ਹੋਲੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਲੱਗਭਗ 10 ਦਿਨ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਪੁਰਾਣ ਕਥਾ’ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿਰਨਯਕਸ਼ਿਪ ਦੀ ਭੈਣ-ਹੋਲਿਕਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੜੇਗੀ, ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੂੰ ਗੋਦੀ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗ ਵਿਚ ਬੈਠ ਗਈ। ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਤਾਂ ਕਰਤਾਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਬਚ ਗਿਆ ਪਰ ਢੂੰਡਾ (ਹੋਲਿਕਾ) ਸੜ ਕੇ ਸੁਆਹ ਦੀ ਢੇਰੀ ਹੋ ਗਈ। ਹਿੰਦੂ ਲੋਕ ਹੋਲੀ (ਹੋਲਿਕਾ) ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਇਸੇ ਢੂੰਡਾ (ਹੋਲਿਕਾ) ਦੀ ਸੁਆਹ ਉਡਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। (ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਪੰਨਾ 566) ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੁਆਹ ਦੀ ਥਾਂ ਰੰਗਾਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ, ਸੁਆਹ ਅਤੇ ਚਿੱਕੜ ਨਾਲ ਲਥਪੱਥ ਟੋਲੀਆਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਰੰਗਣ ਤੇ ਲਬੇੜਨ ਨਾਲ ਬੋਲਦੇ ਸੀ– “ਹੋਲੀ ਹੈ ਬਈ ਹੋਲੀ ਹੈ।” ਇਹ ਪ੍ਰਥਾ ਕਈ ਨਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਹਾਲੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਦਾਬਨ, ਜਿੱਥੋਂ ਦੀ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਗੋਪੀਆਂ ਨਾਲ ਰਾਸ-ਲੀਲਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਹੋਲੀ ਖੇਡਦੀਆਂ ਹਨ, ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਪਿਚਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛਿੜਕਾਉ ਲੈ ਕੇ ਇਕ ਚੁਰਾਹੇ ’ਤੇ ਆਏ-ਗਏ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਰੁਪਇਆਂ ਦਾ ਸ਼ਗਨ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਛੁਟਕਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਟਾਪਾ ਚਾੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਰਾਹੀ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਦੇ ਕੇ ਜਾਨ ਛੁਡਾਉਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਸਾਰੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਹੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ। ਹਰੇਕ ਮਰਯਾਦਾ, ਰਸਮੋ-ਰਿਵਾਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਿਆਰ, ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ, ਜੀਵਜੰਤੂਆਂ ਅਤੇ ਕਾਇਨਾਤ ਦੇ ਲਾਭ ਹਿੱਤ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਹੋਲੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਮੁਢਲੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਰੰਗਣ ਦੀ ਥਾਂ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ, ਭਗਤ-ਜਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨਾਮਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗੇ ਜਾਣ ਲਈ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ : ਹੋਲੀ ਕੀਨੀ ਸੰਤ ਸੇਵ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1180) ਸੰਤ-ਸੇਵਾ ਦਾ ਨਾਮ-ਰੰਗ ਪੱਕਾ ਰੰਗ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਨਾਮ-ਰੰਗ, ਪ੍ਰਭੂ ਪਿਆਰ ਦੇ ਪੱਕੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗੇ ਜਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਰੰਗਣ/ਲਬੇੜਣ ਦੀ ਹੋਲੀ ਖੇਡਣ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ। ਕੇਵਲ ਨਾਮ ਦਾ ਰੰਗ ਹੀ ਅਸਲ ਤੇ ਪੱਕਾ ਰੰਗ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਪਿਆਰ ਵਾਲਾ ਹੈ : -ਕੋਰੈ ਰੰਗੁ ਕਦੇ ਨ ਚੜੈ ਜੇ ਲੋਚੈ ਸਭੁ ਕੋਈ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 732)
-ਰਾਮ ਰੰਗੁ ਕਦੇ ਉਤਰਿ ਨ ਜਾਇ ॥
ਗੁਰੁ ਪੂਰਾ ਜਿਸੁ ਦੇਇ ਬੁਝਾਇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 194) ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਹੋਲੀ ਖੇਡਣੀ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਾਮ ਦੇ ਮਜੀਠੀ ਰੰਗ ਦੀ ਹੋਲੀ ਖੇਡੋ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗੇ ਜਾਵੋ : ਕਾਇਆ ਰੰਙਣਿ ਜੇ ਥੀਐ ਪਿਆਰੇ ਪਾਈਐ ਨਾਉ ਮਜੀਠ॥
ਰੰਙਣ ਵਾਲਾ ਜੇ ਰੰਙੁ ਸਾਹਿਬੁ ਐਸਾ ਰੰਗੁ ਨ ਡੀਠ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ੭੨੨) ਨਿਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ-ਰੰਗ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਦਾ, ਬਲਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ’ਤੇ ਨਾਮ-ਰੰਗ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ : -ਹਰਿ ਰੰਗ ਕਉ ਲੋਚੈ ਸਭੁ ਕੋਈ॥ ਗੁਰਮੁਖਿ ਰੰਗੁ ਚਲੂਲਾ ਹੋਈ ॥
-ਕੋਰੈ ਰੰਗੁ ਕਦੇ ਨ ਚੜੈ ਜੇ ਲੋਚੈ ਸਭੁ ਕੋਈ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 732) ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਆਇਆਂ, ਗੁਰਮਤਿ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੀਵ ਨਾਮ ਦੇ ਮਜੀਠੀ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ : ਗੁਰਮਤੀ ਮਨੁ ਇਕਤੁ ਘਰਿ ਆਇਆ
ਸਚੈ ਰੰਗਿ ਰੰਗਾਵਣਿਆ ॥1॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 111)
ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰਿ-ਨਾਮ ਹੀ ਅਸਲ ਪੱਕਾ ਮਜੀਠੀ ਰੰਗ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਮ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗਿਆ ਜੀਵਨ ਹੀ ਸਫਲ ਜੀਵਨ ਹੈ ਹਰਿ ਨਾਮਾ ਹਰਿ ਰੰਙੁ ਹੈ ਹਰਿ ਰੰਙੁ ਮਜੀਠੈ ਰੰਙੁ ॥
ਗੁਰਿ ਤੁਠੈ ਹਰਿ ਰੰਗੁ ਚਾੜਿਆ ਫਿਰਿ ਬਹੁੜਿ ਨ ਹੋਵੀ ਭੰਙੁ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 731) ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਹੋਲੀ ਦੇ ਕੱਚੇ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਪਿਆਰ, ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਦੇ ਪੱਕੇ ਮਜੀਠੀ ਰੰਗ ਵਿਚ ਮਨ ਨੂੰ ਰੰਗਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਮਲੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਘਟਾਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਹੋਲੀ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਬੀਰ-ਰਸ ਰੂਪ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ' ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਕਿ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ, ਸੰਤਸਿਪਾਹੀ, ਦੇਗ-ਤੇਗ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਇਕ ਅਲੌਕਿਕ ਨਵੀਂ ਬੀਰਰਸੀ ਖੇਡ ਸੀ। ‘ਹੋਲਾ’ ਅਰਥਾਤ— ਹਮਲਾ ਅਤੇ ‘ਮਹੱਲਾ’ ਅਰਥਾਤ— ਹਮਲੇ ਦੀ ਥਾਂ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਦਿਆ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਲੇ ਮਹੱਲੇ ਦੀ ਰੀਤ ਚਲਾਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਦੋ ਜਥੇ/ਦਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕ-ਇਕ ਪ੍ਰਧਾਨ/ਜਥੇਦਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਇਕ ਟਿਕਾਣੇ ਤੋਂ ਜਥੇਦਾਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ (ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਸਿੰਘ) ਲੈ ਕੇ ਦੂਜੇ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਦਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਹਮਲਾਵਰ ਜਥੇ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਅਤੇ ਭਜਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਆਪ ਇਸ ਮਸਨੂਈ ਜੰਗ ਦੇ ਕਰਤਬ ਦੇਖਦੇ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦਲਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਜੰਗੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦਿੰਦੇ। ਜਿਹੜਾ ਦਲ ਕਾਮਯਾਬ ਹੁੰਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੀਵਾਨ ਵਿਚ ਸਿਰੋਪਾਉ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦਲ ਦੀ ਵੀ ਹੌਂਸਲਾਅਫ਼ਜ਼ਾਈ ਕਰਦੇ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੌਲਗੜ੍ਹ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਉਹ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾ ਕੇ ਸੰਮਤ 1757 ਚੇਤ ਸੁਦੀ 1 ਨੂੰ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਖੇਡਣ ਦੀ ਰੀਤ ਚਲਾਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਦਾਤ ਬਖਸ਼ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮੀਰੀ ਗੁਣ ਭਰਨ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵੀ ਉਸਾਰੇ। ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੀਰ-ਰਸੀ ਤਿਉਹਾਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ’ਤੇ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ ਤੋਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀਆਂ ਲਾਡਲੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਜਥੇ ਬੀਰ-ਰਸੀ ਕਰਤਬਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗਤਕਾ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਟਕਰਾਅ, ਸਜੇ ਹੋਏ ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਊਠਾਂ ਦੀ ਦੌੜ ਅਤੇ ਕਰਤਬ, ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸੂਰਮਗਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੰਗੀ ਕਰਤਬ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੂਰਮਗਤੀ, ਮੀਰੀਪੀਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। | 
