‘ਬੁੰਗਾ’ ਸ਼ਬਦ ਸਾਡੀ ਅਰਦਾਸ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁੰਗਾ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਰਹੀ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸ਼ਬਦ ਸਾਡੀ ਤਹਿਜ਼ੀਬ ਵਿਚ ਰਚ-ਮਿਚ ਗਏ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੰਗਾ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਸਾਡਾ ਆਪਣਾ ਬਣ ਗਿਆ।

‘ਬੁੰਗੇ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ, ਕੀਮਤੀ ਸਾਮਾਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ, ਉਹ ਇਮਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਾਂਤ-ਚਿਤ, ਬੇਖੌਫ ਹੋ ਕੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਰਿਹਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਜਿਸ ਇਮਾਰਤ ਵਿਚ ਸਭ ਸੁੱਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਮੁਹੱਈਆ ਹੋਣ।

ਸੁਆਲ ਇਹ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁੰਗੇ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਡੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਕੀ ਸੰਬੰਧ ਹੈ? ਜੇਕਰ ਬੁੰਗੇ ਦਾ ਅਰਥ ਇਮਾਰਤ ਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਬੁੰਗਾ ਸ਼ਬਦ ਕਾਹਦੇ ਲਈ ਸਾਡੀ ਅਰਦਾਸ ਵਿਚ ਇੰਨਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਿਆ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਆਲਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਲੱਭਣ ਲਈ ਪਿਛੋਕੜ ਵੱਲ ਝਾਤ ਮਾਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਅੱਜ ਹਰ ਸਿੱਖ, ਹਰ ਪੰਥ-ਦਰਦੀ ਜੋ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਜ਼ਰਾ ਜਿੰਨੀ ਵੀ ਸੂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸੱਚਖੰਡ ਪਿਆਨਾ ਕਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਅੰਤਾਂ ਦੇ ਕਸ਼ਟਾਂ ਵਿਚ ਰਹੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਘਰ-ਘਾਟ ਨਾ ਰਿਹਾ, ਜੰਗਲੀਂ ਵਾਸ ਰਿਹਾ। ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਤਹੱਈਆ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਮੁੱਲ ਪੈ ਗਏ ਸਨ। ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਹਨ੍ਹੇਰੀ ਵਿਚ ‘ਛੋਟਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ’ ਫਿਰ ‘ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ’ ਦਾ ਕਹਿਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰਾਂ 'ਤੇ ਝੱਲਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੁਕੱਦਸ, ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦੇ ਸੋਮੇ, ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨਾਲੋਂ ਤੋੜਨ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਰ ਸਿੱਖ ਲੱਖਾਂ ਰੋਕਾਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਜਾਂਦੇ। ਧਾੜਵੀ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਦਾ ਹੰਭ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੱਲਾਂ ਮੁਲਾਣਿਆਂ, ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਨੌ-ਬਰ-ਨੌ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਰੇ ਵੀ ਜੀ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਤਕ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਹੈ, ਸਿੱਖ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਵੀ

ਉਸ ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਕੱਚੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੱਠਵੇਂ ਹਮਲੇ ਵੇਲੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ 10 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1762 ਈ. ਨੂੰ ਬਾਰੂਦ ਨਾਲ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਸਰੋਵਰ ਪੂਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਾਰੂਦ ਨਾਲ ਉਡਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਕ ਇੱਟ ਉਡ ਕੇ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਨੱਕ ’ਤੇ ਵੱਜੀ ਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਜ਼ਖ਼ਮ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਨਾਸੂਰ ਬਣਿਆ ਕਿ ਇਸੇ ਕਸ਼ਟ ਨਾਲ ਹੀ ਅਬਦਾਲੀ ਮਰ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਉਹ ਸਮਾਂ ਹੈ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਅਖਾਣ ਬਣ ਗਈ ਸੀ ਕਿ :

ਮਨੂੰ ਸਾਡੀ ਦਾਤਰੀ, ਅਸੀਂ ਮਨੂੰ ਦੇ ਸੋਏ,
ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਮਨੂੰ ਵੱਢਦਾ, ਅਸੀਂ ਦੂਣ ਸਵਾਏ ਹੋਏ।

ਹੁਣ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਦਾ ਥੱਕ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਸੁਲਹ ਸਫਾਈ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਗਿਆ। 17 ਅਕਤੂਬਰ, 1762 ਈ. ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਦੀਵਾਲੀ 'ਤੇ ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸਾ ਇਕੱਤਰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸਾ ਨੇ ਗੁਰਮਤਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਪਰਕਰਮਾ ਦੇ ਚਾਰ-ਚੁਫੇਰੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ ਬੁੰਗੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨ। ਇਹ ਬੁੰਗੇ ਅਰਾਮਦਾਇਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੰਗੀ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਣ। ਇਹ ਉਹ ਵੇਲਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਸੱਤਾ ਵਿਚ ਆ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਇਲਾਕੇ ਮੱਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਲਾਕੇ ਰਾਖੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਅਧੀਨ ਲਿਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਹਿਤ ‘ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ’ ਦਾ ਗਠਨ 29 ਮਾਰਚ, 1748 ਈ. ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਵੱਡੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ’ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਪੂਰਾ ਪੰਜਾਬ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰਿਫਤ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ। ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਮਾਰਾਂ ਮਾਰ ਰਹੇ ਸਨ।

ਪਰਕਰਮਾ ਵਿਚ ਬੁੰਗਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸ. ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ, ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨੀ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ 69 ਲਿਖੀ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਤਵਾਰੀਖ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਚਾਂਦ ਮਾਖੀਜ਼ ਵਿਚ ਬੁੰਗਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 84 ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਛੋਟੇ ਬੁੰਗੇ ਵੱਡਿਆਂ ਬੁੰਗਿਆਂ ਵਿਚ ਸੰਮਿਲਤ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਗਿਣਤੀ 73 ਰਹਿ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੁੰਗਿਆਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ 1763-64 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1833 ਈ. ਤਕ ਹੋਈ ਸੀ।

ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਸੇਵਾ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਸੁਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਭਾਈ ਦੇਸ ਰਾਜ ਖੱਤਰੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ। ਇਹ ਇਕ ਸਤ ਪੁਰਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ 20 ਸਾਲ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੋਹਰ ਵਰਤਣ ਦਾ ਹੱਕ ਰਿਹਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ ਪੰਡਾਂ ਬੱਧੀ ਧਨ, ਦੌਲਤ, ਹੀਰੇ, ਮੋਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੁੱਟ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਈ ਭਰ ਵੀ ਅਮਾਨਤ ਵਿਚ ਖਿਆਨਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।

ਭਾਈ ਦੇਸ ਰਾਜ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕੋਠੜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ‘ਬੁੰਗਾ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ’, ‘ਝੰਡਾ-ਬੁੰਗਾ’, ‘ਬੁੰਗਾ ਘੜਿਆਲੀਆਂ’ (ਅੱਜ ਦਾ ਘੰਟਾ ਘਰ) ‘ਬੁੰਗਾ ਚਿਰਾਗੀਆਂ’, ‘ਬੁੰਗਾ ਦੁੱਖ ਭੰਜਨੀ ਬੇਰੀ’ ਤੇ ‘ਅਕਾਲ ਬੁੰਗੇ’ ਦਾ ਵੀ ਨਿਰਮਾਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ।

ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ 10 ਬੁੰਗੇ, ਦੱਖਣੀ ਪਾਸੇ 22, ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ 28 ਬੁੰਗੇ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਵੱਲ 9 ਬੁੰਗੇ ਸਨ।

ਇਹ ਬੁੰਗੇ ਵਿਭਿੰਨ ਵਰਗਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ। ਪਹਿਲੇ ਵਰਗ ਵਿਚ ਉਹ ਬੁੰਗੇ ਸਨ ਜੋ ਮਿਸਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਨਿੱਜੀ ਬੁੰਗੇ ਸਨ ਜੋ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਾਏ ਸਨ। ਤੀਜੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ ਜਿਵੇਂ—ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ, ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਸਿੰਘਪੁਰੀਆਂ ਇਤਿਆਦਿ ਤੇ ਚੌਥੇ ਉਹ ਬੁੰਗੇ ਸਨ ਜੋ ਸੇਵਾ ਪੰਥੀ, ਉਦਾਸੀ, ਨਿਰਮਲਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।

ਹਰ ਬੁੰਗੇ ਵਿਚ ਬੁੰਗਈ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਹਰ ਬੁੰਗੇ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬੀੜ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਹਰ ਬੰਗਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਹਰ ਬੁੰਗਈ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ੀਨਾ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਹਰ ਬੁੰਗਈ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਸੀ ਕਿ ਬੁੰਗੇ ਵਿਚ ਆਏ ਗਏ ਦੇ ਪਰਸ਼ਾਦੇ ਤੇ ਰਹਿਣ ਆਦਿ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰੇ।

ਕਿਸੇ ਬੁੰਗਈ ਨੂੰ ਪੰਥਕ ਜਾਇਦਾਦ ਬੁੰਗਾ ਵੇਚਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਭ ਬੁੰਗਈ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਰਬਰਾਹ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਸਭ ਦੀ ਇਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਮੇਟੀ ਸੀ। ਕੋਈ ਬੁੰਗਈ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ।

ਬੁੰਗਿਆਂ ਦੀ ਦੇਣ : ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਬੁੰਗਿਆਂ ਨੇ ਕੇਵਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਹੀ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਬਲਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੁੰਗਿਆਂ ਨੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਮਹਾਂਕਵੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ‘ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ’ ਬੁੰਗਾ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ। ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਨੇ ‘ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਗ੍ਰੰਥ ਬੁੰਗਾ ਮੀਰ ਕੋਟੀਆਂ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਛੇਵੀਂ' ਅਕਾਲ ਬੁੰਗੇ ਵਿਚ ਤੇ ਭਾਈ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ’ ਜਾਂ ‘ਪਹੁਲ ਪੋਥੀ’ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਬੁੰਗੇ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੁੰਗਿਆਂ ਨੇ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ।

ਸੰਤ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ‘ਕਵਿੰਦਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’, ‘ਭਵ ਸਾਗਰ ਸੇਤੂ', ਸੁਧਾਸਰ ਸ਼ਤਕ, ਪਚੀਸਾ, ਅਪੁਰਖ ਅਨੁਭਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਵੇਕ ਵਰਗੇ ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸੋਹੀਆਂ ਵਾਲੇ ਬੁੰਗੇ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਕੀਤੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਕਵੀ ਬੁਧ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗਣੇਸ਼ ਦਾਸ ਵਡਹੇਰਾ ਦੀਆਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਬ੍ਰਿਜ ਭਾਸ਼ਾ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੁੰਗਿਆਂ ਵਿਚ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਆਹਲੂਵਾਲੀਆਂ ਦਾ ਬੁੰਗਾ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਕੈਡਮੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੁੰਗਿਆਂ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਉਚਾਰਨ, ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਕਾਵਯ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਬੁੰਗੇ ਵਿਚ ਸ਼ਸਤਰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

ਬੁੰਗਾ ਮਲਵਈਆਂ ਜੋ ਕਿ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਰਮਲਿਆਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਰਾਜੇ ਤੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਲਈ ਐਡਵਾਂਸ ਹਾਈ ਸਟੱਡੀ ਲਈ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਹਾਇਰ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ, ਵੇਦਾਂਤ, ਵਿਆਕਰਣ, ਛੰਦ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਪਿੰਗਲ, ਅਲੰਕਾਰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਆਦਿ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

ਰਾਗੀਆਂ ਵਾਲਾ ਬੁੰਗਾ ਜਿਸ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਕਪੂਰਥਲਾ ਆਪ ਮੁਖੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਪ ਖੁਦ ਰਾਗ ਵਿੱਦਿਆ ਤੇ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਰਾਗੀ ਭਾਈ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਗੀ ਭਾਈ ਧਨਪਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਗੀ ਭਾਈ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਪਾਸੋਂ ਲਈ ਸੀ। ਭਾਈ ਵਸਤੀ ਰਾਮ ਤੇ ਪੰਡਿਤ ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਉਦਾਸੀ ਜੋ ਕਿ ਹਿਕਮਤ ਅਤੇ ਚਕਿਤਸਾ ਦੇ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਵੈਦ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਵੈਦ ਚਾਰਯ’ ਨਾਮੀ ਹਿਕਮਤ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਰਚਨਾ ਬੁੰਗਾ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ।

ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਾਲੇ ਬੁੰਗੇ ਵਿਚ ਫਰੀਦਕੋਟ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ। ਇਸ ਬੁੰਗੇ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਸੰਤ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨੀ ਪਰਦੁਮਣ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨੀ ਰਾਮ ਸਿੰਘ, ਸੰਤ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸੰਤ ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਮ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਜੋ ਕਿ ਆਪ ਖੁਸ਼ਖ਼ਤ ਲਿਖਾਈ ਦੇ ਆਰਟਿਸਟ ਸਨ। ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਕਰਤਾ ਧਰਤਾ ਸਨ। ਇਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਲਿਖਾਈ ਦੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਰਟਿਸਟਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਲਿਖਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੀੜਾਂ ਦੀ ਲਿਖਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੁੰਗਿਆਂ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਬਿਨਾਂ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਤੋਂ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕੋਈ ਫੀਸ ਨਹੀਂ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਕੋਈ ਖਰਚਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੁੰਗਿਆਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਕਰੀਬ 200 ਸਾਲ ਪੰਥ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।