ਮੁਗ਼ਲ ਕਾਲ ਵੇਲੇ ਲਾਹੌਰ ਪਰਗਨੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ ਨਗਰ ਪੱਟੀ ਅਤਿ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਗਰ ਸੀ। ਇਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਤਖਤ 'ਤੇ ਲੋਧੀ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਅਖੀਰਲਾ ਸ਼ਾਸਕ ਇਬਰਾਹੀਮ ਲੋਧੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਜ਼ੀਰ ਹੈਬਤ ਖਾਂ ਨੂੰ ਦਿਪਾਲਪੁਰ, ਕੰਗਣਵਾਲ, ਛੰਭਵਾਲ, ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਅਤੇ ਰਮਣੀਕ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪੱਟੀ ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਨੌਂ ਲੱਖ” ਦਾ ਲਗਾਨ ਹਾਸਲ ਸੀ। ਹੈਬਤ ਖਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਬਾਬਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਆ ਗਿਆ। ਹੈਬਤ ਖਾਂ ਪੱਟੀ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਗਿਆ। ਬਾਬਰ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਤਖਤ ’ਤੇ ਵੀ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇੱਕ ਮੌਕਾ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਆਇਆ ਕਿ ਬਾਬਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਹਿਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਤਖਤ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਕਾਮਰਾਨ ਬੇਗ ਨੂੰ ਹੈਬਤ ਖਾਂ ਦਾ ਕੁੱਲ ਇਲਾਕਾ (ਸਗੋਂ ਨਾਲ ਸਿਆਲ ਕੋਟ) ਦੇ ਕੇ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਕੇ ਨਾਲ ‘ਮਿਰਜ਼ੇ’ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ (ਭਾਵ ਕਿ ਅਮੀਰ ਆਦਮੀ, ਧਨੀ ਵਿਅਕਤੀ) ਤੇ ਆਪ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਗਿਆ।

ਕਾਮਰਾਨ ਬੇਗ ਨੇ ਪੱਟੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ। ਮਹੱਲ ਹਵੇਲੀਆਂ ਤੇ ਬਾਗ਼ ਜੋ ਹੈਬਤ ਖਾਂ ਨੇ ਲਵਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਬਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ। ‘ਖੁਲਾਸਤੁਤ-ਤਵਾਰੀਖ” ਅਨੁਸਾਰ ਪੱਟੀ ਨੂੰ ਬਾਗ਼ਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਵਪਾਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਮਿਰਜ਼ਿਆਂ ਦੀ ਹੀ ਸਰਦਾਰੀ ਰਹੀ।

ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਹਿਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਬਾਦ ਅਕਬਰ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਪੱਟੀ ਲਾਹੌਰ-ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਹੁਤ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।

ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਵੇਲੇ ਵੀ ਪੱਟੀ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਸੀ। ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਹੀ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਨੌਂ ਲੱਖ ਦਾ ਲਗਾਨ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਚੌਧਰੀ ਭਰਦੇ ਸਨ। ਝਬਾਲ ਦੇ ਬਾਬਾ ਲੰਗਾਹ (ਢਿੱਲੋਂ) ਚੌਧਰੀ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਤੇ ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਢਾਲੇ ਦੇ (ਸੰਧੂ) ਚੌਧਰੀ ਤੇ ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਪਨੂੰਆਂ ਦੇ (ਪਨੂੰ) ਚੌਧਰੀ ਹਰ ਸਾਲ ਨੌਂ ਲੱਖ ਦਾ ਲਗਾਨ ਭਰਦੇ ਸਨ।

ਇਸ ਪੱਟੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਵੀ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਚੌਧਰੀ ਦੁਨੀ ਚੰਦ ਦੀ ਲੜਕੀ ਰਜਨੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇਕ ਕੋਹੜੀ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹੋ ਰਜਨੀ ਦਾ ਪਤੀ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੁਖ ਭੰਜਨੀ ਬੇਰੀ ਹੇਠ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਰਾਜੀ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬੀਬੀ ਰਜਨੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਅੱਜ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਰਕਰਮਾ ਵਿਚ ਉਹ ਯਾਦ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਪੱਟੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਲਾਗੇ ਬੀਬੀ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹੈ।

ਇੱਥੇ ਦੋ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਹਨ; ਜੋ ਬਾਬਾ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅਨਿੰਨ ਸੇਵਕ ਸੀ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਬਹਾਦਰ, ਅਤਿ ਸਿਆਣੇ ਤੇ ਗੁਰੂ ’ਤੇ ਅਥਾਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੁਰਸਿੰਘ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸੰਗਤ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰ-ਭੇਟਾ ਲਈ ਲਿਆਂਦੇ ਦੁਸ਼ਾਲੇ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਹਾਕਮ ਮਿਰਜ਼ਾ ਕਾਸਮ ਬੇਗ ਨੇ ਖੋਹ ਲਏ ਸਨ ਤੇ ਦੁਸ਼ਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬਾਬਾ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਬੇਗਮ ਤੋਂ ਦੁਸ਼ਾਲੇ ਲੈ ਆਂਦੇ ਤਾਂ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਖ਼ਤਰੇ ਦਾ ਘੜਿਆਲ ਵੱਜ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਇੱਕ ਭਠਿਆਰਾ, ਜੋ ਦਾਣੇ ਭੁੰਨ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਰਨ ਮੰਗੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਆਹ ਕੇਵਲ ਭੱਠ ਹੈ!” ਬਾਬਾ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਜੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਬਲਦੀ ਭੱਠ ਵਿਚ ਬੈਠ ਗਏ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਸਦਕਾ ਨਾ ਦੁਸ਼ਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਜ਼ਰਬ ਆਈ ਸੀ। ਫਿਰ ਬੁੱਢੜੀ ਬਣ ਕੇ ਮੁੱਖ ਦੁਆਰ ਲੰਘ ਕੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਭਾਈ ਕੀ ਡਰੋਲੀ (ਦੁਆਬੇ) ਪੁੱਜ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਿੱਥੋਂ ਦੁਸ਼ਾਲੇ ਲਏ ਉੱਥੇ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਚੁਬਾਰਾ ਸਾਹਿਬ’ ਹੈ ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਭੱਠ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਉੱਥੇ ‘ਭੱਠ ਸਾਹਿਬ’ ਹੈ। ਇਹ ਭੱਠ ਬਾਬਾ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਸੁਰਸਿੰਘ ਵਾਲਿਆਂ ਖੁਦਾਈ ਕਰਾ ਕੇ 1982-83 ਈ. ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਸੀ।"

ਸਿੱਖ ਗੁਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਮਹਾਨ ਵੀਰਾਂਗਨਾ ਮਾਤਾ ਭਾਗੋ ਜੀ (ਭਾਗ ਕੌਰ); ਜੋ ਕਿ ਝਬਾਲ ਦੇ ਬਾਬਾ ਲੰਗਾਹ ਦੇ ਭਰਾ ਪੀਰੋਸ਼ਾਹ ਦੀ ਪੋਤਰੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਤੇ ਦਿਲਬਾਗ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੈਣ ਸੀ। ਇਹ ਬਾਬਾ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਕਰੋੜਸਿੰਘੀਅ ਦੀ ਭੂਆ ਸੀ, ਅਰਥਾਤ ਝਬਾਲ ਦੇ (ਢਿੱਲੋਂ) ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਧੀ ਸੀ ਤੇ ਪੱਟੀ ਦੇ ਚੌਧਰੀ ਦੇਸ ਰਾਜ ਵੜੈਚ ਦੀ ਨੂੰਹ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਤੀ ਦਾ ਨਾਮ ਸ. ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਸੀ ਤੇ ਜੇਠ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਲਤਾਨ ਸਿੰਘ ਸੀ। ਦੇਸ ਰਾਜ ਵੜੈਚ ਦੇ ਭੋਗ 'ਤੇ ਇਕੱਤਰ ਹੋਏ ਉਹ ਚੌਣਵੇਂ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ 40 ਸਰਦਾਰ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ 40 ਮੁਕਤੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਈ ਮਾਤਾ ਭਾਗੋ ਜੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਪਿਛਲੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਪੱਟੀ ਵਿਆਹੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਲੇਕਿਨ ਕੋਈ ਯਾਦਗਾਰ ਵਜੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਬਾਗੀਆਂ ਦੇ ਘਰ-ਹਵੇਲੀਆਂ ਆਦਿ ਉਦੋਂ ਹੀ ਨੇਸਤ-ਓ-ਨਾਬੂਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ।

ਪੱਟੀ ਦੇ ਮਿਰਜ਼ਾ ਜਾਫਰ ਬੇਗ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਤੁਰਕ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਭਾਈ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ‘ਵਾਂ’ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਤੇ ਭਾਈ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਢਾਲੇ ਦੇ ਚੌਧਰੀ ਸਾਹਿਬ ਰਾਏ ਨੇ ਹੀ ਇਹ ਖ਼ੂਨੀ ਕਾਂਡ ਮਿਰਜ਼ਾ ਜਾਫਰ ਬੇਗ ਰਾਹੀਂ ਕਰਵਾਇਆ। ਪੱਟੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਪੱਕਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਜੰਗ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਅਤੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਫੌਜੀ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੋਈ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਬੀਬੀਆਂ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਉਹ ਚੱਕੀ (ਖਰਾਸ ਨੁਮਾ ਛੋਟੀ ਚੱਕੀ) ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਵਾ-ਸਵਾ ਮਣ ਪੀਸਣੇ ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਤੋਂ ਪਿਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਕੰਕਾਲ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵੇਖੇ ਸਨ। ਪੱਟੀ ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੋ ਤਸੀਹਾ ਕੇਂਦਰ ਸਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪੱਟੀ ਮੁੱਖ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਅੱਤਵਾਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇੱਥੇ ਠਾਣਾ ਸੀ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੜਦਿਆਂ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਕਮਰਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਵੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਪੋਚਾ ਫੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨੌਜੁਆਨ ਸਿੱਖ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਸਨ।

ਵੰਡ ਤੀਕ ਇੱਥੇ ਮਿਰਜ਼ੇ ਹੀ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲੇ ਗਏ। ਹੁਣ ਤੀਕ ਇੱਥੇ ਮੁਸਲਕੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਵੀ ਇਹ ਬਾਗਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਘੁੱਗ ਵੱਸਦਾ ਨਗਰ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਸੀ। ਹੁਣ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਤਨ ਇਮਾਰਤਾਂ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਬੇਹੱਦ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਮਿਸਲ ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਸ. ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਸਪੁੱਤਰ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਸਿੰਘਪੁਰੀਆਂ ਨੇ ਪੱਟੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਇੱਥੇ ਖਾਲਸਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਲਹਿਰਾਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ 1816 ਈ. ਵਿਚ ਪੱਟੀ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਈ। ਇਹ 1849 ਈ. ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਹੋ ਗਈ। ‘ਮਿਰਜ਼ੇ’ ਨਾਮ ਦੇ ਮਿਰਜ਼ੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਅਤਿ ਤਸੀਹੇ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕੌਡੀਓਂ ਖੋਟੇ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਮਾੜੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਦੇ ਸ਼ੌਕੀਨ ਰਹਿ ਗਏ।