ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬਿਆਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਸੁਰਸਿੰਘ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤਰਨਤਾਰਨ (ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਹੌਰ ਤੇ ਫਿਰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦੇ ਗ਼ਦਰੀਆਂ, ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਚਮਕਦਾ ਸਿਤਾਰਾ ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬਾ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਹੈ।

ਭਾਈ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਕਰਮ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਪਿੰਡ ਸੁਰਸਿੰਘ, ਪੱਤੀ ਚੰਦੂ ਕੀ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਵੇਖਣ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦਾ ਜੂਲਾ ਲਾਹ ਸੁੱਟਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਤਹਿਤ ਨੌਜੁਆਨ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 16 ਮਈ, 1916 ਈ. ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਭਾਈ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ (ਢਿੱਲੋਂ) ਵੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੀ ਤਾਲਾਸ਼ ਵਿਚ 1903 ਈ. ਵਿਚ ਮਲਾਇਆ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰਸਿੱਖ ਸਾਥੀਆਂ ਪਾਸੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪਾਨ ਕੀਤਾ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਈ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਮ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਸੀ ਲੇਕਿਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਵਾਈ। ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਕ ਕੰਪਨੀ ਵਿਚ ਬਤੌਰ ਸੇਲਜ਼ਮੈਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਚੱਲ ਪਈ। ਉਹ ਸਾਨਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਪੁੱਜ ਕੇ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਪਾਸੋਂ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵੀ ਰੋਮ-ਰੋਮ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਵੱਸ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਅੰਦਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਨਫ਼ਰਤ ਕੁੱਟ-ਕੁੱਟ ਕੇ ਭਰ ਗਈ ਸੀ। ਭਾਈ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਖਰੀ ਦਮ ਤੀਕ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਵਾਲੀ ਫਾਇਲ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ‘ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਆਦਮੀ' ਗਰਦਾਨਿਆ ਗਿਆ। Struggle for Hindustan, Ghadr Directory. Edited by Bhai Nahar Singh M.A., Bhai Kirpal Singh (Punjabi Section) Vol IV, 1913-1915, Virsa Singh, Gobind Sadan Gadaipur, Mehrauli, New Delhi, 1993, ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਸੁਰਸਿੰਘ ਲਈ ਵਰਤੀ ਗਈ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ :-

(98.790) Prem Singh Son of Jiwan Singh, jat of Sur Singh, Police Station Khalra, District Lahore, Bhai Prem Singh a noted bad Character and took an absconder in the Lahore Conspirancy Case, took a leading part in Seducting to men of the 23rd Cavelry in Lahore 1914-1915. Has a Pronounced squirt was in possession of a Pistol and reported to be most dangerous man. One of the Murderers of Kapur Singh Shahukar in revengee Oseditious leafient in Amritsar and Patti was arrested in November 1915.

ਭਾਈ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਗ਼ਦਰੀ ਜੀਵਨ ਲੰਮੇਰਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ:-

1. ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਛਾਉਣੀ ਦੇ 23ਵੇਂ ਰਸਾਲੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਜੋੜਨੇ : ਭਾਈ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਛਾਉਣੀ ਦੇ 23ਵੇਂ ਰਸਾਲੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਜੋੜੇ। ਛਾਉਣੀ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਮਦਨ ਸਿੰਘ ਗਾਗਾ ਦੀ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਸੀ। ਉਸ ਦੁਕਾਨ ਵਿਚ ਸ. ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ, ਸ. ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਸੁਰਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ ਸਾਂਘਣਾ, ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਚੂਸਲੇਵੜ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਮਦਨ ਸਿੰਘ ਗਾਗਾ ਰਾਹੀਂ 23ਵੇਂ ਰਸਾਲੇ ਨੂੰ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਾਈ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਛਾਉਣੀ ਅਤੇ ਅੰਬਾਲਾ ਛਾਉਣੀ ਵਿਚ ਵੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੀ ਲਹਿਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੀ ਕੀਤਾ ਸੀ।

2. ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਵੰਡਣਾ : ਭਾਈ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਘੁਮਿਆਰ ਦਾ ਭੇਸ ਬਣਾ ਕੇ ਚਾਰ ਖੋਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਛਟਾਂ ਵਿਚ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਭਰ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਤਕ ਵੰਡਦਾ ਰਿਹਾ।

3. ਅੱਛਰ ਸਿੰਘ ਜ਼ੈਲਦਾਰ ਜਗਤਪੁਰਾ (ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦਾ ਕਤਲ : ਭਾਈ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਸੁਰਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ ਸੁਰਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ ਜਗਤਪੁਰਾ, ਭਾਈ ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਬੂੜਚੰਦ (ਪੱਟੀ) ਚਾਰਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਖ਼ਬਰ ਅੱਛਰ ਸਿੰਘ ਜੈਲਦਾਰ ਪਿੰਡ ਜਗਤਪੁਰੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁਕਾਇਆ।

4. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਸੈਂਹਸਰਾ ਜ਼ੈਲਦਾਰ 'ਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣੀ : ਭਾਈ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਸੁਰਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਜਗਨਨਾਥ ਸੈਂਹਸਰਾ ਤੇ ਭਾਈ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਘੁਕੇਵਾਲੀ ਨੇ ਗੱਦਾਰ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਜ਼ੈਲਦਾਰ 'ਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ ਪਰ ਉਹ ਤਖਤੇ ਉਹਲੇ ਹੋ ਕੇ ਬਚ ਗਿਆ।

5. ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਮੁਖ਼ਬਰ 'ਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣੀ : ਤ੍ਰਿਕਾਲਾਂ ਦੇ ਵਕਤ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਤੇ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੁਆਬੀਏ ਨੇ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ’ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ। ਉਹ ਤਖਤ ਪੋਸ਼ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਤੇ ਬਚ ਗਿਆ। ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦੇ ਲਹੂ ਦਾ ਤ੍ਰਿਹਾਇਆ ਹੋ ਗਿਆ।

6. ਮਾਰਚ, 1915 ਈ. ਨੂੰ ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਬਾਗ ਵਿਚ ਸਾਵਣ ਮੱਲ ਥਾਣੇਦਾਰ ’ਤੇ ਬੰਬ ਸੁੱਟਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਦੌੜ ਕੇ ਭੀੜ ਵਿਚ ਵੜ ਗਿਆ। ਗ਼ਦਰੀ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਕਿ ਕਿਸੇ ਬੇਕਸੂਰ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਐਮਾਂ ਕਲਾਂ ਦੇ ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ ਮੁਖ਼ਬਰ ਨੂੰ ਸ. ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੁਆਬੀਏ ਅਤੇ ਭਾਈ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਾਰ ਬੁਲਾ ਦਿੱਤਾ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੱਧਰੀ ਕਲਾਂ ਦੇ ਜ਼ੈਲਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ, ਗੱਦਾਰ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਤੇ ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਮਾਧੋ ਕੇ ਬਰਾੜ ਜੈਲਦਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਭਾਈ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਈ ਸੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ਭਗਤ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਫੜਾਇਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਕਾਰਨ ਹੀ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦਾ ਤਕਰੀਬਨ ਅੰਤ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਹਿੰਦੀ ਕਸਰ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਗੰਡੀਵਿੰਡੀਏ ਨੇ ਪੂਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

ਜਦੋਂ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਪੱਧਰੀ ਵਾਲੇ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ ਪੱਧਰੀ ਗਏ ਤਾਂ ਅੱਠ-ਦਸ ਗ਼ਦਰੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਘੇਰੇ-ਘੇਰੇ ਹੋ ਗਏ। ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਪੱਧਰੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਖੂਹੀ ’ਤੇ ਨਹਾਉਂਦਾ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਖੱਬੀ ਵੱਖੀ ਵਿਚ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ ਤੇ ਉਹ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਭਾਈ ਅਰੂੜ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿਰ ਵਿਚ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ ਤੇ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪੱਧਰੀ ਨੇ ਗੰਡਾਸੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਭਾਈ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਭੂਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਭਾਈ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਰਾਤ ਰਹਿਣ ਨੂੰ ਗਏ। ਭਾਈ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਭੂਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥੀ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਸਾਲਾ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜੋ ਜੌੜ ਸਿੰਘ ਵਾਲੇ ਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਭਾਈ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫੜਾਉਣ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਈ। ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੋ ਭਣੇਵੇਂ ਕੁੰਦੂ ਤੇ ਦਾਰੀ ਜੋ ਦਦੇਹਰ ਦੇ ਸਨ, ਦੋਵੇਂ ਵੱਡੇ ਬਦਮਾਸ਼ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਰਲ ਕੇ ਭਾਈ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਾਨੋਚਾਹਲ ਤੋਂ ਫੜਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਈਅਦ ਮੀਰ ਅਲੀ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਦੀ ਪੁਲਿਸ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਡੀ. ਸੀ. ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਲੈ ਗਏ। ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਭਾਈ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਕਾਫੀ ਸਾਰੇ ਕੇਸ ਪਾਏ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਚੱਬੇ ਦਾ ਡਾਕਾ ਅਤੇ ਵੱਲੇ ਦਾ ਡਾਕਾ ਵੀ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਭਾਈ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਸੁਰਸਿੰਘ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ 16 ਮਈ, 1916 ਈ. ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਭਾਈ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬੇ ਦੀ ਬੰਸਾਵਲੀ ਇਹ ਹੈ:

ਭਾਈ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਮਿੱਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਾਈ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਤਿੰਨੇ ਭਰਾ ਵਿਦੇਸ਼ ਗਏ। ਵੱਡੇ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਉੱਥੇ ਹੀ ਕਤਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਪੰਝੀਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ ਫਾਂਸੀ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਮਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੁਆਰਿਆਂ ਰਹਿ ਕੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਭਾਈ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਕਰਕੇ ਭਾਈ ਮਿੱਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਹਲਾ ਸਿੰਘ ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁਜ਼ਰਮ ਗਰਦਾਨਿਆ ਗਿਆ। ਸਰਕਾਰੀ ਉਜਾੜਾ ਭਾਈ ਮਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਝੱਲਿਆ। ਗ਼ਰੀਬੀ ਵਿਚ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਸਿਤਮ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਗ਼ਦਰੀ ਪਰਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਦੀ ਨੀਲਾਮੀ ਹੋਈ ਜਾਂ ਜਬਤ ਹੋਈਆਂ। ਅੱਜ ਤਕ ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਵਾਰਾਂ ਦੀ ਬਾਂਹ ਨਹੀਂ ਫੜੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਰਵਾਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਡੇਰੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਸ਼ਮ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਨੇ ਬਣੇ। ਸੁਰਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਦੇ ਦੋ ਪਰਵਾਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲੱਗੀ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਸ. ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 16 ਨਵੰਬਰ, 1915 ਈ. ਨੂੰ ਤੇ ਸ. ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 16 ਮਈ, 1916 ਈ. ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਫਾਂਸੀ ਲੱਗੀ ਸੀ। ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਸਦੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਕਾਲੇ ਪਾਣੀਆਂ

ਸਾਡਾ ਫਰਜ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ, ਮਰਜੀਵੜਿਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਸਹਿ ਤੇ ਅਕਹਿ ਕਸ਼ਟ ਕੇਵਲ ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਝੱਲੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ਵਾਸੀ ਅਜ਼ਾਦ ਫ਼ਿਜ਼ਾ ਵਿਚ ਸਾਹ ਲੈ ਸਕਣ। ਉਹ ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਕਰ ਗਏ ਪਰ ਕੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦਾ ਜੋ ਫ਼ਰਜ਼ ਬਣਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ ?

ਜੇਕਰ ਸ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਹੈ ਲੇਕਿਨ ਸ. ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਵੀ ਤਾਂ ਉ ਘੜੀ, ਉਸੇ ਪਲ ਉਸੇ ਤਖਤੇ ਉੱਤੇ ਫਾਂਸੀ ਲੱਗੇ ਸਨ ਫਿਰ ਉਸੇ ਤਖਤੇ ’ਤੇ ਸ. ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਫਾਂਸੀ ਲੱਗੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਇਹ ਵਿਤਕਰਾ ਕਿਉਂ? ਅੱਜ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਆਲਾਂ ਦੇ ਜੁਆਬ ਮੰਗਦੀ ਹੈ।