋਵੈਂਸ਼ੀਅਲ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਬਣ ਗਏ। 1921-22 ਈ: ਦੀ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਨ ਲਹਿਰ ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ। ਕਵੀਸ਼ਰ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਦੋਹਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਾਕੇ ਸਬੰਧੀ ਕਵੀਸ਼ਰ ਜੀ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਇਕ ਲੜੀ ਛਾਪੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨੋਟਿਸ ਲੈਂਦਿਆਂ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ 5 ਸਾਲ ਸਖ਼ਤ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

1920 ਈ: ਤੋਂ 1925 ਈ: ਤਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਲਹਿਰ ਬਣ ਗਈ ਸੀ ਪਰ 1925 ਈ: ਵਿਚ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ’ ਬਣਨ ਨਾਲ ਇਹ ਲਹਿਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਸ. ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰੋਵੈਂਸ਼ੀਅਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੌਮੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੱਦ ਕੌਮੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਉਤਰ ਆਇਆ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 27 ਫਰਵਰੀ, 1926 ਈ: ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਛੇ ਬੱਬਰਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਅੱਗ ਭੜਕ ਪਈ। ਬੱਬਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਲੈਣ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਜੂਮ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਰਕਾਰ ਲੋਕ-ਰੋਹ ਤੋਂ ਡਰਦੀ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨਹੀ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਜ਼ੁਕ ਮੌਕੇ ਸ. ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਕਵੀਸ਼ਰ ਨੇ ਗਵਰਨਰ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ ਤੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਵਾਰਸਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਵਾਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹਾਂ ਦੇ ਜਲੂਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਰੋਹ ਭਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਾਰਾ ਰਾਹ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਹਰਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪਿਛਵਾੜੇ ਰਾਵੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਛੇ ਬੱਬਰ ਯੋਧਿਆਂ ਦਾ ਅੰਤਮ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਉੱਘੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ ਨਿੱਝਰ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਸਰਦਾਰ ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਕਵੀਸ਼ਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਬੇਤਾਜ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਤਕ ਆ ਪੁੱਜੀ।”

ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਨੇਕਾਂ ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਅਤੇ ਆਗੂ ਸ. ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਲੇਖਾਂ ਅਤੇ ਲੈਕਚਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੈਕਚਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।

ਸ. ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਕਵੀਸ਼ਰ ਨੇ ਸਿਆਸਤ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਥਾਂ ਬਣਾ ਲਈ ਸੀ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ, ਸ੍ਰੀ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ, ਵੱਲਭ ਭਾਈ ਪਟੇਲ, ਪੰ: ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਤਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਸਨ। ਕਵੀਸ਼ਰ ਜੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਸਫ਼ਬੰਦੀ ਵਿਚ ਉਹ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਨੇੜੇ ਸਨ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਠੰਡੀ ਸਿਆਸਤ ਤੇ ਧੀਮੀ ਚਾਲ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪੜਚੋਲੀਆ ਰਵੱਈਆ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ ਸੋ ਬੋਸ ਨੇ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਾਰਵਰਡ ਬਲਾਕ ਬਣਾ ਲਿਆ ਇਸ ਦੇ ਕਰਤਾ-ਧਰਤਾ ਕਵੀਸ਼ਰ ਜੀ ਨੂੰ ਬਣਾ ਕੇ ਸੁਭਾਸ਼ ਰੂਪੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਕਾਬਲ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਿਕਲ ਗਏ। ਜਰਮਨ ਦੇ ਹਿਟਲਰ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ। ਫਾਸ਼ਿਸ਼ਟਾਂ ਨੇ ਬੋਸ ਦੀਆਂ ਤਜ਼ਵੀਜਾਂ ਮੰਨ ਲਈਆਂ । ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਾਸਤੇ ਵਜ਼ਾਰਤ ਦੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਨਾਂਵਾਂ ਦੀ ਲਿਸਟ ਵੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ :

ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ : ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ
ਗ੍ਰਿਹ ਮੰਤਰੀ : ਸ਼ਰਤ ਚੰਦਰ ਬੋਸ

ਖਜ਼ਾਨਾ ਮੰਤਰੀ : ਸ. ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਕਵੀਸ਼ਰ
ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ : ਸ. ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਤਾਲਿਬ, ਸਨ

ਜਰਮਨ ਦੇ ਹਿਟਲਰ ਨਾਲ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਦੀ ਹੋਈ ਸਹਿਮਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਪਰੋਕਤ ਤਜਵੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰਨ ਰੇਡੀਓ ਤੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ-ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਪੈ ਗਈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਪਿੱਛੇ ਹੱਥ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਤਫਤੀਸ਼ ਕਰਨ ’ਤੇ ਸ. ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਕਵੀਸ਼ਰ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਜੇਲ ਵਿਚ ਸਖ਼ਤ ਤਸੀਹੇ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਕਵੀਸ਼ਰ ਜੀ ਨੂੰ 9-3-1942 ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 19-2-1946 ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਗਿਆ ਸੀ।

ਸ. ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਕਵੀਸ਼ਰ ਨੇ 1948 ਈ: ਵਿਚ ਫਾਰਵਰਡ ਬਲਾਕ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੱਥ ਲੁਧਿਆਣਾ ਆ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਬੀਮਾ ਕੰਪਨੀ ਅਤੇ ਫਸਟ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੈਂਕ ਨੂੰ ਚਾਲੂ ਕੀਤਾ।

ਸ. ਕਵੀਸ਼ਰ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀ ਅਤੇ ਬੁਲਾਰੇ ਸਨ, ਵਿਦਵਤਾ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਮੌਲਾਨਾ ਅਜ਼ਾਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਵੀਸ਼ਰ ਜੀ ਦੇ ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਾ ਹੋਈ। ਉਨਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਰਾਜਸੀ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਟ੍ਰੈਕਟ ਲਿਖੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ Non Violent-No Co-operation, The Sikh Studies ਜਿਸ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਨੇ ‘ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਰਸ਼ਨ’ 1969 ਈ: ਵਿਚ ਛਾਪਿਆ) Indian Fight for freedom, Gandhism Versus Commonsense, Indian Politics ਅਤੇ ਬੈਂਕਾਂ ਸਬੰਧੀ Successful life of Insurance Agents ਆਦਿ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਈਆਂ।

ਅੰਤ ਇਸ ਮਹਾਨ ਦੇਸ਼-ਭਗਤ, ਵਿਦਵਾਨ, ਨਿਡਰ ਲਿਖਾਰੀ ਤੇ ਨਿਧੜਕ ਬੁਲਾਰੇ ਦਾ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ 26 ਮਾਰਚ, 1963 ਈ: ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਹੋ ਗਿਆ।

ਉੱਘੇ ਦੇਸ਼-ਭਗਤ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸ. ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਅਕਾਲੀ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਫਾ 86-87 ’ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ 13 ਮਾਰਚ ਤੋਂ 21 ਮਾਰਚ, 1921 ਤਕ ਦੇ ‘ਅਕਾਲੀ’ ਵਿਚ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਕੇ ਉੱਤੇ ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਫਸਰ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਨੁਕਤਾਚੀਨੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਗਰਮ-ਖਿਆਲੀ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹਿਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਕ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦਾ ਢੋਂਗ ਰਚਾ ਕੇ ਦਫਾ 125- ਓ ਅਧੀਨ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਜੇਲ ਵਿਚ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਹੀ ਮੁਕੱਦਮੇ, ਵਿਚ ਜਿਹੜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧੜੱਲੇਦਾਰ ਬਿਆਨ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਰੁਤਬਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸਰਦਾਰ ਜੀ 15 ਅਗਸਤ, 1925 ਈ: ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆਏ ਤਾਂ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਰਾਜਸੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਜੁਟ ਗਏ। ਮਿ: ਹੇਲੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਉੱਤੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਨਾਲ ਗਰਮ-ਖਿਆਲ ਧੜਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਹੇਲੀ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਆਖਿਆ ਕਿ, “ਪੱਕਾ ਸਵਰਾਜੀਆ, ਬੜੀ ਹੀ ਸਾਹਿਤਕ ਯੋਗਤਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਹੈ. . .।”

ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਦੀਆਂ ਸੀ. ਆਈ. ਡੀ. ਫਾਇਲਾਂ ਵਿਚ ਸ. ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਕਵੀਸ਼ਰ ਜੀ ਦੇ ਫਾਰਵਰਡ ਬਲਾਕ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਕਾਰਕੁੰਨ, ਅਕਾਲੀ ਲੀਡਰਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਜੂਝ ਰਹੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਲੀਡਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਵੀਸ਼ਰ ਜੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਲਾਏ ਜਾਣ, ਘੱਟ ਹਨ।