ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬ੍ਰਹਮ-ਅਨੁਭਵ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਦਾ ਪਰਮ-ਸਤਿ ਸਿਰਜਨਾਤਮਕ ਹੋਂਦ-ਮਈ ਹਸਤੀ ਹੈ ਜੋ

1. ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

2. ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

3. ਸਾਰੀ ਕੁਦਰਤ ਅਥਵਾ ਕਾਇਨਾਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

4. ਜੋ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਪਰੀਪੂਰਨ ਹੋ ਕੇ ਅਨੰਦ ਮਾਣਦੀ ਹੈ—

ਆਪੀਨ੍ਹੈ ਆਪੁ ਸਾਜਿਓ (1) ਆਪੀਨੈ ਰਚਿਓ ਨਾਉ (2) ਦੁਯੀ ਕੁਦਰਤਿ ਸਾਜੀਐ (3) ਕਰਿ ਆਸਣੁ ਡਿਠੋ ਚਾਉ (4) ਅਰਥਾਤ ਪਰਮ-ਹਸਤੀ ਨਿਰਾਕਾਰ ਸ਼ੂਨ ਬ੍ਰਹਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ‘ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ' ਰੂਪ ਵਿਚ ਜੀਵ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ, ਪਾਲਣਾ ਤੇ ਸੰਘਾਰਨ ਨਾਲ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਪਰਮ-ਸਤਿ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਸੰਕਲਪ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਤ-ਮਤਾਂਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ ਜੋ ਜੈਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਮਤ ਵਾਂਗ ਜਾਂ ਤਾਂ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਯਕੀਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਜਾਂ ਨਿਯਾਯ ਅਤੇ ਸਾਂਖ ਵਾਂਗ ਦਵੈਤਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ‘ਪੁਰਸ਼’ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ’ ਨੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਵਾਂਗ ਸਦੀਵੀ ਹਸਤੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਦਾ ਨਿਰਾਕਾਰ ਅਦਵੈਤ-ਬ੍ਰਹਮ ਕਠੋਰ, ਨਿਰਇੱਛਤ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਣ-ਹੀਣ, ਪ੍ਰਭਾਵਹੀਣ, ਪ੍ਰੇਰਨਾਹੀਣ ਰੱਬ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਜਾਂ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੋਈ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਸਾਰ ਰਚਨਾ ਇਕ ਭੁਲੇਖਾ ਹੈ, ਛਲ ਹੈ, ਰੱਸੀ ਦਾ ਸੱਪ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤਿਆਗ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਸਲ ਆਦਰਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ 'ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ' ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਸਾਜਨ ਸੰਵਾਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ (ਦੁਯੀ ਕੁਦਰਤਿ ਸਾਜੀਐ) ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਪਰੀਪੂਰਨ ਹੋ ਕੇ ਰੰਗਾ ਰੰਗ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ (ਕਰਿ ਆਸਣੁ ਡਿਠੋ ਚਾਉ)। ਅਜਿਹੀ ਕਰਤਾਰੀ ਕਿਰਤ ਮਾਇਆ ਜਾਂ ਭਰਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹੋਂਦ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਸੱਚੀ ਹੈ, ਧਰਮਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਖੰਡ-ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ, ਲੋਕ, ਕਿਰਤਾਂ, ਆਕਾਰ ਸਭ ਸੱਚੇ ਹਨ :

ਸਚੇ ਤੇਰੇ ਖੰਡ ਸਚੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ॥
ਸਚੇ ਤੇਰੇ ਲੋਅ ਸਚੇ ਆਕਾਰ ॥
ਸਚੇ ਤੇਰੇ ਕਰਣੇ ਸਰਬ ਬੀਚਾਰ ॥
ਸਚਾ ਤੇਰਾ ਅਮਰੁ ਸਚਾ ਦੀਬਾਣੁ ॥
ਸਚਾ ਤੇਰਾ ਹੁਕਮੁ ਸਚਾ ਫੁਰਮਾਣੁ ॥ (ਪੰਨਾ 463)

ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿਰਜੀ ਇਹ ਕੁਦਰਤ ਵਿਸਮਾਦਜਨਕ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵੰਨਸੁਵੰਨਤਾ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕ ਮਧੁਰ ਧੁਨੀਆਂ, ਬੌਧਿਕ ਗਿਆਨ, ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਅ-ਜੰਤ, ਸੁੰਦਰ ਘਾੜਤਾਂ, ਅਨੂਪਮ ਰੰਗ-- ਪਉਣ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ ਦੀ ਵਚਿੱਤਰ ਲੀਲਾ, ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਅਸਚਰਜ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਅੰਡਜ, ਜੇਰਜ, ਸੇਤਜ ਅਤੇ ਉਤਭੁਜ ਰਾਹੀਂ ਨਿੱਤ ਨਵੀਂ ਸਿਰਜਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਮਾਦੀ ਮਸਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ:

ਵਿਸਮਾਦੁ ਨਾਦ ਵਿਸਮਾਦੁ ਵੇਦ ॥ ਵਿਸਮਾਦੁ ਜੀਅ ਵਿਸਮਾਦੁ ਭੇਦ ॥
ਵਿਸਮਾਦੁ ਰੂਪ ਵਿਸਮਾਦੁ ਰੰਗ ॥ ਵਿਸਮਾਦੁ ਨਾਗੇ ਫਿਰਹਿ ਜੰਤ ॥
ਵਿਸਮਾਦੁ ਪਉਣੁ ਵਿਸਮਾਦੁ ਪਾਣੀ ॥ ਵਿਸਮਾਦੁ ਅਗਨੀ ਖੇਡਹਿ ਵਿਡਾਣੀ ॥
ਵਿਸਮਾਦੁ ਧਰਤੀ ਵਿਸਮਾਦੁ ਖਾਣੀ ॥ ਵਿਸਮਾਦੁ ਸਾਦਿ ਲਗਹਿ ਪਰਾਣੀ ॥
ਵਿਸਮਾਦੁ ਸੰਜੋਗੁ ਵਿਸਮਾਦੁ ਵਿਜੋਗੁ ॥ ਵਿਸਮਾਦੁ ਭੁਖ ਵਿਸਮਾਦੁ ਭੋਗੁ ॥
ਵਿਸਮਾਦੁ ਸਿਫਤਿ ਵਿਸਮਾਦੁ ਸਾਲਾਹ ॥ ਵਿਸਮਾਦੁ ਉਝੜ ਵਿਸਮਾਦੁ ਰਾਹ ॥
ਵਿਸਮਾਦੁ ਨੇੜੈ ਵਿਸਮਾਦੁ ਦੂਰਿ ॥ ਵਿਸਮਾਦੁ ਦੇਖੈ ਹਾਜਰਾ ਹਜੂਰਿ ॥
ਵੇਖਿ ਵਿਡਾਣੁ ਰਹਿਆ ਵਿਸਮਾਦੁ ॥ ਨਾਨਕ ਬੁਝਣੁ ਪੂਰੈ ਭਾਗਿ ॥ (ਪੰਨਾ 463)

ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੀ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ। ਕਾਦਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਲਿਆ, ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਪਾਤਾਲ, ਅਕਾਸ਼, ਪਉਣ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਅੱਗ ਉਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਪ ਵਿਦਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵਰਤ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਸੁਚੇਤ ਹੋ ਕੇ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ:

ਕੁਦਰਤਿ ਦਿਸੈ ਕੁਦਰਤਿ ਸੁਣੀਐ ਕੁਦਰਤਿ ਭਉ ਸੁਖ ਸਾਰੁ ॥
ਕੁਦਰਤਿ ਪਾਤਾਲੀ ਆਕਾਸੀ ਕੁਦਰਤਿ ਸਰਬ ਆਕਾਰੁ ॥
ਕੁਦਰਤਿ ਵੇਦ ਪੁਰਾਣ ਕਤੇਬਾ ਕੁਦਰਤਿ ਸਰਬ ਵੀਚਾਰੁ ॥
ਕੁਦਰਤਿ ਖਾਣਾ ਪੀਣਾ ਪੈਨਣੁ ਕੁਦਰਤਿ ਸਰਬ ਪਿਆਰੁ ॥
ਕੁਦਰਤਿ ਜਾਤੀ ਜਿਨਸੀ ਰੰਗੀ ਕੁਦਰਤਿ ਜੀਅ ਜਹਾਨ ॥
ਕੁਦਰਤਿ ਨੇਕੀਆ ਕੁਦਰਤਿ ਬਦੀਆ ਕੁਦਰਤਿ ਮਾਨੁ ਅਭਿਮਾਨੁ ॥
ਕੁਦਰਤਿ ਪਉਣੁ ਪਾਣੀ ਬੈਸੰਤਰੁ ਕੁਦਰਤਿ ਧਰਤੀ ਖਾਕੁ ॥
ਸਭ ਤੇਰੀ ਕੁਦਰਤਿ ਤੂੰ ਕਾਦਿਰੁ ਕਰਤਾ ਪਾਕੀ ਨਾਈ ਪਾਕੁ ॥
ਨਾਨਕ ਹੁਕਮੈ ਅੰਦਰਿ ਵੇਖੈ ਵਰਤੈ ਤਾਕੋ ਤਾਕੁ ॥ (ਪੰਨਾ 464)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਜਗਤ-ਸਤਿ ਦਾ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਧਰਮਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਤੇ ਨਿਵੇਕਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਤਿ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ, ਸਤਿ ਜੋ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਵਿਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਸੋਝੀ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਮਾਰਗ ਹੈ :

ਨਾਨਕ ਸਚੁ ਧਿਆਇਨਿ ਸਚੁ ॥ (ਪੰਨਾ 463)

ਰੂਪ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਇਸੇ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਵਿਚ ਵਿਦਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ :

ਕਿਵ ਸਚਿਆਰਾ ਹੋਈਐ ਕਿਵ ਕੂੜੈ ਤੁਟੈ ਪਾਲਿ ॥ (ਪੰਨਾ 1)

ਇਸ ਮੂਲ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਸਮਾਧਾਨ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ‘ਹੁਕਮ’ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਹੈ :

ਹੁਕਮਿ ਰਜਾਈ ਚਲਣਾ ਨਾਨਕ ਲਿਖਿਆ ਨਾਲਿ ॥1॥ (ਪੰਨਾ 1)

‘ਹੁਕਮ’ ਦੀ ਸੋਝੀ 'ਨਾਮ' ਦੀ ਸੋਝੀ ਹੈ। ‘ਨਾਮ’ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਤੱਤ, ਸਾਰ ’ਤੇ ਆਧਾਰ ਹੈ (ਜੇਤਾ ਕੀਤਾ ਤੇਤਾ ਨਾਉ) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਧਰਮਸੰਕਲਪ ਨਾਮ ਰਾਹੀਂ ਸਤਿ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ :

ਭਰੀਐ ਮਤਿ ਪਾਪਾ ਕੈ ਸੰਗਿ ॥ ਓਹੁ ਧੋਪੈ ਨਾਵੈ ਕੈ ਰੰਗਿ ॥ (ਪੰਨਾ ਨਾਮ-ਮਾਰਗ ਹੀ ਸੱਚ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਸੱਚ ਨੂੰ ਅਰਾਧਣ ਵਾਲੇ ਹੀ ਸਚਿਆਰੇ ਮਨੁੱਖ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਸਮੇਂ ਧਰਮ ਅਜਿਹਾ ਸੰਕਲਪ ਪਰ ਲਾ ਕੇ ਉੱਡ ਚੁੱਕਾ ਸੀ - ਕਲਿ ਕਾਤੀ ਰਾਜੇ ਕਾਸਾਈ ਧਰਮੁ ਪੰਖ ਕਰਿ ਉਡਰਿਆ ॥ ਕੂੜੁ ਅਮਾਵਸ ਸਚੁ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀਸੈ ਨਾਹੀ ਕਹ ਚੜਿਆ ॥ ਹਉ ਭਾਲਿ ਵਿਛੁੰਨੀ ਹੋਈ ॥ ਆਧੇਰੈ ਰਾਹੁ ਨ ਕੋਈ ॥ ਵਿਚਿ ਹਉਮੈ ਕਰਿ ਦੁਖੁ ਰੋਈ ॥ ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਕਿਨਿ ਬਿਧਿ ਗਤਿ ਹੋਈ ॥ (ਪੰਨਾ 145)

ਸਮੇਂ ਦਾ ਧਰਮ ਇਕ ਰਸਮ ਤਕ ਸੀਮਤ ਸੀ ਜੋ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਦੋਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਮਾਰਗ ਸੱਚੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਿਚ ਨੈਤਿਕ ਜੀਵਨ ਰਾਹੀਂ ਸਤਿ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਖੁੰਝ ਕੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰੋਂ-ਬਾਹਰੋਂ ਖੋਖਲਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਪੱਖ ਤੋਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਿਆਂ ਨੇ ਪਰਾਧੀਨਤਾ ਦਾ ਜੀਵਨ ਦਿੱਤਾ, ਸ੍ਵੈਮਾਣ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਤਿਲਾਂਜਲੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਕੇਵਲ ਪਾਖੰਡ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ‘ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ’ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਯਥਾਰਥਕ ਚਿੱਤਰ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਰਮ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ‘ਸੱਚ ਦੀ ਭਾਲ’ ਹੈ, ਸੱਚ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਹੈ, ਆਦਰਸ਼ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਆਦਰਸ਼ ਸਮਾਜ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੀ ਕੋਈ ਧਰਮ ਹੈ ਜੋ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ, ਪਾਖੰਡਾਂ, ਧੋਖੇਬਾਜ਼ੀਆਂ, ਦੁਰਾਚਾਰੀਆਂ ਜ਼ੁਲਮਾਂ, ਮਕਰਫਰੇਬਾਂ ਅਤੇ ਕੁਕਰਮਾਂ ’ਤੇ ਪਲਦਾ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਆਗੂ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਗਲਾ ਘੁੱਟਣ ਵਾਲੇ, ਕਾਤਲ ਅਤੇ ਘੋਰ ਅਗਿਆਨੀ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਜਨਤਾ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ? ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਤਿੰਨਾਂ ਆਗੂਆਂ— ਕਾਜ਼ੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਜੋਗੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਹੈ ਹੀ ਕਾਦੀ ਬੋਲਿ ਮਲੁ ਖਾਇ ਕੂੜੁ ॥ ਬ੍ਰਾਹਮਣੁ ਨਾਵੈ ਜੀਆ ਘਾਇ ॥ ਜੋਗੀ ਜੁਗਤਿ ਨ ਜਾਣੈ ਅੰਧੁ ॥ ਤੀਨੇ ਓਜਾੜੇ ਕਾ ਬੰਧੁ ॥2॥ (ਪੰਨਾ 662)

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਆਗੂ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਅੰਦਰਲੇ ‘ਸੱਚ’ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਬਾਹਰੀ ਫੋਕਟ ‘ਸੱਚ’ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਕਰਮ ਬਣਾ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਤੇ ਜਾਤੀ ਅਭਿਮਾਨ, ਹੋਛਾ ਅਹੰਕਾਰ, ਝੂਠ, ਫਰੇਬ, ਲੋਭ, ਲਾਲਚ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਦਿਖਾਵਾ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਚਲਣ ਬਣਨਾ ਸੀ। ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਇਕ ਪਾਸੇ ਬਾਹਰਲੇ ਜਰਵਾਣਿਆਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਘਿਰਣਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸੀ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਦੇ ਪਾਖੰਡ ਜਾਲ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਘੋਰ ਨਰਕ ਬਣਾ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਉੱਚ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਨੀਵੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੂਦਰ, ਚੰਡਾਲ, ਪਸ਼ੂ, ਢੋਰ ਕਹਿ ਕੇ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦੇ ਤੇ ਦੁਰਕਾਰਦੇ ਸਨ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਪ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਖੱਤਰੀ ਘੋਰ ਪਾਖੰਡ ਦਾ ਜੀਵਨ ਜੀਅ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਸੱਚ’ ਦਾ ਕਾਲ ਪੈ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਤੇ ਸਭ ਪਾਸੇ ਕੂੜ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਸੀ।

ਸਚਿ ਕਾਲੁ ਕੂੜੁ ਵਰਤਿਆ ਕਲਿ ਕਾਲਖ ਬੇਤਾਲ ॥ (ਪੰਨਾ 468)

ਰਾਜਸੀ ਹਾਕਮ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਉੱਪਰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਇਸ ਲਈ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਦੇ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨਹੀਂ, ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਹਾਕਮ ਆਚਰਣਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਪ ਵੀ ਨੀਵੀਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਸਨ। ਲਾਲਚੀ, ਪਾਪੀ, ਝੂਠੇ ਅਤੇ ਕਾਮੀ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਨਿਆਂ ਦੀ ਆਸ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਕ ਪਾਸੇ ਹਾਕਮ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਇਹ ਹਾਲ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਬਾਨੀ ਕਾਜ਼ੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਜੋਗੀਆਂ ਦਾ ਨੀਵਾਂ ਕਿਰਦਾਰ ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਥਾਵੇਂ ਹਾਕਮਾਂ ਅਤੇ ਕਾਜ਼ੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਪੀੜੀ ਜਨਤਾ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਘੋਰ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿਚ ਪਸ਼ੂ ਢੋਰਾਂ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ’ਤੇ ਮਜਬੂਰ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਚਿੱਤਰ ਨਿਮਨ ਸਲੋਕ ਵਿਚ ਵਿਅਕਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ : ਲਬੁ ਪਾਪੁ ਦੁਇ ਰਾਜਾ ਮਹਤਾ ਕੂੜੁ ਹੋਆ ਸਿਕਦਾਰੁ ॥ ਕਾਮੁ ਨੇਬੁ ਸਦਿ ਪੁਛੀਐ ਬਹਿ ਬਹਿ ਕਰੇ ਬੀਚਾਰੁ ॥ ਅੰਧੀ ਰਯਤਿ ਗਿਆਨ ਵਿਹੂਣੀ ਭਾਹਿ ਭਰੇ ਮੁਰਦਾਰੁ ॥ ਗਿਆਨੀ ਨਚਹਿ ਵਾਜੇ ਵਾਵਹਿ ਰੂਪ ਕਰਹਿ ਸੀਗਾਰੁ ॥ ਊਚੇ ਕੂਕਹਿ ਵਾਦਾ ਗਾਵਹਿ ਜੋਧਾ ਕਾ ਵੀਚਾਰੁ ॥ ਮੂਰਖ ਪੰਡਿਤ ਹਿਕਮਤਿ ਹੁਜਤਿ ਸੰਜੈ ਕਰਹਿ ਪਿਆਰੁ ॥ ਧਰਮੀ ਧਰਮੁ ਕਰਹਿ ਗਾਵਾਵਹਿ ਮੰਗਹਿ ਮੋਖ ਦੁਆਰੁ ॥ ਜਤੀ ਸਦਾਵਹਿ ਜੁਗਤਿ ਨ ਜਾਣਹਿ ਛਡਿ ਬਹਹਿ ਘਰ ਬਾਰੁ ॥ (ਪੰਨਾ 468) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਵੰਦ ਅਤੇ ਪਾਖੰਡ ਭਰੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ‘ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ' ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ। ਕੁਝ ਕੁ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਝਲਕਾਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ:-

ਬ੍ਰਾਹਮਣ

ਕਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਤਹਿਜ਼ੀਬ, ਕਰਮ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਕਿਰਦਾਰ ਕੇਵਲ ਝੂਠ ਦੀ ਨੁਮਾਇਸ਼ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉਹ ਸੱਚ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਭਟਕ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦਿਖਾਵੇ ਦੇ ਅਡੰਬਰ ਵਿਚ ਵਿਲੀਨ ਸੀ। ਉਹ ਦੋ ਧੋਤੀਆਂ, ਦੋ ਪਰਨੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਬਗਲ ਵਿਚ ਧਰਮ ਪੁਸਤਕਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਬਗਲੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸੰਧਿਆ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਜਲ ਦਿੰਦਾ, ਫੁੱਲ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੱਥੇ ਅਤੇ ਬਾਹਾਂ 'ਤੇ ਤਿਲਕ ਵੀ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਠੱਗਣ ਅਤੇ ਪੈਸੇ ਬਟੋਰਨ ਲਈ ਝੂਠ ਅਤੇ ਫਰੇਬ ਦਾ ਅਡੰਬਰ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਦਰ ਦੀ ਸੁੱਚ ਅਤੇ ਸੱਚ ਤੋਂ ਕੋਰਾ ਬਾਹਰੀ ਭੇਖ ਨਿਰਾ ਪਾਖੰਡ-ਜਾਲ ਹੈ: ਪੜਿ ਪੁਸਤਕ ਸੰਧਿਆ ਬਾਦੰ ॥ ਸਿਲ ਪੂਜਸਿ ਬਗੁਲ ਸਮਾਧੰ ॥ ਮੁਖਿ ਝੂਠ ਬਿਭੂਖਣ ਸਾਰੰ ॥ ਤ੍ਰੈਪਾਲ ਤਿਹਾਲ ਬਿਚਾਰੰ ॥ ਗਲਿ ਮਾਲਾ ਤਿਲਕੁ ਲਿਲਾਟੰ ॥ ਦੁਇ ਧੋਤੀ ਬਸਤ੍ਰ ਕਪਾਟੰ ॥ ਜੇ ਜਾਣਸਿ ਬ੍ਰਹਮੰ ਕਰਮੰ ॥ ਸਭਿ ਫੋਕਟ ਨਿਸਚਉ ਕਰਮੰ ॥ ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਨਿਹਚਉ ਧਿਆਵੈ ॥ ਵਿਣੁ ਸਤਿਗੁਰ ਵਾਟ ਨ ਪਾਵੈ ॥ (ਪੰਨਾ 470) ਮਲੀਨ ਮਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਕ ਪਾਸੇ ਧੋਤੀ, ਟਿੱਕਾ ਅਤੇ ਮਾਲਾ ਆਸਰੇ ਬਾਹਰੀ ਸੁੱਚ ਦਾ ਪਾਖੰਡ ਰਚਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰ-ਖਾਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਾਕਮਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲੈਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤੇਬਾਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤੁਰਕਾਂ ਦੇ ਅਮਲ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਕ ਪਾਸੇ ਉਹ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਸਹਿਤ ਮਲੇਛ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਲੇਛਾਂ ਤੋਂ ਧਨ ਮੰਗਣ ਵਿਚ ਸ਼ਰਮ ਨਹੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ। ਉੱਪਰੋਂ ਸੁੱਚ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਸ ਖਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਮਾਸਾਹਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰਾਖਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪ ਚੋਰੀਛੁਪੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਕਲਮਾ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਕੁੱਠਾ ਬੱਕਰਾ ਬੇਸ਼ਰਮੀ ਨਾਲ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਫਰੇਬੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੱਕਰ ਜਾਲ ਵਿਚ ਫਾਹੁਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਚਉਕੇ ਉੱਪਰ ਗਊ ਦੇ ਗੋਬਰ ਦਾ ਪੋਚਾ ਫੇਰਦਾ ਹੈ, ਆਸ ਪਾਸ ਲਕੀਰਾਂ ਕੱਢਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਉੱਪਰ ਆਪ ਜੋ ਝੂਠ-ਫਰੇਬ ਦੀ ਮੂਰਤ ਹੈ, ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਵਰਜਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਚੌਂਕਾ ਭਿੱਟ ਜਾਵੇਗਾ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅੰਨ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਝੂਠੇ, ਫਰੇਬੀ, ਕਾਲਖ ਭਰੇ ਮਨ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਾਹਰਲੀ ਸੁੱਚ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਚੂਲੀਆਂ ਭਰਦਾ ਹੈ : (ਪੰਨਾ 471) -ਗਊ ਬਿਰਾਹਮਣ ਕਉ ਕਰੁ ਲਾਵਹੁ ਗੋਬਰਿ ਤਰਣੁ ਨ ਜਾਈ ॥ ਧੋਤੀ ਟਿਕਾ ਤੈ ਜਪਮਾਲੀ ਧਾਨੁ ਮਲੇਛਾਂ ਖਾਈ ॥ ਅੰਤਰਿ ਪੂਜਾ ਪੜਹਿ ਕਤੇਬਾ ਸੰਜਮੁ ਤੁਰਕਾ ਭਾਈ ॥ ਛੋਡੀਲੇ ਪਾਖੰਡਾ ॥ਨਾਮਿ ਲਇਐ ਜਾਹਿ ਤਰੰਦਾ ॥1॥ -ਮਥੈ ਟਿਕਾ ਤੇੜਿ ਧੋਤੀ ਕਖਾਈ ॥ ਹਥਿ ਛੁਰੀ ਜਗਤ ਕਾਸਾਈ ॥ ਨੀਲ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਰਿ ਹੋਵਹਿ ਪਰਵਾਣੁ ॥ ਮਲੇਛ ਧਾਨੁ ਲੇ ਪੂਜਹਿ ਪੁਰਾਣੁ ॥ ਅਭਾਖਿਆ ਕਾ ਕੁਠਾ ਬਕਰਾ ਖਾਣਾ ॥ ਚਉਕੇ ਉਪਰਿ ਕਿਸੈ ਨ ਜਾਣਾ ॥ ਦੇ ਕੈ ਚਉਕਾ ਕਢੀ ਕਾਰ ॥ ਉਪਰਿ ਆਇ ਬੈਠੇ ਕੂੜਿਆਰ ॥ ਮਤੁ ਭਿਟੈ ਵੇ ਮਤੁ ਭਿਟੈ ॥ ਇਹੁ ਅੰਨੁ ਅਸਾਡਾ ਫਿਟੈ ॥ ਤਨਿ ਫਿਟੈ ਫੇੜ ਕਰੇਨਿ ॥ ਮਨਿ ਜੂਠੈ ਚੁਲੀ ਭਰੇਨਿ ॥ (ਪੰਨਾ 471) ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਸਚੁ ਧਿਆਈਐ॥ ਸੁਚਿ ਹੋਵੈ ਤਾ ਸਚੁ ਪਾਈਐ ॥ ਕੀ ਅੱਜ ਦਾ ਸਮਾਜ ਤੇ ਰਸਮੀ ਧਰਮ ਇਸ ਨੀਵਾਣ ਵੱਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾ ਰਹੇ? ਜਾਤ, ਵਰਣ - ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਕਾਰਨ ਜਾਤ ਅਭਿਮਾਨ ਸਿਖਰਾਂ ’ਤੇ ਪੁੱਜ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਦਾ ਆਪਸੀ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਉੱਕਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਨੀਵੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਨੂੰ ਚੰਡਾਲ ਤੇ ਅਛੂਤ ਆਦਿ ਕਹਿ ਕੇ ਦੁਰਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ' ਜੀ ਦਾ ਕੋਮਲ ਹਿਰਦਾ ਨੀਵੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਹਮਦਰਦੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸੰਗੀ ਸਾਥੀ ਬਣਾਇਆ : ਨੀਚਾ ਅੰਦਰਿ ਨੀਚ ਜਾਤਿ ਨੀਚੀ ਹੂ ਅਤਿ ਨੀਚੁ ॥ ਨਾਨਕੁ ਤਿਨ ਕੈ ਸੰਗਿ ਸਾਥਿ ਵਡਿਆ ਸਿਉ ਕਿਆ ਰੀਸ ॥ (ਪੰਨਾ 15) ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮੁੱਚੀ ਮਾਨਵ ਜਾਤੀ ਦਾ ਇੱਕੋ ਧਰਮ ਹੈ, ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਇੱਕੋ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਕਿਰਤ ਹਨ। ਜਾਤਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਹੈ। ਸਭ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਜੋਤ ਵਿਚਰ ਰਹੀ ਹੈ : ਜੋਗ ਸਬਦੰ ਗਿਆਨ ਸਬਦੰ ਬੇਦ ਸਬਦੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਹ ॥ ਖਤ੍ਰੀ ਸਬਦੰ ਸੂਰ ਸਬਦੰ ਸੂਦ੍ਰ ਸਬਦੰ ਪਰਾ ਕ੍ਰਿਤਹ ॥ ਸਰਬ ਸਬਦੰ ਏਕ ਸਬਦੰ ਜੇ ਕੋ ਜਾਣੈ ਭੇਉ ॥ ਨਾਨਕੁ ਤਾ ਕਾ ਦਾਸੁ ਹੈ ਸੋਈ ਨਿਰੰਜਨ ਦੇਉ ॥3 ॥ ਮਃ 2 ॥ ਏਕ ਕ੍ਰਿਸਨੰ ਸਰਬ ਦੇਵਾ ਦੇਵ ਦੇਵਾ ਤ ਆਤਮਾ ॥ ਆਤਮਾ ਬਾਸੁਦੇਵ ਜੇ ਕੋ ਜਾਣੈ ਭੇਉ ॥ ਨਾਨਕੁ ਤਾ ਕਾ ਦਾਸੁ ਹੈ ਸੋਈ ਨਿਰੰਜਨ ਦੇਉ ॥4॥ (ਪੰਨਾ 469)

ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ‘ਜਾਤ’ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣਾ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕਰਮ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣਗੇ। ਅਸਲ ਜਾਤ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਚੰਗੇ-ਮਾੜੇ ਕਰਮ ਹਨ :

ਅਗੈ ਜਾਤਿ ਨ ਜੋਰੁ ਹੈ ਅਗੈ ਜੀਉ ਨਵੇ ॥

ਜਿਨ ਕੀ ਲੇਖੈ ਪਤਿ ਪਵੈ ਚੰਗੇ ਸੇਈ ਕੇਇ ॥3॥ (ਪੰਨਾ 469)

ਇਸਤਰੀ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਬਦਸਲੂਕੀ

ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਕਾਰਨ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਸ਼ੂਦਰ ਤੇ ਵਿਭਚਾਰਣ ਕਹਿ ਕੇ ਅੱਤ ਨੀਵਾਂ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਹੀ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਭੰਡਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ‘ਤੁਲਸੀ ਰਾਮਾਇਣ’ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ :

ਢੋਲ ਗੰਵਾਰ ਸੂਦਰ ਪਸ਼ੂ ਨਾਰੀ,
ਪਾਂਚੋ ਤਾੜਨ ਕੇ ਅਧਿਕਾਰੀ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਤੋੜਿਆ। ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਦੇ ਪਾਖੰਡ ਜਾਲ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਰੁਤਬਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਤਰੀ ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਜਨਨੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਮਾਜ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ, ਮੁਕਤੀ ਵਿਚ ਰੋੜਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਰਾਹ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾ ਹੈ :

ਭੰਡਿ ਜੰਮੀਐ ਭੰਡਿ ਨਿੰਮੀਐ ਭੰਡਿ ਮੰਗਣੁ ਵੀਆਹੁ ॥
ਭੰਡਹੁ ਹੋਵੈ ਦੋਸਤੀ ਭੰਡਹੁ ਚਲੈ ਰਾਹੁ ॥ ਭਾਲੀਐ ਭੰਡਿ ਹੋਵੈ ਬੰਧਾਨੁ ॥
ਭੰਡੁ ਮੁਆ ਭੰਡੁ ਸੋ ਕਿਉ ਮੰਦਾ ਆਖੀਐ ਜਿਤੁ ਜੰਮਹਿ ਰਾਜਾਨ ॥ (ਪੰਨਾ 4473)

ਜੈਨ ਮੱਤ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ। ਬੁੱਧ ਮਤ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਕੋਈ ਰੁਤਬਾ ਨਹੀਂ। ਸਮਾਜ ਦਾ ਅੱਧਾ ਅੰਗ ਇਸਤਰੀ ਹੈ ਜੋ ਨਫਰਤ ਤੇ ਵਿਤਕਰੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸੀ। ਸਮਾਜਿਕ ਚਲਣ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ ਕਿ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਅੱਜ ਵੀ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਜਾਣਾ ਵਰਜਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਰਾਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨ ’ਤੇ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਫਸਾਦ ਹੋਏ ਹਨ।

ਸੁੱਚ ਜੂਠ ਤੇ ਤੀਰਥ-ਇਸ਼ਨਾਨ

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸੋਚ, ਬਾਹਰੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੀ ਸੁੱਚ, ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਚੂਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸੁੱਚ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਇਸ਼ਨਾਨ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸਰੀਰਕ ਸੁੱਚ ਨੂੰ ਹੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਸੁੱਚ ਨੂੰ ਪਾਖੰਡ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਸੱਚ ਕਿਹਾ। ਜੇ ਮਨ ਮੈਲਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਲਾ ਹੈ, ਤਨ ਦੇ ਧੋਣ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਮੈਲ ਨਹੀਂ ਉਤਰ ਸਕਦੀ, ਭਾਵੇਂ ਅਠਾਹਠ ਤੀਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਨਹਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ :

-ਅੰਦਰਹੁ ਝੂਠੇ ਪੈਜ ਬਾਹਰਿ ਦੁਨੀਆ ਅੰਦਰਿ ਫੈਲੁ ॥
ਅਠਸਠਿ ਤੀਰਥ ਜੇ ਨਾਵਹਿ ਉਤਰੈ ਨਾਹੀ ਮੈਲੁ ॥ (ਪੰਨਾ 473)
-ਸੁਚੇ ਏਹਿ ਨ ਆਖੀਅਹਿ ਬਹਨਿ ਜਿ ਪਿੰਡਾ ਧੋਇ ॥ (ਪੰਨਾ 472)
ਨ ਮਨ ਸੂਚੇ ਸੇਈ ਨਾਨਕਾ ਜਿਨ ਮਨਿ ਵਸਿਆ ਸੋਇ ॥2॥

ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਸੁੱਚ ਨੇ ਭਿੱਟ ਵਰਗੇ ਰੋਗ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਛੂਤ-ਛਾਤ ਦੇ ਕੀਟਾਣੂਆਂ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਨਫਰਤ ਤੇ ਈਰਖਾ ਨੇ ਮਾਨਵ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਾਨਵ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਮਨ ਦੀ ਮੈਲ, ਮਨ ਦਾ ਹੰਕਾਰ, ਦੇ ਵਿਕਾਰ— ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ ਆਦਿ ਸਰੀਰਕ ਸੁੱਚ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦੂਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਮਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ‘ਸੱਚ’ ਨੂੰ ਧਿਆਉਣ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਹਰੇਕ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਭਿੱਟ ਤੇ ਸੁੱਚ ਦਾ ਪਾਖੰਡ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਰਾਹੀਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ :

ਪਹਿਲਾ ਸੁਚਾ ਆਪਿ ਹੋਇ ਸੁਚੈ ਬੈਠਾ ਆਇ॥
ਸੁਚੇ ਅਗੈ ਰਖਿਓਨੁ ਕੋਇ ਨ ਭਿਟਿਓ ਜਾਇ ॥
ਸੁਚਾ ਹੋਇ ਕੈ ਜੇਵਿਆ ਲਗਾ ਪੜਣਿ ਸਲੋਕੁ ॥
ਕੁਹਥੀ ਜਾਈ ਸਟਿਆ ਕਿਸੁ ਏਹੁ ਲਗਾ ਦੋਖੁ ॥
ਅੰਨੁ ਦੇਵਤਾ ਪਾਣੀ ਦੇਵਤਾ ਬੈਸੰਤਰੁ ਦੇਵਤਾ ਲੂਣੁ ਪੰਜਵਾ ਪਾਇਆ ਘਿਰਤੁ ॥
ਤਾ ਹੋਆ ਪਾਕੁ ਪਵਿਤੁ ॥ ਪਾਪੀ ਸਿਉ ਤਨੁ ਗਡਿਆ ਥੁਕਾ ਪਈਆ ਤਿਤੁ ॥
ਜਿਤੁ ਮੁਖਿ ਨਾਮੁ ਨ ਊਚਰਹਿ ਬਿਨੁ ਨਾਵੈ ਰਸ ਖਾਹਿ ॥
ਨਾਨਕ ਏਵੈ ਜਾਣੀਐ ਤਿਤੁ ਮੁਖਿ ਥੁਕਾ ਪਾਹਿ ॥ (ਪੰਨਾ 473)

ਬਾਹਰੀ ਦਿਖਾਵੇ ਤੇ ਪਾਖੰਡ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ‘ਸੱਚ’ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਬਾਹਰੀ ਦਿਖਾਵੇ, ਰਸਮਾਂ, ਵਹਿਮਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਉਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਧਰਮ ਸਮਝੀ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਦਾ ਖੰਡਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਰੂਪਮਾਨ ਹੈ : ਹੈ ਵਿਚ

(ੳ) ਜਨੇਊ : ਧਾਰਮਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਰਤੱਵ ਤਾਂ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਆਪਣੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਕਰੇ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਧਾਰਮਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਚਲਣ ਅਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸਕਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਫੋਕਟ ਰਸਮ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਜਨੇਊ’ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਵੀ ਨਿਰੀ ਰਸਮ ਹੀ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਨਾ ਕੋਈ ਔਗੁਣਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਨਾ ਗੁਣ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਨੀਵੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨੇਊ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਵੈਸੇ ਹੀ ਮਨਾਹੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਨੇਊ ਨਿਰੀ ਪਾਖੰਡ ਅਤੇ ਹਉਮੈਂ ਦੀ ਰਸਮ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਅਸਲੀ ਜਨੇਊ, ਦਇਆ, ਸੰਤੋਖ, ਜਤੁ, ਸਤੁ ਵਰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਜਨੇਊ ਤਾਂ ਇਕ ਧਾਗਾ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਠੱਗਣ ਦਾ ਪਾਖੰਡਜਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ :

-ਦਇਆ ਕਪਾਹ ਸੰਤੋਖੁ ਸੂਤੁ ਜਤੁ ਗੰਢੀ ਸਤੁ ਵਟੁ ॥ ਏਹੁ ਜਨੇਊ ਜੀਅ ਕਾ ਹਈ ਤ ਪਾਡੇ ਘਤੁ ॥ ਤਗੁ ਕਪਾਹਹੁ ਕਤੀਐ ਬਾਮ੍ਹਣੁ ਵਟੇ ਆਇ ॥ ਕੁਹਿ ਬਕਰਾ ਰਿੰਨ੍ਹਿ ਖਾਇਆ ਸਭੁ ਕੋ ਆਖੈ ਪਾਇ ॥ (ਪੰਨਾ 471) ਹੋਇ ਪੁਰਾਣਾ ਸੁਟੀਐ ਭੀ ਫਿਰਿ ਪਾਈਐ ਹੋਰੁ ॥ ਨਾਨਕ ਤਗੁ ਨ ਤੁਟਈ ਜੇ ਤਗਿ ਹੋਵੈ ਜੋਰੁ ॥2॥ (ਪੰਨਾ 471) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ, ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਕਾਜ਼ੀਆਂ, ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਸਭ ਦੀ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਤਾੜਨਾ ਕੀਤੀ। ਫੋਕਟ ਕਰਮਕਾਂਡ, ਰਸਮਾਂ, ਰੀਤਾਂ,ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢਿਆ, ਊਚ-ਨੀਚ, ਛੂਤ-ਛਾਤ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਅਤੇ ਭੇਖਾਂ ਦੇ ਪਾਖੰਡ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਵਿਚ ਜੁੜ ਕੇ ਸੱਚਾ ਤੇ ਸੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਰਸਾਇਆ : ਸਚੁ ਤਾ ਪਰੁ ਜਾਣੀਐ ਜਾ ਰਿਦੈ ਸਚਾ ਹੋਇ॥ ਕੂੜ ਕੀ ਮਲੁ ਉਤਰੈ ਤਨੁ ਕਰੇ ਹਛਾ ਧੋਇ ॥ ਸਚੁ ਤਾ ਪਰੁ ਜਾਣੀਐ ਜਾ ਸਚਿ ਧਰੇ ਪਿਆਰੁ ॥ ਨਾਉ ਸੁਣਿ ਮਨੁ ਰਹਸੀਐ ਤਾ ਪਾਏ ਮੋਖ ਦੁਆਰੁ ॥ ਸਚੁ ਤਾ ਪਰੁ ਜਾਣੀਐ ਜਾ ਜੁਗਤਿ ਜਾਣੈ ਜੀਉ ॥ ਧਰਤਿ ਕਾਇਆ ਸਾਧ ਕੈ ਵਿਚਿ ਦੇਇ ਕਰਤਾ ਬੀਉ ॥ ਸਚੁ ਤਾ ਪਰੁ ਜਾਣੀਐ ਜਾ ਸਿਖ ਸਚੀ ਲੇਇ ॥ ਦਇਆ ਜਾਣੇ ਜੀਅ ਕੀ ਕਿਛੁ ਪੁੰਨੁ ਦਾਨੁ ਕਰੇਇ॥ ਸਚੁ ਤਾਂ ਪਰੁ ਜਾਣੀਐ ਜਾ ਆਤਮ ਤੀਰਥਿ ਕਰੇ ਨਿਵਾਸੁ ॥ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨੋ ਪੁਛਿ ਕੈ ਬਹਿ ਰਹੈ ਕਰੇ ਨਿਵਾਸੁ॥ ਸਚੁ ਸਭਨਾ ਹੋਇ ਦਾਰੂ ਪਾਪ ਕਢੈ ਧੋਇ ॥ ਨਾਨਕੁ ਵਖਾਣੈ ਬੇਨਤੀ ਜਿਨ ਸਚੁ ਪਲੈ ਹੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 468) ਦਰਅਸਲ ਧਰਮ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪੇ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਸਿਖਾਉਣਾ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿਚ ਰੱਖਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਹੰਕਾਰ; ਚੋਰੀ, ਯਾਰੀ, ਠੱਗੀ, ਝੂਠ, ਨਿੰਦਿਆ, ਈਰਖਾ, ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਤੇ ਹੰਕਾਰ ਆਦਿ ਉੱਪਰ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਲਈ ਧਰਮ ਕੁਝ ਬਾਹਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਨੇਊ ਵੀ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਧਾਰਮਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੀ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਨੇਊ ਦੀ ਰਸਮ ਅਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੀ ‘ਵੇਤਗਾ’ ਹੋ ਕੇ ਚੋਰੀਆਂ, ਯਾਰੀਆਂ ਤੇ ਠੱਗੀਆਂ ਵਿਚ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਧਾਗਾ (ਜਨੇਊ) ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਚੰਗੇ ਅਮਲ ਦੀ ਆਸ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ :

ਲਖ ਚੋਰੀਆ ਲਖ ਜਾਰੀਆ ਲਖ ਕੂੜੀਆ ਲਖ ਗਾਲਿ ॥ . ਲਖ ਠਗੀਆ ਪਹਿਨਾਮੀਆ ਰਾਤਿ ਦਿਨਸੁ ਜੀਅ ਨਾਲਿ ॥ ਤਗੁ ਨ ਇੰਦ੍ਰੀ ਤਗੁ ਨ ਨਾਰੀ ॥ ਭਲਕੇ ਥੁਕ ਪਵੈ ਨਿਤ ਦਾੜੀ ॥ ਤਗੁ ਨ ਪੈਰੀ ਤਗੁ ਨ ਹਥੀ ॥ ਤਗੁ ਨ ਜਿਹਵਾ ਤਗੁ ਨ ਅਖੀ ॥ ਵੇਤਗਾ ਆਪੇ ਵਤੈ ॥ ਵਟਿ ਧਾਗੇ ਅਵਰਾ ਘਤੈ ॥ (ਪੰਨਾ 471) ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਨ ਦਾ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੈ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਨਹੀਂ। ਭਾੜੇ ਦਾ ਲਾਲਚੀ ਹੈ। ਪੈਸੇ ਲੈ ਕੇ ਧਾਗੇ ਵੱਟ ਕੇ ਪਾਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੈਸੇ ਲੈ ਕੇ ਵਿਆਹ ਰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਔਝੜੇ ਪਿਆ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ : ਲੈ ਭਾੜਿ ਕਰੇ ਵੀਆਹੁ ॥ ਕਢਿ ਕਾਗਲੁ ਦਸੇ ਰਾਹੁ ॥ ਸੁਣਿ ਵੇਖਹੁ ਲੋਕਾ ਏਹੁ ਵਿਡਾਣੁ ॥ ਮਨਿ ਅੰਧਾ ਨਾਉ ਸੁਜਾਣੁ ॥4॥ (ਪੰਨਾ 471)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਪਾਖੰਡ ਦੀ ਨਿਰੀ ਆਲੋਚਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੱਚਾ ਮਾਰਗ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਸੱਚਾ ਜਨੇਊ ਦਇਆ, ਸੰਤੋਖ, ਜਤ, ਸਤ ਵਰਗੇ ਗੁਣ ਧਾਰਨ ਕਰਨੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਹੈ :

ਨਾਇ ਮੰਨਿਐ ਪਤਿ ਊਪਜੈ ਸਾਲਾਹੀ ਸਚੁ ਸੂਤੁ ॥
ਦਰਗਹ ਅੰਦਰਿ ਪਾਈਐ ਤਗੁ ਨ ਤੂਟਸਿ ਪੂਤ ॥3॥ (ਪੰਨਾ 471)

ਹਰ ਧਰਮ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਦਾਚਾਰਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਵਿਚ ਸਹਾਇਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਮਝ ਕੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਕੇਵਲ ਰਸਮ ਜਾਂ ਮਰਿਆਦਾ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਸੂਤਕ ਪਾਤਕ : ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਦੇ ਵਿਛਾਏ ਜਾਲ ਵਿਚ ਜਕੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਯਾਦ, ਨਾਮ, ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰਕ ਗੁਣ ਸੱਚ, ਸਤਿ, ਸੰਤੋਖ, ਦਇਆ, ਸੇਵਾ, ਪਰਉਪਕਾਰ ਆਦਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੀ, ਨਾ ਜਨਤਾ ਨੂੰ। ਅਨੇਕ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੂਤਕ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਰਸਮ ਹੀ ਸੀ। ਬੱਚਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਦਸ-ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਦਿਨ ਤਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਸ ਘਰ ਦਾ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਖਾਂਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਘਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸੂਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹਰੇਕ ਸ਼ੈਅ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਈ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਫੇਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਉਂਦਾ, ਚੌਕਾ ਪਾਉਂਦਾ, ਭੋਜਨ ਛਕਦਾ, ਦਖਣਾ ਲੈਂਦਾ, ਤਾਂ ਜਾ ਕੇ ਘਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦਾ। ਗੁਰੂ _ ਜੀ ਨੇ ਦਲੀਲ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇੰਜ ਤਾਂ ਗੋਹਾ, ਲੱਕੜੀ, ਅਨਾਜ, ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਸਭ ਵਿਚ ਕੀਟਾਣੂ ਹਨ ਜੋ ਹਰ ਸਮੇਂ ਨਸ਼ਟ ' , ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਇੰਜ ਤਾਂ ਹਰ ਸਮੇਂ ਹੀ ਘਰ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹੋਇਆ। ਕਿਸ-ਕਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਸੂਤ ਮੰਨੋਗੇ? ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ :

ਸਭੋ ਹੈ ਸੂਤਕੁ ਭਰਮੁ ਦੂਜੈ ਲਗੈ ਜਾਇ ॥
ਜੰਮਣੁ ਮਰਣਾ ਹੁਕਮੁ ਭਾਣੈ ਆਵੈ ਜਾਇ ॥
ਖਾਣਾ ਪੀਣਾ ਪਵਿਤ੍ਰੁ ਹੈ ਦਿਤੋਨੁ ਰਿਜਕੁ ਸੰਬਾਹਿ ॥
ਨਾਨਕ ਜਿਨ੍ਹੀ ਗੁਰਮੁਖਿ ਬੁਝਿਆ ਤਿਨ੍ਹਾ ਸੂਤਕੁ ਨਾਹਿ ॥3॥

ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੂਤਕ ਨਿਰਾ ਭਰਮ, ਭੁਲੇਖਾ ਤੇ ਪਾਖੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਮ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ। ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਜੰਮਣਾ-ਮਰਣਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। ਸਭ ਖਾਣਾ-ਪੀਣਾ ਦਾਤਾਰ ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ :

ਹੈ ਸਭੋ ਸੂਤਕੁ ਭਰਮੁ ਹੈ ਦੂਜੈ ਲਗੈ ਜਾਇ ॥ (ਪੰਨਾ 472)

ਜੰਮਣੁ ਮਰਣਾ ਹੁਕਮੁ ਹੈ ਭਾਣੈ ਆਵੈ ਜਾਇ ॥ ਖਾਣਾ ਪੀਣਾ ਪਵਿਤ੍ਰੁ ਹੈ ਦਿਤੋਨੁ ਰਿਜਕੁ ਸੰਬਾਹਿ ॥ ਨਾਨਕ ਜਿਨ੍ਹੀ ਗੁਰਮੁਖਿ ਬੁਝਿਆ ਤਿਨ੍ਹਾ ਸੂਤਕੁ ਨਾਹਿ ॥3॥ ਅਸਲ ਸੂਤਕ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦਾ ਹੋਣਾ ਹੈ : ਮਨ ਕਾ ਸੂਤਕੁ ਲੋਭੁ ਹੈ ਜਿਹਵਾ ਸੂਤਕੁ ਕੂੜੁ ॥ (ਪੰਨਾ 472) ਸੂਤਕੁ ਵੇਖਣਾ ਪਰ ਤ੍ਰਿਅ ਪਰ ਧਨ ਰੂਪੁ ॥ ਅਖੀ ਕੰਨੀ ਸੂਤਕੁ ਕੰਨਿ ਪੈ ਲਾਇਤਬਾਰੀ ਖਾਹਿ ॥ ਨਾਨਕ ਹੰਸਾ ਆਦਮੀ ਬਧੇ ਜਮ ਪੁਰਿ ਜਾਹਿ ॥2॥ (ਪੰਨਾ 472)

ਸ਼ਰਾਧ ਅਤੇ ਦਾਨ : ਪਿੱਤਰਾਂ ਲਈ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਛਕਾਉਣਾ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਇਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ (ਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਹੈ) ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਾਨ ਵੀ ਦਸਾਂ ਨਹੁੰਆਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਰ ਕੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਹੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੱਤਰਾਂ ਲਈ ਕੀਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਭੋਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸੁਖ-ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ। ਸਗੋਂ ਜੇ ਇਹ ਦਾਨ ਨੇਕ ਕਮਾਈ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਚੋਰੀ ਦਾ ਧਨ ਹੈ ਤਾਂ ਪਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਵਿਚੋਲਿਆਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਚੋਰੀ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਦਲਾਲੀ ਕਾਰਨ ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣੀ ਪਵੇਗੀ :

ਜੇ ਮੋਹਾਕਾ ਘਰੁ ਮੁਹੈ ਘਰੁ ਮੁਹਿ ਪਿਤਰੀ ਦੇਇ ਅਗੈ ਵਸਤੁ ਸਿਞਾਣੀਐ ਪਿਤਰੀ ਚੋਰ ਕਰੇਇ ॥(ਪੰਨਾ 472) ਵਢੀਅਹਿ ਹਥ ਦਲਾਲ ਕੇ ਮੁਸਫੀ ਏਹ ਕਰੇਇ ॥ ਨਾਨਕ ਅਗੈ ਸੋ ਮਿਲੈ ਜਿ ਖਟੇ ਘਾਲੇ ਦੇਇ ॥1॥ ਲੀਲਾ ਅਤੇ ਰਾਸਾਂ : ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਲੀਲਾ ਦੀਆਂ ਰਾਸਾਂ ਪਾਉਣੀਆਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਨਾਚ ਕਰਨੇ ਰਾਸਧਾਰੀਆਂ ਦਾ ਪੈਸੇ ਕਮਾਉਣ ਦਾ ਧੰਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਵੀ ਬਿੰਦਰਾਬਨ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਰਾਸਧਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਟੋਲੀਆਂ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਰਾਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੰਗਾ ਧਨ ਕਮਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਧਰਮ ਦਾ ਅੰਗ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਨਾਲ ਨਾ ਰੱਬ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤੇ ਸਦਾਚਾਰਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ : -ਵਾਇਨਿ ਚੇਲੇ ਨਚਨਿ ਗੁਰ ॥ ਪੈਰ ਹਲਾਇਨਿ ਫੇਰ ਸਿਰ ॥ ਉਡਿ ਉਡਿ ਰਾਵਾ ਝਾਟੈ ਪਾਇ ॥ ਵੇਖੈ ਲੋਕੁ ਹਸੈ ਘਰਿ ਜਾਇ ॥ ਰੋਟੀਆ ਕਾਰਣਿ ਪੂਰਹਿ ਤਾਲ ॥ ਆਪੁ ਪਛਾੜਹਿ ਧਰਤੀ ਨਾਲਿ ॥ ਗਾਵਨਿ ਗੋਪੀਆ ਗਾਵਨਿ ਕਾ ॥ ਗਾਵਨਿ ਸੀਤਾ ਰਾਜੇ ਰਾਮ ॥ -ਨਾਨਕ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰੰਕਾਰੁ ਹੋਰਿ ਕੇਤੇ ਰਾਮ ਰਵਾਲ॥ ਕੇਤੀਆ ਕੰਨ੍ਹ ਕਹਾਣੀਆ ਕੇਤੇ ਬੇਦ ਬੀਚਾਰ ॥ ਕੇਤੇ ਨਚਹਿ ਮੰਗਤੇ ਗਿੜਿ ਮੁੜਿ ਪੂਰਹਿ ਤਾਲ ॥ ਬਾਜਾਰੀ ਬਾਜਾਰ ਮਹਿ ਆਇ ਕਢਹਿ ਬਾਜਾਰ ॥ ਗਾਵਹਿ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆ ਬੋਲਹਿ ਆਲ ਪਤਾਲ ॥ ਲਖ ਟਕਿਆ ਕੇ ਮੁੰਦੜੇ ਲਖ ਟਕਿਆ ਕੇ ਹਾਰ ॥ ਜਿਤੁ ਤਨਿ ਪਾਈਅਹਿ ਨਾਨਕਾ ਸੇ ਤਨ ਹੋਵਹਿ ਛਾਰੁ ॥ ਗਿਆਨੁ ਨ ਗਲੀਈ ਢੂਢੀਐ ਕਥਨਾ ਕਰੜਾ ਸਾਰੁ ॥ ਕਰਮਿ ਮਿਲੈ ਤਾ ਪਾਈਐ ਹੋਰ ਹਿਕਮਤਿ ਹੁਕਮੁ ਖੁਆਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 465)

ਧਾਰਮਿਕ ਭੇਖ : ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰਕ ਚਲਣ ਭੇਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਹੀ ਸੱਚਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭੇਖ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਨ। ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੇਖਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਧਰਮ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਕੁਝ ਕੁ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਭੇਖ ਇਹ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਖੰਡਨ ਹੋਇਆ ਹੈ : 1. ਲਿਖਿ ਲਿਖਿ ਪੜਿਆ॥ ਤੇਤਾ ਕੜਿਆ॥ (ਹਉਮੈ ਲਈ ਵਿੱਦਿਆ, ਗਿਅਨ) 2. ਬਹੁ ਤੀਰਥ ਭਵਿਆ॥ ਤੇਤੋ ਲਵਿਆ॥ (ਤੀਰਥ ਗਮਨ ਤੋਂ ਹਉਮੈਂ) 3. ਬਹੁ ਭੇਖ ਕੀਆ ਦੇਹੀ ਦੁਖੁ ਦੀਆ॥ (ਭੇਖਾਂ ਦਾ ਪਾਖੰਡ) 4. ਅੰਨੁ ਨ ਖਾਇਆ ਸਾਦੁ ਗਵਾਇਆ॥ (ਵਰਤ) 5. ਬਸਤ੍ਰ ਨ ਪਹਿਰੈ॥ ਅਹਿਨਿਸਿ ਕਹਰੈ॥ (ਨੰਗੇ ਸਾਧੂ) 6. ਮੋਨਿ ਵਿਗੂਤਾ॥ ਕਿਉ ਜਾਗੈ ਗੁਰ ਬਿਨੁ ਸੂਤਾ॥ (ਮੋਨੀ ਸਾਧੂ) 7. ਪਗ ਉਪੇਤਾਣਾ॥ ਅਪਣਾ ਕੀਆ ਕਮਾਣਾ॥ (ਜੈਨੀ ਸਾਧੂ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ) 8. ਅਲੁ ਮਲੁ ਖਾਈ ਸਿਰਿ ਛਾਈ ਪਾਈ॥ (ਸਰੇਵੜੇ ਗੰਦ ਬਲਾ ਖਾਂਦੇ ਹਨ) 9. ਰਹੈ ਬੇਬਾਣੀ ਮੜੀ ਮਸਾਣੀ॥ ਅੰਧੁ ਨ ਜਾਣੈ ਫਿਰਿ ਪਛੁਤਾਣੀ॥ (ਜਾਦੂ-ਟੂਣੇ, ਰੱਖਾਂ, ਤਵੀਤ, ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਾਧੂ ਉਜਾੜਾਂ ਤੇ ਮਸਾਣਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ) 10. ਜਤੀ ਸਦਾਵਹਿ ਜੁਗਤਿ ਨ ਜਾਣਹਿ ਛਡਿ ਬਹਹਿ ਘਰ ਬਾਰੁ॥ (ਤਿਆਗੀ, ਸੰਨਿਆਸੀ)

ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਸ਼ਰ੍ਹਾ ਸ਼ਰੀਅਤ ਦਾ ਖੰਡਨ

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਗ਼ਲਤ ਰਸਮ ਰੀਤਾਂ ਦਾ ਹੀ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਹਾਕਮ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਜਬਰ ਦੀ ਵੀ ਰੱਜ ਕੇ ਤਾੜਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਸ਼ਰ੍ਹਾ ਸ਼ਰੀਅਤ ਦੀਆਂ ਗ਼ਲਤ ਮਨੌਤਾਂ ਦਾ ਬੇਖੌਫ਼ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਲਤ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਕਾਰਨ ਹੀ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਵਧਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੋਕਟ ਰੀਤਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਧਰਮ ਸਮਝ ਕੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਕੁ ਅਜਿਹੀਆਂ ਰੀਤਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

(ੳ) ਮੁਰਦਾ ਦੱਬਣਾ ਅਥਵਾ ਸਾੜਨਾ ਸ਼ਰੀਅਤ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮੁਰਦੇ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਦਬਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਕਿਆਮਤ ਦੇ ਦਿਨ ਇਸਰਾਈਲ ਫਰਿਸ਼ਤਾ ਆਪਣੀ ਤੁਰ ਵਜਾਏਗਾ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਹੋ ਜਾਏਗੀ। ਫਿਰ ਕਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁਰਦੇ ਉਠਣਗੇ ਤੇ ਖੁਦ੍ਰਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜਾਨ ਪਾਏਗਾ ਅਤੇ ਕੀਤੇ ਅਮਲਾਂ ਦਾ ਬਦਲਾ ਦੇਵੇਗਾ। ਕੱਟੜ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਿੰਦੂਆ ਨੂੰ ਇਸ ਕਰਕੇ ਵੀ ਨਿੰਦਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਹ ਮੁਰਦੇ ਸਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੇਹ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿੰਨਾ ਦੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੁੜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜਾਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪੈ ਸਕਦੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਲੀਲ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁਰਦੇ ਸੰਬੰਧੀ ਇਹ ਲੜਾਈ ਬੜੀ ਫਜ਼ੂਲ ਅਤੇ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਹੈ। ਮੁਰਦੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਸਾੜੋ, ਭਾਵੇਂ ਦੱਬੋ। ਜੇ ਹਿੰਦੂ ਮੁਰਦਾ ਸੜ ਕੇ ਸੁਆਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੁਸਲਿਮ ਮੁਰਦਾ ਵੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਮਿੱਟੀ ਹੋ ਕੇ ਘੁਮਿਆਰ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਵਿਚ ਥਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸਾੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਰੱਬ ਨੇ ਮੁਰਦੇ ਵਿਚ ਰੂਹ ਪਾਉਣੀ ਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸੜੀ ਹੋਈ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਜਲੀ ਹੋਈ ਮਿੱਟੀ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਰੂਹ ਪਾਉਣੀ ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਮਨੌਤ ਬੇਤੁੱਕੀ ਬੇਸਿਰ-ਪੈਰ ਹੈ :

ਮਿਟੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੀ ਪੇੜੈ ਪਈ ਕੁਮ੍ਹਿਆਰ ॥ ਘੜਿ
ਭਾਂਡੇ ਇਟਾ ਕੀਆ ਜਲਦੀ ਕਰੇ ਪੁਕਾਰ ॥
ਜਲਿ ਜਲਿ ਰੋਵੈ ਬਪੁੜੀ ਝੜਿ ਝੜਿ ਪਵਹਿ ਅੰਗਿਆਰ ॥
ਨਾਨਕ ਜਿਨਿ ਕਰਤੈ ਕਾਰਣੁ ਕੀਆ ਸੋ ਜਾਣੈ ਕਰਤਾਰੁ ॥2॥ (ਪੰਨਾ 466)

(ਅ) ਮੁਸਲਮਾਨ ਪੰਜ ਵੇਲੇ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਨੀ ਹੀ ਧਰਮ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਨਮਾਜ਼ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੋੜਦਾ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਕਰਨਾ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣਾ, ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਨਾ, ਪਰਜਾ ਦਾ ਖੂਨ ਪੀਣਾ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨਮਾਜ਼ਾਂ ਪੜ੍ਹਨੀਆਂ ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਧਰਮ ਹੈ? ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਮਾਣਸ ਖਾਣੇ ਕਰਹਿ ਨਿਵਾਜ ॥
ਛੁਰੀ ਵਗਾਇਨਿ ਤਿਨ ਗਲਿ ਤਾਗ ॥ (ਪੰਨਾ 471)

ਰਾਜਸੀ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਦਾ ਖੰਡਨ

1. ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਾਕਮ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਵੀ ਅੱਤ ਗਿਰਾਵਟ ਆ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਾਕਮ ਲਾਲਚੀ, ਦੁਰਾਚਾਰੀ, ਝੂਠੇ ਅਤੇ ਕੁਕਰਮੀ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਜੋ ਪਰਜਾ ਉੱਤੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਥਾਈਂ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਹਵਾਲੇ ‘ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ’ ਵਿਚ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹਨ :

ਲਬੁ ਪਾਪੁ ਦੁਇ ਰਾਜਾ ਮਹਤਾ ਕੂੜੁ ਹੋਆ ਸਿਕਦਾਰੁ ॥
ਕਾਮੁ ਨੇਬੁ ਸਦਿ ਪੁਛੀਐ ਬਹਿ ਬਹਿ ਕਰੇ ਬੀਚਾਰੁ ॥ (ਪੰਨਾ 468)

2. ਨਿਆਂ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮਨ ਭਾਉਂਦੇ ਹੁਕਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜਸੀ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤਾੜਨਾ ਕਰਦੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋਜ਼ਖ (ਨਰਕਾਂ) ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜਨਾ ਪਵੇਗਾ :

ਹੁਕਮ ਕੀਏ ਮਨਿ ਭਾਵਦੇ ਰਾਹਿ ਭੀੜੈ ਅਗੈ ਜਾਵਣਾ ॥
ਨੰਗਾ ਦੋਜਕਿ ਚਾਲਿਆ ਤਾ ਦਿਸੈ ਖਰਾ ਡਰਾਵਣਾ ॥ ਕਰਿ ਅਉਗਣ ਪਛੋਤਾਵਣਾ ॥

3. ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਤੰਬੀਹ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਖੁਦ੍ਰਾ ਦੇ ਖੌਫ਼ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਕਰਨ। ਖੁਦ੍ਰਾ ਦੇ ਕਹਿਰ ਤੋਂ ਡਰਨ। ਖੁਦ੍ਰਾ ਦੀ ਨਦਰ ਹਟ ਜਾਣ ਨਾਲ ਇਕ ਸੁਲਤਾਨ ਭਿਖਾਰੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭਿਖਿਆ ਤੋਂ ਵੀ ਲਾਚਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ :

ਨਦਰਿ ਉਪਠੀ ਜੇ ਕਰੇ ਸੁਲਤਾਨਾ ਘਾਹੁ ਕਰਾਇਦਾ ॥
ਦਰਿ ਮੰਗਨਿ ਭਿਖ ਨ ਪਾਇਦਾ ॥16॥ (ਪੰਨਾ 470)

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ’ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਰਾਜਸੀ ਸੰਕਟ ਦਾ ਬਖਾਨ ਹੈ। ‘ਆਸਾ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ' ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਸ ਮਾਨਵਸੰਕਟ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਣ ਦਾ ਇਕ ਉਪਰਾਲਾ ਵੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤ ਮਾਰ ਕੇ ਵੇਖੀਏ ਕਿਤੇ ਅਸੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਮੁੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਰਮ-ਕਾਂਡੀ ਫੋਕਟ ਰਸਮਾਂ ਰੀਤਾਂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਉਲਝ ਰਹੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕੱਢਿਆ ਸੀ?

ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਚੇਤਨਤਾ

ਪੰਜਾਬ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦਾ ਰਣ-ਖੇਤਰ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਏ ਦਿਨ ਜਰਵਾਣਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬੀ ਕਦੇ ਵੀ ਅਵੇਸਲੇ ਹੋ ਕੇ ਸੁਖ ਦੀ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਸੁੱਤੇ। ਪੰਜਾਬੀ ਗੱਭਰੂਆਂ ਦੇ ਰਣ-ਤਤੇ ਵਿਚ ਜੂਝਣ ਦੇ ਸੋਹਿਲੇ ਗਾਉਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਣਖ ਨੂੰ ਟੁੰਬਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਵਾਰਾਂ ਰਚੀਆਂ। ਅਰਬੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਬੀਰ-ਰਸੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ‘ਕਸੀਦੇ” ਅਤੇ ‘ਮਰਸੀਏ’ ਲਿਖੇ ਗਏ। ਕੁਝ ਜੰਗਨਾਮੇ ਵੀ ਲਿਖੇ ਗਏ। ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਬੈ-ਲਡਜ਼ ਰੂਪ (Ballads) ਵਿਚ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮੇ ਲਿਖੇ ਗਏ ਪਰ ‘ਵਾਰ’ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ੁਧ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਨਿਰੋਲ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮੇ ਗਾਏ ਗਏ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਵਾਰ’ ਪੰਜਾਬੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਰਮਨਪਿਆਰਾ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਪਰਵਾਣ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਭੱਟ, ਮਰਾਸੀ, ਭਰਾਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਦਰਬਾਰਾਂ, ਮੇਲਿਆਂ, ਜਸ਼ਨਾਂ, ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਮਹਿਫਲਾਂ ਵਿਚ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਯੋਧਿਆਂ, ਸੂਰਬੀਰਾਂ, ਬਹਾਦਰਾਂ, ਸਰਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਅਤੇ ਵਤਨਪ੍ਰਸਤੀ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਨੇਕ ਵਾਰਾਂ ਪੂਰਬ ਨਾਨਕ ਕਾਲ ਵਿਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨੌਂ ਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ‘ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ' ਦੇ ਨਿਮਨ ਸਿਰਲੇਖ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ ਆਸਾ ਮਹਲਾ1 ਵਾਰ ਸਲੋਕਾ ਨਾਲਿ ਸਲੋਕ ਭੀ ਮਹਲੇ ਪਹਿਲੇ ਕੇ ਲਿਖੇ ਟੁੰਡੇ ਅਸਰਾਜੈ ਕੀ ਧੁਨੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰੇ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਰੂਪ ‘ਵਾਰ’ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਾਇਆ। ਆਪ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਸੰਤ ਕਵੀ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਹੈ, ਪਰ ਵਾਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੁਣ ਤਕ ਸੁਰਬੀਰਤਾ ਅਤੇ ਜੰਗ-ਜੁੱਧ ਹੀ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਆਪ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਅਧਿਆਤਮਵਾਦ ਨੂੰ ਵਾਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ, ਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਬੀਰਤਾ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਸਲ ਬਹਾਦਰੀ ਮਨ 'ਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝਣਾ ਹੈ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਤੇ ਜਿੱਤਣਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਨ ਤੇ ਆਤਮਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਤਾਂ ਸਰੀਰਕ ਬਲ ਵੀ ਨਿਰਾਰਥਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸੰਸਾਰਕ ਯੁੱਧਾਂ ਦੀ ਬੀਰਤਾ ਦੀ ਥਾਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੁਰਬੀਰਤਾ ਨੂੰ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ‘ਵਾਰ’ ਵਿਚ ‘ਨਾਇਕ’ ਅਤੇ ‘ਖਲਨਾਇਕ’ ਦਾ ਯੁੱਧ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਇਕ ਦੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਖਲਨਾਇਕ ਦੇ ਔਗੁਣ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਾਇਕ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ‘ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ’ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ‘ਗੁਰਮੁਖ’ ਨੂੰ ਨਾਇਕ ਥਾਪਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ‘ਮਨਮੁਖ' ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। ‘ਗੁਰਮੁਖ’ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਸੈਨਾਪਤੀ ਤੇ ਸਿਪਾਹੀ ਦੈਵੀ ਗੁਣ ਹਨ— ਸਤਿ, ਸੰਤੋਖ, ਦਇਆ, ਧਰਮ, ਨਾਮੁ, ਸਿਮਰਨ, ਪਰਉਪਕਾਰ, ਇਤਿਆਦਿ। ਮਨਮੁਖ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ— ਹਉਮੈਂ, ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਦੈਂਤ, ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਇਤਿਆਦਿ। ਅੰਤ ਗੁਰਮੁਖ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਾਬਾਸ਼ ਤੇ ਥਾਪੜਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮਨਮੁਖ ਹਾਰ ਕੇ, ਜਨਮ ਵਿਅਰਥ ਗਵਾ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸੱਚੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਸੁਰਖਰੂ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਜਦਾ ਹੈ। ‘ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ’ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰੂਪ ਕੇਵਲ ੨੪ ਪਉੜੀਆਂ ਸੀ। ਪਉੜੀ ਵਾਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਛੰਦ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਉੜੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਅਧਿਆਤਮਕਵਾਦ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਸੰਪਾਦਨਾ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨਾਲ 44 +15=59 ਸਲੋਕ ਵੀ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਰਾਜਨੀਤਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਗ਼ਲਤ ਰੀਤਾਂ, ਰਸਮਾਂ, ਰਿਵਾਜਾਂ ਦੀ ਕਰੜੀ ਆਲੋਚਨਾ ਹੈ। ਜਰਵਾਣੇ ਹਾਕਮਾਂ ਅਤੇ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲੋਭੀ, ਕਾਮੀ, ਅੱਤਿਆਚਾਰੀ ਅਤੇ ਮੰਦ ਰੁਚੀਆਂ ਦਾ ਪਾਜ ਉਘੇੜਿਆ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੇ ਠੇਕੇਦਾਰਾਂ ਕਾਜ਼ੀਆਂ, ਮੁੱਲਾਂਮੁੱਲਾਣਿਆਂ, ਜੋਗੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੇ ਨੀਵੇਂ ਆਚਰਨ, ਲੋਭੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ; ਰਿਸ਼ਵਤ ਅਤੇ ਵੱਢੀ ਲੈ ਕੇ ਗਰੀਬ ਘਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਦਾ ਚੰਗਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਮੰਦੇ ਰਸਮ-ਰਿਵਾਜਾਂ, ਪਾਖੰਡਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਰੀਤਾਂ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਜੁੜਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸਤਰੀ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਹੋ ਰਹੀ ਬੇਇਨਸਾਫੀ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਰੁਤਬਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਾਰਾਂ ਲਿਖਣ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲ ਕੀਤੀ। ‘ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ’ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਦੋ ਹੋਰ ਵਾਰਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਜਿਵੇਂ: ਮਲਾਰ ਕੀ ਵਾਰ, ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ ਕੀ ਵਾਰ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਮੋਢੀ ਤੇ ਸੰਚਾਲਕ ਸਨ। ਆਪ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈ ਕੇ ਬਾਕੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਵੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਾਰਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਭਾਈ ਸਤਾ ਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਇਕ ਵਾਰ ਲਿਖੀ। ਇਹ ਸਭ ਵਾਰਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕੀਤੇ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰੇ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ 39 ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਾਰਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਇੰਜ ‘ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ’ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਾਰਾਂ ਲਿਖਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਮੀਰ ਵਿਰਸਾ ਹਨ।