ਸਹਜ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ-ਸਾਧਨਾਵਾਂ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਕਲਪ ਹੈ। ਹਰ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ-ਸਾਧਨਾ ਨੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਹਜ-ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਭਾਰਤੀ ਸਾਧਨਾ-ਪੱਦਤੀ ਵਿਚ ਸਹਜ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸੰਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਜ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਸਹਜ ਦੇ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਬਾਰੇ ਇਸ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਚ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਸੰਪਾਦਿਤ ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਗ੍ਰੰਥ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਹਾਨ ਕਲਾਸਿਕ ਕਿਰਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜੀਊਣ ਅਤੇ ਡੂੰਘੇ ਜੀਵਨ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੀ ਸਰਬਾਂਗੀ ਵਿਆਖਿਆ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਲਿਵ ਲਗਾਈ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ (ਪਰਮ+ਆਤਮਾ) ਦੀ ਭੇਦਤਾ ਤੇ ਏਕਤਾ ਵੱਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਬੜੇ ਹੀ ਅਰਥ-ਪੂਰਨ ਸੰਕਲਪ ਸਿਰਫ ਪੇਸ਼ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਥਾਯੋਗ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ, ਗੁਰੂ ਦਾ ਸੰਕਲਪ, ਜੀਵਨ ਮੁਕਤਿ ਸੰਕਲਪ, ਨਾਮ ਸੰਕਲਪ, ਅਨੰਦ ਸੰਕਲਪ, ਸਾਧ-ਸੰਗਤਿ ਦਾ ਸੰਕਲਪ, ਧੁਰਿਕਰਮ ਦਾ ਸੰਕਲਪ, ਸਹਜ ਸੰਕਲਪ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਆਦਿ ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਨਿਰੇ ਪੁਰੇ ਭਾਰੀ ਬੌਧਿਕਤਾ-ਪੂਰਨ ਬਹਿਸ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਭਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਕਿ ਸਾਧਾਰਨ ਪੁਰਸ਼ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਸਕੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਕਲਪਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਹੁੰਚ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਅਤੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

“ਸਹਜ” ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਉਂਤਪਤੀ:

“ਸਹਜ” ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਉਂਤਪਤੀ ਮੂਲਕ ਅਰਥ ‘ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ’ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਆਂਤਰਿਕ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਅੰਦਰਲੀ ਉਸ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਹਰ ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।1 ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਕੋਸ਼2 ਅਨੁਸਾਰ ‘ਸਹਿ’ ਦਾ ਅਰਥ ਨਾਲ ਤੇ ‘ਜ’ ਦਾ ਅਰਥ ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਅਰਥਾਤ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਸਹਜ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ ਸੰਤ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਤੇ ਆਲੋਚਕ ਡਾ. ਪਰਸਰਾਮ ਚਤੁਰਵੇਦੀ3 ਨੇ ਵੀ ‘ਸਹਜ’ ਦੀ ਵਿਉਂਤਪਤੀ ‘ਸਹਜਾਯਤੇ ਇਤੀ ਸਹਜ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਹੋਈ ਦਰਸਾਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਉਂਤਪਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ ਸਹਜ ਦਾ ਵਿਉਂਤਪਤੀ-ਮੂਲਕ ਅਰਥ ਜਨਮ ਦੇ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸੋ ਜਹਜ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਆਪਣਾ ਨੈਸਰਗਿਕ (ਸੁਭਾਵਿਕ) ਰੂਪ ਹੈ।

ਡਾ. ਨਿਹਾਰਰੰਜਨ ਰੇ4 ਅਤੇ ਡਾ. ਸ਼ਸ਼ੀਭੂਸ਼ਨ ਦਾਸ ਗੁਪਤਾ5 ਨੇ ਸਹਜ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਜਨਮ ਦੇ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੀ ਉਹ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਹਜ ਸ਼ਬਦ “ਸਹ” ਅਤੇ “ਜ” ਦੀ ਸੰਧੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਸਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਅਗੇਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਨਾਲ (Togethor With) ਜਾਂ ਸਾਥ (Along With) ਹੈ। ਇਸ ਅਗੇਤਰ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਮਾਸਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇ: ਸਹਜ (ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ), ਸਹਿਕਾਰੀ (ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ), ਸਹ-ਗਾਮਨ (ਜੋ ਪਤੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਮਰਦਾ ਹੈ), ਸਹ-ਗਾਮਿਨੀ (ਜੋ ਇਸਤਰੀ ਪਤੀ ਨਾਲ ਮਰਦੀ ਹੈ), ਸਹ-ਭਾਵ (ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਭਾਵ), ਸਹ-ਪਾਠੀ (ਸਾਥੀ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ), ਸਹਜਾਨੀ (ਯਾਰ ਨਾਲ), ਸਹ-ਜੀਵਨ (ਇਕੱਲੇ ਰਹਿਣਾ), ਸਹ-ਚਾਰੀ ਜਾਂ ਸੰਸਾਰੀ ਭਾਵ (ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਭਾਵ)।

‘ਸਹ’ ਅਗੇਤਰ ਤੋਂ ਬਣੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਸਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਸਹ ਦੋ ਵਸਤੂ ਹੋਂਦਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਜਾਂ ਸਾਥ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਹਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਵਸਤੂ ਹੋਂਦਾਂ ਦੀ ਅਖੰਡਤਾ ਅਤੇ ਅਦਵੈਤ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਦਵੈਤ, ਦੁਅੰਦ ਜਾਂ ਅਜੋੜਤਾ ਅਸਹਜ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਇਹ ਸਹਿਜ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ। ਸੋ ਅਖੰਡਤਾ (Indivisibility) ਅਤੇ ਅਦਵੈਤਤਾ (Non Duality) ਸਹਜ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਤਾਂਤਰਿਕ-ਸਾਧਨਾ ਅਤੇ ਤਾਂਤਰਿਕ-ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਲੋਚਕ, ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਡਾ. ਗੁਐਂਬਰ6 ਨੇ ‘ਸਹਜ’ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ Spontaneity ਅਤੇ Togetheranes ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ‘ਸਹਜ’ ਦਾ ਢੁਕਵਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤਕ ਸੰਭਵ ਅਨੁਵਾਦ ਹੈ। ਸੋ ਦੋ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ, ਸੰਗਮ, ਸਮਰਸਤਾ ਜਾਂ ਏਕਤਾ ਹੀ ਸਹਜ ਹੈ।

ਮਹਾਂਯਾਨੀਆਂ ਲਈ ਸਹਜ ਬੋਧੀਚਿਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੰਨੁਯਤਾ ਪ੍ਰਗਿਆ ਉਪਾਇ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸੰਗਮ ਸੀ। ਨਾਥ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਸਹਜ ਸ਼ਿਵ-ਤਤਵ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ-ਤਤਵ ਦੀ ਏਕਤਾ ਜਾਂ ਸਮਰਸਤਾ ਸੀ। ਸੰਤਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਲਈ ਸਹਜ ਜੀਵ-ਆਤਮਾ (Individual self) ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ (Universal Self) ਦੀ ਏਕਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸਹਜ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਉਸ ਅਨਿਰਵਚਨੀਯ ਸਥਿਤੀ ਜਾਂ ਅਵਸਥਾ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤੀ ਜਾਂ ਨਿਰਵਾਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੈਸ਼ਨਵ ਸਹਜਾਚਾਰੀਆ, ਨਿਰਗੁਣ ਮਾਰਗੀ ਸੰਤਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸਹਜ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਉੱਪਰ ਕਥਿਤ ਦੋਹਾਂ ਅਰਥਾਂ (ਵਿਵਹਾਰਕ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ) ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ:

ਸਹਜ ਸ਼ਬਦ ਅਨੇਕਾਰਥੀ ਹੈ। ਕੋਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਥ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ7 ਵਿਚ ਸਹਜ ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਰਥ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ:

Born or produced together or at the same time, congenital, innate, Hereditary, Original, Natural, Brother of Whole blood, Natural State of disposition.

“ਹਿੰਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼”8 ਵਿਚ ‘ਸਹਜ’ ਦੇ ਇਹ ਅਰਥ ਦਿੱਤੇ ਹਨ:- ਸਹਜ, ਸੁਭਾਵਕ ਅਵਸਥਾ, ਸਧਾਰਣ, ਸੌਖਾ, ਸਰਲ, ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ।

ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ “ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼”9 ਵਿਚ ਇਹ ਅਰਥ ਦਿੱਤੇ ਹਨ:-

ਸਹਜ, ਸਕਾ ਭਾਈ, ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਜੋੜਾ ਭਾਈ, ਸੁਭਾਵ, ਖੋ, ਆਦਤ ਫਿਤਰਤ, ਅਸਲਾ, ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਆਨੰਦ, ਸ਼ੱਕ ਦਾ ਅਭਾਵ, ਗਿਆਨ ਸੁਭਾਵਕ, ਸਰਲ, ਸਹਿਲ, ਸੁਗਮ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਜਤਨ ਨਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇ।

“ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼”10 ਕ੍ਰਿਤ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਵਿਚ ਸਹਜ ਦੇ ਇਹ ਅਰਥ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ:-

ਸਾਥ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਜੋ ਨਾਲ ਜੰਮੇ, ਜੌੜਾ ਜੰਮਿਆ ਭਾਈ ਗਿਆਨ, ਸੁਭਾਵ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿ, ਅਨੰਦ, ਸ਼ੋਕ ਦਾ ਅਭਾਵ, ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕ, ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ।

“ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ਬਦ ਕੋਸ਼”11 ਵਿਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਰਥ ਹਨ:-

ਨਾਉ:

ਸਕਾ ਭਾਈ, ਸਾਥ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦੋ ਭਾਈ, ਸੁਭਾਵ, ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ: ਸੁਭਾਵਿਕ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਕ, ਸਾਧਾਰਣ, ਸਰਲ, ਸਿੱਧਾ, ਸੁਗਮ, ਸਾਥ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ।
“ਬ੍ਰਿਹਤ ਹਿੰਦੀ ਕੋਸ਼”12 ਵਿਚ ਇਹ ਅਰਥ ਹਨ:- ਸਰਲਤਾ ਪੂਰਵਕ, ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ, ਅਨਾਯਾਸ “ਪ੍ਰਾਮਾਣਿਕ ਹਿੰਦੀ ਕੋਸ਼”13 ਵਿਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਰਥ ਹਨ:- ਸਹਜ: ਪੁਲਿੰਗ (ਸੰਗਿਆ) ਸਹਜਤਾ, ਸਗਾ ਭਾਈ, ਸੁਭਾਵ।

ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ:

ਸਾਥ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਸੁਭਾਵਿਕ, ਸਰਲ, ਸੁਗਮ, ਸਾਧਾਰਣ, ਜਨਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਸਾਥ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣੇ ਅਥਵਾ ਆਪਣੇ ਸਾਧਾਰਣ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ।

“ਪਾਲੀ ਹਿੰਦੀ ਕੋਸ਼”14 ਵਿਚ ਇਹ ਅਰਥ ਹਨ:

ਸਹਜ (ਸਹਜਾਤ ਭੀ) ਵਿ: ਏਕ ਸਾਥ ਉਤਪਨ।

ਸਹਜ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ:

ਸਹਜ ਦੇ ਦੋ ਪੱਖ ਜਾਂ ਪਹਿਲੂ ਹਨ। ਇਕ ਵਿਵਹਾਰਕ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਹੈ, ਜੋ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਆਮ ਜੀਵਨ, ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਹਜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਤਨ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਾਧਾਰਣ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸਹਜ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਰਸ਼ਨ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਕ ਸਹਜ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਪੁਰਾਤਨ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਦੋਂ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਕਠਿਨ ਹੈ। “ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਕੋਸ਼”15 ਵਿਚ ਸਹਜ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਭਾਰਤੀ ਵਿਵਹਾਰਕ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਉਲੀਕਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸਹਜ ਬਾਰੇ ਕਿਤਨਾ ਹੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਹਿਜ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸਿੱਧਾਂ, ਨਾਥਾਂ ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕ ਅਤੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਦੇ ਅਠਵੰਜਵੇਂ ਸੂਕਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਤਰ ਵਿਚ ਸਹਜ ਦਾ ਸਹੋਜਾ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਪ੍ਰਯੋਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ:

ਨੂੰ ਚਿਤ ਸਹੋਜਾ ਅਮਰਤੋ ਨਿ ਤੁਨਦਤੇ ਹੋਤਾ ਯਦ ਦੂਤੋ ਅਭਵਦ ਵਿਵਸਵਤ:
ਵਿ ਸਾਧਿਸੋਠਭਿ: ਪ੍ਰਥਿਭੀ ਰਜੋ ਮਮ ਆ ਦੇਵਤਾਤਾ ਹਵਿਸ਼ਾ ਵਿਵਾਸਤਿ:

ਇਸ ਮੰਤਰ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਅਲੰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਆਤਮਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਲੱਛਣ “ਸਵ ਸਵਰੂਪ ਸੇ ਨਾਸ਼ ਰਹਿਤ” (ਸਹੋਤਾ) ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸਹਜ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸਹੋਜਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਰਤੋਂ ਇਸ ਦੇ ਵਿਉਂਤਪਤੀ-ਮੂਲਕ ਅਰਥ ਅਰਥਾਤ ਸਾਧ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਤਮਾ ਦੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜਨਮਦੀ ਹੈ, ਨਾਸ਼-ਰਹਿਤ ਹੈ। ਡਾ. ਰਾਜਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਮੰਤਰ ਵਿਚ ਸਹਜ (ਸਹੋਜਾ)16 ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸਾਥ ਸਾਥ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣੇ ਵਾਲੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ।

ਉਪਰੋਕਤ ਮੰਤਰ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਸਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹੇ ਮਨੁੱਖੋ! ਜੋ ਸਵਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਸ਼ ਰਹਿਤਾ (ਸਹੋਜਾ), ਕਰਮ ਫਲ ਭੋਗਤਾ ਮਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਦੂਤ (ਧਰਤਾ), ਸਭ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਦਿਵਸਰੂਪ ਸਵ: ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਰੂਪ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਵਿਚ ਵਰਤਮਾਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵ-ਆਤਮਾ ਹੈ, ਅਜਿਹਾ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣੋ।

ਸਹਜਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸਾਧਨਾ:

ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਭਾਰਤੀ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧਰਮ ਸੰਪਰਦਾ ਨੂੰ ਦੂਜੀਆਂ ਧਰਮ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਸਹਜ ਆਖਿਆ ਹੈ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ-

“ਸਹਜ ਸਹਜ ਸਭ ਕੋਈ ਕਹੈ ਸਹਜ ਨ ਚੀਨੈ ਕੋਇ॥”17

ਧਰਮ ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਸਹਜਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਏ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਵੱਲ ਹੀ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਹਜ ਜਾਂ ਸੁਭਾਵਕ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕਰਨਾ ਬੜਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਸਹਜ ਇਕ ਸਾਪੇਖਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਜਾਂ ਧਰਮ-ਸਾਧਨਾ ਸਹਜ ਹੈ ਤਾਂ ਕੋਈ ਦੂਸਰੀ ਵਸਤੂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਜਾਂ ਧਰਮ-ਸਾਧਨਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਅਸਹਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਸਾਧਨਾ ਕਿਸੇ ਦੂਜੀ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਹੀ ਸਹਜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਧਰਮ-ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਸਹਜਤਾ ਮਾਪਣ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਕੋਈ ਦੂਸਰੀ ਧਰਮ ਸੰਪਰਦਾ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਹਜ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀ ਨਹੀਂ ਹੈ? ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਆਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਨਾ ਇਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਬੋਧ ਸਹਜਯਾਨੀ ਆਚਾਰੀਆ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਜੋ ਸਹਜ ਸੀ ਉਹ ਨਾਥ ਸਿੱਧ ਨੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਹਜ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਨਿਰਗੁਣ ਮਾਰਗੀ ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਉਸੇ ਨੂੰ ਅਸਹਜ ਆਖ ਕੇ ਇਕ ਹੋਰ ਸਹਜ ਦੀ ਸੰਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਸਹਜ ਅਸਹਜ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਸਹਜ ਫਿਰ ਸਹਜ ਵਿਚ ਬਦਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਹਜ ਤੋਂ ਅਸਹਜ ਅਤੇ ਅਸਹਜ ਤੋਂ ਸਹਜ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਮੱਧਕਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ-ਸਾਧਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਇਕ ਰੌਚਕ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।

ਸਹਜ-ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਦਰਭ:

ਡਾ. ਹਜ਼ਾਰੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਿਵੇਦੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ “ਸਹਜ-ਸਾਧਨਾ” ਵਿਚ ਸਹਜ-ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਦਰਭਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਹਜ-ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਦਰਭਾਂ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ। ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਸਹਜਤਾ ਦੇਸ਼ ਕਾਲ ਤੋਂ ਨਿਰਪੇਖ ਕੋਈ ਜੀਵਨ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ, 18 ਸਗੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸਹਜਤਾ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲੋਕ-ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਆਏ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਕਾਰਨ ਜੀਵਨ ਮੁੱਲਾਂ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਆਉਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕਾਰਨ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਕਦੇ ਜੋ ਸਹਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਹਜ ਹੋ ਨਿਬੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਸਹਜਤਾ ਨੂੰ ਸੰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਸੀ:

ਸਹਜ ਸਹਜ ਸਬ ਕੋ ਕਹੈ, ਸਹਜ ਨ ਚੀਨੈ ਕੋਇ।
ਜਿਨ ਸਹਜੈਂ ਵਿਸ਼ਿਯਾ ਤਜੀ, ਸਹਜ ਕਹੀਜੈ ਸੋਇ।19

ਸੰਤੋਂ, ਸਹਜ ਸਮਾਧਿ ਭਲੀ।
ਆਂਖ ਨ ਮੁੰਦੂ ਕਾਨ ਨਾ ਰੁੰਧੂ, ਕਾਯਾ ਕਸ਼ਨ ਨਾ ਧਾਰੂੰ।
ਖੁੱਲੇ ਨੈਨ ਮੈਂ ਹਸ ਹਸ ਦੇਖੂੰ, ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਨਿਹਾਰੂੰ।20

ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸਾਮੰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਥੋਥੀਆਂ, ਮੁਰਦਾ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ, ਸਮਾਜ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਗਤੀ ਵਿਚ ਗਤੀਰੋਧ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਕੇ ਨਵੀਆਂ ਬਦਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਨਵੀਂ ਸਹਜ ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਹਜ-ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਅਧਾਰ ਭੋਗ ਦੀ ਥਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੀ ਥਾਂ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ।

ਸਹਜ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪਰੰਪਰਾ:

ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਸਹਜ ਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਾਧਨਾ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਕਾਰਨ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਇਕ ਟੁਕ ਨਿਰਣਾ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਇਸ ਮੋੜ ਉੱਤੇ ਸਹਜ ਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਅਰੰਭ ਹੋਈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ-ਸਾਧਨਾ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ? ਇਹ ਇਕ ਗੁਝੰਲਦਾਰ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਹੱਲ ਕਾਫੀ ਕਠਿਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਸਹਜ ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ-ਸਾਧਨਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਣ ਦਾ ਸੁਆਲ ਹੈ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਹਜ ਦਾ ਸੰਕਲਪੀਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ? ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਤ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ।

ਸਹਜ ਅਤੇ ਤਾਓ ਮਤ:

ਸਹਜ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾ ਮਤ ਤਾਓਵਾਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਹਜ ਨੂੰ ਚੀਨੀ ਧਰਮ ਸਿਧਾਂਤ ਤਾਓਵਾਦ ਜਾਂ ਤਾਓ ਮਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਹਜ ਦਾ ਮੂਲ ਜਾਂ ਸ੍ਰੋਤ ਚੀਨੀ ਧਰਮ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ ਤਾਓਵਾਦ ਵਿਚ ਲੱਭਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ. ਪ੍ਰਬੋਧ ਚੰਦਰ ਬਾਗਚੀ21 ਇਸ ਮਤ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਅਤੇ ਸਮਰਥਕ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਦਵਾਨ ਦਾ ਇਹ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਸਹਜ ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ ‘ਤਾਓ’ ਦਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਨੁਵਾਦ ਹੈ।

ਤਾਓ ਮਤ ਚੀਨ ਦਾ ਇਕ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਤਨ ਮਤ ਹੈ। ਇਹ ਚੀਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧਰਮਾਂ ’ਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਦੇ ਦੋ ਧਰਮ ਕਨਫੀਊਸੀਅਸ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਮਤ ਹਨ। ਲਾਉਜ਼ੇ ਇਸ ਮਤ ਦਾ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਸੀ। ਲਾਉਜ਼ੇ ਦਾ ਸਮਾਂ 604 ਈ: ਦਾ ਹੈ। ਤਾਓ ਮਤ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਮ ਪੁਸਤਕ ਲਾਉਜ਼ੇ ਰਚਿਤ “ਤਾਓ-ਤੇਹ- ਕਿੰਗ” ਹੈ। ਤਾਓ ਅਤੇ ਤੇਹ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਹਨ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ‘ਤਾਓ’ ਦਾ ਅਰਥ ਨੈਤਿਕ ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ ਪਰ ਹੋਰ ਕਈ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਇਹ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ। ਤਾਓ ਮਤ ਦਾ ਜੀਵਨ ਦਰਸ਼ਨ ਸਹਜ ਜੀਵਨ ਦਰਸ਼ਨ ਸੀ। ਇਸ ਧਰਮ ਦਾ ਮੂਲ ਤੱਤ ‘ਤਾਓ’ ਧਰਤੀ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ।

“ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਕੋਸ਼” ਵਿਚ ਬੇਸ਼ੱਕ ਡਾ. ਧਰਮਵੀਰ ਭਾਰਤੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਨੁਸ਼ਰੁਤੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਤੀਜੇ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਸ਼ੋਧ ਗ੍ਰੰਥ “ਸਿੱਧ ਸਾਹਿਤਯ” ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਾਓ ਮਤ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਨੁਵਾਦ ਸਹਜ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹ ਮਤ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ 300 ਈ: ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਤਾਓ ਮਤ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਹਜ ਮਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਆਇਆ ਹੋਵੇ।

ਸਹਜ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਾ. ਧਰਮਵੀਰ ਭਾਰਤੀ ਦਾ ਮਤ ਹਾਂ ਅਤੇ ਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਤਨਾਓਸ਼ੀਲ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਵਿਚਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੋਈ ਇੱਕ ਟੁੱਕ ਨਿਰਣਾ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਹਜ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ ਤਾਓ ਮਤ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ।

ਵੈਸ਼ਨਵ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਸਹਜ:

400 ਈ: ਵਿਚ ਰਚੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ “ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪੁਰਾਣ” ਵਿਚ ਸਹਜ ਦਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸੰਬੰਧਿਤ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਸਹਿਜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਹਜ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਸਿੱਧੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋਈ ਹੈ। “ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪੁਰਾਣ” ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੰਸ਼ (ਇਸ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਕੁੱਲ ਛੇ ਅੰਸ਼ ਹਨ) ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਅਧਿਆਏ (ਕੁੱਲ ਅਧਿਆਇ 126 ਹਨ) ਦੇ ਸੋਲਵੇਂ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਚ ਅੱਠ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਿਆਂ ਇਕ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਨਾਂ “ਸਹਜ ਸਿੱਧੀ” ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:

ਤਤ: ਸਾ ਸਹਜਾ ਸਿਧੀ ਸਤਾਸਾਂ ਨਾਤੀਵ ਜਾਸਤੇ। (ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪੁਰਾਣ 1,6,16)

ਇਸੇ ਪੁਰਾਣ ਵਿਚ ਇਕ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਦੂਜੀ ਅੰਸ਼ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਪੰਝੀਵੇਂ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਚ ਸਵਾਭਾਵਿਕ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਇਸ ਸਿੱਧੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਬਿਨਾਂ ਯਤਨਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ:

ਤੇਸ਼ਾ ਸਵਾਭਾਵਿਕੀ ਸਿਧੀ: ਸੁਖਪਰਾਯਾ ਤਯਤਨਤ (ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪੁਰਾਣ 2,1,25)

“ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪੁਰਾਣ” ਵਿਚ ਸੁਭਾਵਿਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਰਣਿਤ ਸਹਜ ਦੀ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਹੀ ਮਗਰੋਂ ਜਾ ਕੇ ਭਾਰਤੀ ਚਿੰਤਨਧਾਰਾ ਵਿਚ ਸੁਭਾਵਿਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ-ਮੂਲਕ ਮਾਰਗ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਸਹਜਯਾਨ ਅਤੇ ਸਹਜ:

ਡਾ. ਹਜ਼ਾਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਦਿਵੇਦੀ22 , ਡਾ. ਧਰਮਵੀਰ ਭਾਰਤੀ23, ਡਾ. ਪਰਸਰਾਮ ਚਤੁਰਵੇਦੀ24, ਡਾ. ਐਸ. ਬੀ. ਦਾਸਗੁਪਤਾ25, ਡਾ. ਨਾਗੇਂਦਰ ਨਾਰਾਇਣ ਚੌਧਰੀ26, ਡਾ. ਗੋਬਿੰਦ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਯਤ ਅਤੇ ਡਾ. ਦਵਾਰਕਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਮਿਸ਼ਰ27 ਨੇ ਸਹਜ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਆਧਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦਿਆਂ ਸਹਜ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ ਸਹਜਯਾਨ ਵਿਚ ਲੱਭਿਆ ਹੈ। ਸਹਜਯਾਨ ਬੁੱਧ ਮਤ ਦੀ ਮਹਾਂਯਾਨ ਸਾਖਾ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਬੋਧ ਸੰਪਰਦਾ ਹੈ। ਸਹਜ ਸਾਧਨਾ ਨੂੰ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਰਯਾਦਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਆਦਿ ਆਚਾਰਯ ਸਹਜਯਾਨੀ ਸਨ। ਸਹਜ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਪਾਰਿਭਾਸ਼ਿਕ ਮਰਯਾਦਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਰਹਿਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਸੀ। ਸਹਜਯਾਨੀਆਂ ਨੇ ਵਜ਼ਰਯਾਨ ਦੀ ਵਜ਼ਰ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਧਾਂ ਨੇ ਸਹਜ ਅਨੰਦ, ਸਹਜ ਸਰੂਪ, ਸਹਜ ਸਮਾਧੀ, ਸਹਜ ਸੁੰਦਰੀ, ਸਹਜ ਮਾਰਗ, ਸਹਜ ਚੱਕਰ ਆਦਿ ਅਨੇਕਾਂ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ।

ਡਾ. ਧਰਮਵੀਰ ਭਾਰਤੀ28, ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਸਿੱਧ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਲੋਚਕ ਹਨ, ਨੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਵਰਤੀ ਸਕੂਲ ਵਜਰਯਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਸਹਜਯਾਨ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਸਹਜਯਾਨ ਵਜਰਯਾਨ ਸੰਪਰਦਾ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕੋਈ ਸਕੂਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਗੋਂ ਇਹ ਵਜ਼ਰਯਾਨ ਦੀ ਹੀ ਇਕ ਪੱਧਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਹਜਯਾਨ ਨੂੰ ਵਜਰਯਾਨ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕੋਈ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼ਾਖਾ ਮੰਨਣਾ ਅਰਥਾਤ ਸਹਜ ਸਾਧਨਾ ਵਿਚ ਦੇਵਤਾ, ਮੰਤਰ, ਤੰਤਰ ਯੋਗ, ਮੈਥੁਨ ਅਤੇ ਅਤਿਚਾਰੋਂ ਦਾ ਅਭਾਵ ਮੰਨਣਾ ਯੁਕਤੀ ਸੰਗਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਡਾ. ਨਾਗੇਂਦਰ ਨਾਰਾਇਣ ਚੌਧਰੀ29 ਨੇ ਡਾ. ਧਰਮਵੀਰ ਭਾਰਤੀ30 ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਵਜਰਯਾਨ ਸੰਪਰਦਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੋਧ ਤਾਂਤਰਿਕ ਗ੍ਰੰਥ “ਡਾਕਾਰਣਵ” ਵਿਚ ਸਹਜ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਵਰਣਨ ਵੇਖ ਕੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਇਹ ਮਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਹਜਯਾਨ ਅਤੇ ਵਜਰਯਾਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਤਾਂਤਰਿਕ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਹਜ ਤੇ ਵਜ਼ਰ ਇਕ ਹਨ।

ਡਾ. ਧਰਮਵੀਰ ਭਾਰਤੀ ਨੇ ਵਜ਼ਰਯਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਜਯਾਨ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ:-

ਵਜਰਯਾਨ ਵਿਚ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੀ। ਸਾਧਕ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਵਜ਼ਰਯਾਨ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਕ੍ਰਿਆ, ਫਿਰ ਧਰਮ ਫਿਰ ਯੋਗ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਅਨੁਤਰ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਸੀ। ਵਜਰਯਾਨ ਵਿਚ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਾਧਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ। ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੌਕਸ (ਅਵਿਕਸਿਤ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ) ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ (ਅਸ਼ੋਕਸ਼) ਆਚਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਕਰੜੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਚਰਯਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਸੀ। ਅਸ਼ੋਕਸ਼ ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਆ-ਚਰਯਾ ਆਦਿ ਮੁੱਢਲੇ ਆਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਿੱਧੇ ਹੀ ਯੋਗ ਅਤੇ ਅਨੁਤਰ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਅਨੁਤਰ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿੱਧ ਸਹਜ ਸਭਾਵ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਜ਼ਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸਹਜ-ਸੁਭਾਵਕ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਨ। ਅਜਿਹੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿੱਧਾਂ ਨੂੰ ਸਹਜ ਸਿੱਧ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਸ੍ਰੋਤ ਸੂਦੀ :

1. The term Sehaja is a sanskrit Word which eymologically means what one is born with, and thus it refers to the natural tendency which one possesses from birth” Manindra Mohan Bose, Post Caitanya sahjiya cult of Bengal, p.vi (inroduction).
2. ਸ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਕੋਹਲੀ) (ਡਾ.) ਸੰਪਾ; ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਕੋਸ਼, ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ, ਸਫਾ. 354
3. ਪਰਸਰਾਮ ਸਤੁਰਵੇਦੀ (ਡਾ.) “ਸਹਜੀਯਾ-ਸੰਪਰਦਾਇ”, ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤਯ ਕੋਸ਼, ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ (ਸੰਪਾ: ਧੀਰੇਂਦਰ ਵਰਮਾ). ਸਫਾ. 899.
4. Sahaj a term which literally meant what originated with the birth of an entity”. Niharranjan Ray, The Sikh Gurus and the sikh society, p. 123.
5. “The word ‘sahaja’ literally means that which is born or which origi- nated with the birth or origiantion of any entity. “S.B. Dasgupta (Dr.) Ob- scure Religious cults, p. 78
6. Herbert V. Guenther, The Tantric View of life, p. 59.
7. Monier Williame, ed; A sanskrit English Dictinary, p. 1103-04.
8. ਹਿੰਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼, ਸਫਾ 997.
9. ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼, ਜਿਲਦ 1, ਸਫਾ 105.
10. ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਸਫਾ 137.
11. ਰਾਮ ਸ਼ੰਕਰ ਰਸਾਲ (ਡਾ.), ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ਬਦ ਕੋਸ਼, ਸਫਾ 1834
12. ਕਾਲਿਕਾ ਪ੍ਰਸਾਦ, ਬ੍ਰਿਹਤ ਹਿੰਦੀ ਕੋਸ਼, ਸਫਾ 1397
13. ਰਾਮ ਚੰਦ੍ਰ ਵਰਮਾ, ਪ੍ਰਾਮਾਣਿਕ ਹਿੰਦੀ ਕੋਸ਼, ਸਫਾ 1109
14. ਭਦੰਤ ਆਨੰਦ ਕੋਸਲਯਾਯਾਨ, ਪਾਲੀ ਹਿੰਦੀ ਕੋਸ਼, ਸਫਾ 339
15. ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੇਮੀ ਤੇ ਹੋਰ, ਸੰਪਾ; ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ-ਕੋਸ਼, ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ, ਸਫਾ 138
16. ਦਯਾਨੰਦ ਸਰਸਵਤੀ, ਰਿਗਵੇਦ ਭਾਸ਼ਯ, ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ, ਸਫਾ 790.
17. ਹਜਾਰੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਿਵੇਦੀ (ਡਾ.), ਕਬੀਰ, ਸਫਾ 87.
18. ਰਾਜਦੇਵ ਸਿੰਘ, ਸੰਤੋਂ ਕੀ ਸਹਜ ਸਾਧਨਾ, ਸਫਾ 90.
19. ਸ਼ਿਆਮ ਸੁੰਦਰ ਦਾਸ, ਸੰਪਾ; ਕਬੀਰ ਗ੍ਰੰਥਾਵਲੀ, ਸਫਾ 37.
20 ਹਜਾਰੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਿਵੇਦੀ (ਡਾ.) ਕਬੀਰ, ਸਫਾ 266.
21. ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤਯ ਕੋਸ਼, ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ, ਸਫਾ 898
22. ਸਹਜ-ਸਾਧਨਾ, ਸਫਾ 10-11.
23. ਸਿੱਧ ਸਾਹਿਤਯ, ਪੰਨੇ 148-156, 367-369.
24. ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਤ ਪਰੰਪਰਾ, ਸਫਾ 36.
25. AnIntroduction to Tantric Buddhism, p71.
26. Dakarnava, p.10
27. ਹਿੰਦੀ ਦੀ ਨਿਰਗੁਣ ਕਾਵਯਧਾਰਾ ਔਰ ਉਸ ਕੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਿਸ਼ਟਭੁਮੀ, ਸਫਾ 241
28. ਉਹੀ ਰਚਨਾ, ਸਫਾ 428
29. Really speaking, there is no difference between the Vajrayana and the sahajayaana. The philosophy of the vajrayanan centres round that of the sahajayana and vajro and sahaja are one and the same”-N.N. Chaudhari, Dakarnava, p. 10
30. S.B. Das gupta (Dr.). Obscure Religions Cults, p.61.