ਸੰਸਾਰ ਜਦ ਤੋਂ ਚੱਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਇਸ ਵਿਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਗੁਣ ਅਤੇ ਔਗੁਣਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਆਪਣਾ ਦਬਦਬਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਇੱਕਤਰਫਾ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦੇ ਆਏ ਹਨ। ਸਮਾਜ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਮਨਮਰਜ਼ੀਆਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਰਾਜ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਅਸਤੁੰਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨਮਰਜੀਆਂ ਕਰਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਧਰ ਮਨਮਰਜ਼ੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਮੌਜ-ਮਸਤੀਆਂ ਵਿਚ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਪਰਵਾਹ ਜਾਂ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀਆਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਕੀ ਕੋਈ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟਤਾ ਵੀ ਪਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ? ਰਾਜ ਕਰਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਇਹ ਵੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰਾਜ ਲਈ ਕੋਈ ਭਵਿੱਖ-ਮੁਖੀ ਯੋਜਨਾ ਵੀ ਬਣਾਉਣੀ ਹੈ, ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦੇ ਮਹੌਲ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਵੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵੀ ਅਗਲੀ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਚੱਲਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਉਪਰੋਕਤ ਦਰਸਾਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਜੋ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਯੋਜਨਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਾਈਆਂ ਸਨ, ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਪਰਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਪੜ੍ਹਨ, ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਫਿਰਕੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਫਰਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਚਲਾਕ ਲੋਕ ਕੁਝ ਕੁ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਸਾਰਾ ਫਿਰਕਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਅਵਲਿ ਅਲਹ ਨੂਰੁ ਉਪਾਇਆ ਕੁਦਰਤਿ ਕੇ ਸਭ ਬੰਦੇ ॥
ਏਕ ਨੂਰ ਤੇ ਸਭੁ ਜਗੁ ਉਪਜਿਆ ਕਉਨ ਭਲੇ ਕੋ ਮੰਦੇ ॥
-ਫਰੀਦਾ ਖਾਲਕੁ ਖਲਕ ਮਹਿ ਖਲਕ ਵਸੈ ਰਬ ਮਾਹਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1349)
ਮੰਦਾ ਕਿਸ ਨੋ ਆਖੀਐ ਜਾਂ ਤਿਸੁ ਬਿਨੁ ਕੋਈ ਨਾਹਿ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1381)

ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਉਪਰੋਕਤ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਉੱਚ-ਪੱਧਰੀ ਸੋਚ ਦੇ ਧਨੀ ਇਨਸਾਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਪਰੋਕਤ ਹਾਲਤਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਉਣ ਅਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਚੌਕੰਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਡਰ, ਭੇਦ ਭਾਵ ਦੇ ਕਰਾਰੀ ਚੋਟ ਮਾਰੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਸਮੇਂ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਬੜੇ ਹੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸ਼ਹਿਰ ਬਨਾਰਸ ਵਿਚ ਸੰਨ 1376 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਭਗਤ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਰਾਜ-ਸੱਤਾ ’ਤੇ ਕਾਬਜ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਮਨਮਰਜ਼ੀਆਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਵਸਾਏ ਰਾਜ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੜ੍ਹਨ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਇਕ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਇਆ ਧਮਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਭਗਤ ਜੀ ਕੋਲ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਰਾਜ, ਨਾ ਕੋਈ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਖਾਸ ਵਰਗ ਦਾ ਸਮੂਹ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ, ਬਿਨਾਂ ਇਕੱਠਾਂ ਦੇ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਦੌਰ ਚਲਾਇਆ :

ਭਗਤਾ ਕੀ ਚਾਲ ਨਿਰਾਲੀ ॥
ਚਾਲਾ ਨਿਰਾਲੀ ਭਗਤਾਹ ਕੇਰੀ ਬਿਖਮ ਮਾਰਗਿ ਚਲਣਾ ॥
ਲਬੁ ਲੋਭੁ ਅਹੰਕਾਰੁ ਤਜਿ ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਬਹੁਤੁ ਨਾਹੀ ਬੋਲਣਾ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 918)

ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ, ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਸਾਜੀ ਗਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰਾਣੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ’ਤੇ ਕੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਆਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਮਰਨ ਕੀ ਹੈ। ਸੂਝਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਕੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਖਾਸ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਜਾਤ ਆਦਿ ਦੀ ਜ਼ਰਰੂਤ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ? ਆਮ ਸਮਾਨਤਾ ਲਈ ਕੀ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਹਿਜ ਰੂਪ ਦੇ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੇਖਕ ਭਗਤ ਜੀ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਹ ਲਿਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਗਤ ਜੀ ਅਖੌਤੀ ਚਮਾਰ ਜਾਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਗਤ ਜੀ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਗੁਣ ਲੁਕਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੇਵਲ ਜਾਤੀ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਸਾਡੇ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਜਾਤ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਫਰਜ਼ ਕਰੋ, ਜੇਕਰ ਸਾਨੂੰ ਭਗਤ ਜੀ ਦੀ ਜਾਤ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਨਾ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਕੀ ਭਗਤ ਜੀ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤਬਦੀਲੀ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰ ਕੇ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਭਗਤ ਜੀ ਦੀ ਜੇਕਰ ਕੇਵਲ ਜਾਤ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਾਂਗੇ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਥਾਂ 'ਤੇ ਹੀ ਰੁਕ ਜਾਵਾਂਗੇ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਭਗਤ ਜੀ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਵੰਡੀ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਡੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਣ ਦੇਣੀ। ਅਸੀਂ ਇਸ ਮਹਾਨ ਸੁਧਾਰਕ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਤਬਦੀਲੀਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਰੱਖਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿਚ ਜਿਹੜੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀ-ਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋਣਗੇ, ਉਹ ਭਗਤ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਸੇਧ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨਗੇ ਜਿਸ ਦੀ ਕਿ ਥੋੜ੍ਹੇ-ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀਂ ਰਹੇਗੀ। ਇਹ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਤਬਦੀਲੀ-ਕਾਰ ਭਗਤ ਜੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸੁਧਾਰਕ ਵਜੋਂ ਦੇਖਣਗੇ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜਾਤ ਦੀ ਕੋਈ ਬਹੁਤੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗੀ ਜਿਸ ਦੀ ਕਿ ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ :

ਜਾਤੀ ਓਛਾ ਪਾਤੀ ਓਛਾ ਓਛਾ ਜਨਮੁ ਹਮਾਰਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 486)

ਬਨਾਰਸ ਰਹਿੰਦੇ ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰੀਤ ਰਾਹੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਦੀ ਜਾਚ ਆਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਲੋਕ ਤਾਂ ਕੀ, ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਣ ਵਿਚ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਗੱਲ, ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਜਾਤ ਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਕਈ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਦੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਵੀ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ, ਆਚਰਨ, ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਇੰਨਾ ਨੀਵਾਂ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਪੁੱਛ ਪ੍ਰਤੀਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:

ਸਿੰਮਲ ਰੁਖੁ ਸਰਾਇਰਾ ਅਤਿ ਦੀਰਘ ਅਤਿ ਮੁਚੁ ॥
ਓਇ ਜਿ ਆਵਹਿ ਆਸ ਕਰਿ ਜਾਹਿ ਨਿਰਾਸੇ ਕਿਤੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 470)

ਭਗਤ ਜੀ ਦਾ ਅਖੌਤੀ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਦੇ ਵਿਚ ਜਨਮ ਹੋਣਾ ਇੱਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਾ ਹੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਸੀ ਕਿ ਅਖੌਤੀ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਪਰਮੇਸਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ’ਤੇ ਇਹ ਕਰਾਰੀ ਚੋਟ ਸੀ। ਜਿਹੜੇ ਅਖੌਤੀ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਦੇ ਕੁਝ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਯੋਗਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਤੀ ਵੱਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਸੰਕੋਚ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਨ ਲਈ ਹੌਂਸਲਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਭਗਤ ਜੀ ਦੇ ਇਹ ਕਾਰਜ ਪ੍ਰੇਰਣਾਦਾਇਕ ਸਾਬਿਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਭਗਤ ਜੀ ਦਾ ਅਖੌਤੀ ਨੀਵੀਂ ਕਹੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਜਾਤ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਣਾ ਕੇਵਲ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਨਾ ਕਿ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਣਾ :

ਤੁਮ ਚੰਦਨ ਹਮ ਇਰੰਡ ਬਾਪੁਰੇ ਸੰਗਿ ਤੁਮਾਰੇ ਬਾਸਾ॥
ਨੀਚ ਰੂਖ ਤੇ ਊਚ ਭਏ ਹੈ ਗੰਧ ਸੁਗੰਧ ਨਿਵਾਸਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 486)

ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਲਿਤਾੜੇ ਹੋਏ, ਕਰਮ-ਕਾਡਾਂ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹੋਏ, ਅਖੌਤੀ ਨੀਚ ਜਾਤਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਹੰਭਲਾ ਮਾਰਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਦੇ ਵਿਚ ਉੱਚੀ ਅਵਾਜ਼ ਲਗਾਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਬਣਦਾ ਹੱਕ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਖੋਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੁਚੇਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਵਰਨ-ਵੰਡ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਫਿਰਕੇ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਕਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕਿੱਤਾ ਮਾੜਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਕਿ ਇਹ ਕੰਮ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਵਰਨ-ਵੰਡ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਲਟਾ ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਲੀਲ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਹੋ, ਜੋ ਕਿ ਅਨਿਆਂ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਗਏ ਸਨ ਤਾਂ ਸਿੱਧਾਂ ਨੇ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਨੂੰ ਮਾੜਾ ਕਿਹਾ, ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇਹ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਮਾੜੀ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀਆਂ ਦੇ ਘਰ ਮੰਗਣ ਕਿਉਂ ਜਾਂਦੇ ਹੋ? ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਕਰਾਰੀ ਚੋਟ ਭਗਤ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਮਾਰੀ ਗਈ ਸੀ। ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ, ਆਰਥਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਆਦਿ ਚਾਰੇ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਜੇਤੂ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਡੰਕੇ ਦੀ ਚੋਟ ’ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ। ਤਾਂ ਹੀ ਤਾਂ ਅੱਜ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਚ ਭਗਤ ਜੀ ਇਕ ਧਰੂ ਤਾਰੇ ਬਣ ਕੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ:

ਭਗਤੁ ਭਗਤੁ ਜਗਿ ਵਜਿਆ ਚਹੁ ਚਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਿ ਚਮਿਰੇਟਾ।
ਪਾ ਗੰਢੇ ਰਾਹ ਵਿਚਿ ਕੁਲਾ ਧਰਮ ਢੋਇ ਢੋਰ ਸਮੇਟਾ। (ਵਾਰ 10:17)

ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਜੇਤੂ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਅਰਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਇੱਕ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚ ਅਤੇ ਕਣ-ਕਣ ਵਿਚ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਬੜੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕਹੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਇੱਕ ਫਿਰਕੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਧਾਰਮਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਗ਼ਲਤ ਸੋਚ ਹੈ। ਸਰਬੇ ਏਕੁ ਅਨੇਕੈ ਸੁਆਮੀ ਸਭ ਘਟ ਭੋਗਵੈ ਸੋਈ॥ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਉਹ ਮੋਢੀ, ਜੋ “ਪ੍ਰਮੇਸਰ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਫਿਰਕੇ ਦਾ ਹੀ ਅਧਿਕਾਰਕ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਸ ਉੱਪਰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ” ਪਰ ਭਗਤ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਬਰਦਸਤ ਟੱਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਮੇਸਰ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਾ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਰੰਗ ਕੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਖੇਡੀਆਂ ਕਿ ਸਮਾਜ ਦੇ ਮੋਢੀ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਾਜ-ਸੁਧਾਰਕ ਜੇਤੂ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕੇ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਚੋਟਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਭਗਤ ਜੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਪੈ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵੀਂ ਰੀਤ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਆਪਣੀ ਕਿਰਤ ਵਿਰਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਹਰ ਵੇਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਉਸ ਨਾਲ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰੀਤ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਗ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਣਾ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਰਜ ਕਰਨੇ ਆਦਿ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਉ ਹਮ ਬਾਂਧੇ ਮੋਹ ਫਾਸ ਹਮ ਪ੍ਰੇਮ ਬਧਨਿ ਤੁਮ ਬਾਧੇ॥ ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਫਿਰਕੇ ਵੱਲੋਂ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਵਰਗ ਲਈ ਹੀ ਚਲਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਰੀਤਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਨਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦੇ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਜੇਕਰ ਆਪਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਕਿ ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਦੀ ਉੱਚੀ ਜਾਤ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਢੁਕਵੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਜੇਤੂ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਜਿਤਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਇੱਕ ਵਰਗ ਦੀ ਰਾਖਵੀਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ’ਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਹੱਕ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਹੀ ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਉੱਚੀ ਸੋਚ, ਚੰਗੀ ਰਹਿਣੀ ਸਹਿਣੀ, ਮਿਠਾਸ ਵਾਲੀ ਬੋਲੀ, ਸਭ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨ, ਆਪਣਾ ਧੀਰਜ ਨਾ ਗੁਆਉਣਾ ਆਦਿ ਦੇ ਗੁਣ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਉੱਚਾ ਸਥਾਨ ਪਾਇਆ ਸੀ।

ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਸਰੇ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਨੀਵਾਂ ਕਹਿਣ ਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਤਿਲਾਜਾਂਲੀ ਦੇਣ ਬਾਰੇ ਜੇਤੂ ਮਾਰਕਾ ਮਾਰਿਆ, ਕਿ ਅਗਰ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣ, ਆਪਣੀ ਰਹਿਣੀ-ਸਹਿਣੀ ਵਧੀਆ ਕਰੇਗਾ, ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਦੂਸਰਿਆਂ ’ਤੇ ਜਚਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖੇਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਚ ਉੱਚਾ ਸਥਾਨ ਪਾਏਗਾ, ਚਾਹੇ ਉਸ ਦੀ ਜਾਤ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਹੁਣ ਇਹ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਨੇ ਵੇਖਣਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਜੀ ਦੀ ਸੋਚ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਕੇ ਉੱਚਾ ਬਣਨਾ ਹੈ ਜਾਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇ ਲਈ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਭਗਤ ਜੀ ਨੂੰ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋ ਜਾਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਉਹ ਦਿਖਾਵੇ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਬੜਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਤਾਂ ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਦੀ ਜਾਤ ਨੂੰ ਖੁੱਲ ਕੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ :

ਨਾਗਰ ਜਨਾਂ ਮੇਰੀ ਜਾਤਿ ਬਿਖਿਆਤ ਚੰਮਾਰੰ॥
ਮੇਰੀ ਜਾਤਿ ਕੁਟ ਬਾਂਢਲਾ ਢੋਰ ਢਵੰਤਾ ਨਿਤਹਿ ਬਾਨਾਰਸੀ ਆਸ ਪਾਸਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1293)

ਭਗਤ ਜੀ ਦਾ ਬੇਗਮਪੁਰਾ ਸ਼ਹਿਰ :- ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਹਰ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸਮਾਜ ਖੜਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮਜਬੂਤ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਚ ਫੈਲਾਅ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਅੰਗੜਾਈ ਲਈ। ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਪਰਖ ਕੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝ ਲਈ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਸਮਾਜ ਅੰਗੜਾਈ ਲੈ ਰਹੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਰੱਖੇਗਾ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬੜੀ ਹੀ ਈਰਖਤਾ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸਥਾਨ ਅੰਗੜਾਈ ਲੈ ਰਹੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਬੇਗਮਪੁਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ’ਤੇ ਨਾਮ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜੋ ਕਿ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਮਾਜ ਦੇ ਨਾਲੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇੱਥੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਲੋਕ ਦੁਨਿਆਵੀ ਫਿਕਰ ਫਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦੁਖ ਤਕਲੀਫਾਂ ਅਤੇ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਨਾਲ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਟੈਕਸਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋਣਗੇ। ਇਸ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਛੋਟੇ ਸਾਰੇ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਸ਼ਾਦੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣਨਗੇ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰਤਾ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਬਸਰ ਕਰ ਸਕਣਗੇ। ਜੋ ਨਰੋਆ, ਇੱਕ ਸਮਾਨਤਾ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇਗਾ :

ਬੇਗਮ ਪੁਰਾ ਸਹਰ ਕੋ ਨਾਉ ॥
ਦੂਖੁ ਅੰਦੋਹੁ ਨਹੀ ਤਿਹਿ ਠਾਉ ॥
ਨਾਂ ਤਸਵੀਸ ਖਿਰਾਜੁ ਨ ਮਾਲੁ॥
ਖਉਫੁ ਨ ਖਤਾ ਨ ਤਰਸੁ ਜਵਾਲੁ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 345)

ਭਗਤ ਜੀ ਬੇਗਮਪੁਰਾ ਸ਼ਹਿਰ (ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਵਸਥਾ) ਵਸਾ ਕੇ (ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਕੇ) ਇਸ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਸਮਝਾਅ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਹੋਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸਮਾਜ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾਦਾਇਕ ਬਣਨਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਦੇਖਣਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਲਕੀਰ ਨੂੰ ਛੇੜਿਆਂ ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਵੀਂ ਲਕੀਰ ਖਿੱਚ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਲਕੀਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਛੋਟੀ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ।

ਇਸ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਜੋ ਭਗਤ ਜੀ ਦਾ ਬੇਗਮਪੁਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਏਗਾ ਉਹ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਭਗਤ ਜੀ ਦੇ ਸੇਵਕ ਕਹਾਉਣ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹੋਣਗੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਵਸਾਉਣ ਲਈ ਬੜੀ ਹੀ ਘਾਲਣਾ, ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਏਗਾ। ਇਹ ਮਾਰਗ ਹਰ ਇੱਕ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਏਗਾ ਕਿਉਂ ਕਿ ਸੇਵਾ ਥੋਰੀ ਮਾਗਨੁ ਬਹੁਤਾ॥ ਮਹਲੁ ਨ ਪਾਵੈ ਕਹਤੋ ਪਹੁਤਾ ॥ ਮੁਤਾਬਕ ਘੱਟ ਮਿਹਨਤ ਕਰ ਕੇ ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਕੁਝ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੀ ਲੋਕ ਆਸ਼ਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਝ ਕੁ ਲੋਕਾਂ ਹੀ ਭਗਤ ਜੀ ਦੇ ਬੇਗਮ ਪੁਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ, ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋਵੇ। ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਨਰੋਈ ਆਰਥਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੇਧ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੇਗਮ ਪੁਰਾ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਹਾਲੇ ਤਕ ਇਸ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ ਸਾਰੇ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਣ, ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਸ਼ਾਦੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣ ਸਕਣ। ਭਗਤ ਜੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਹੁਣ ਪਹਿਲਾ ਫਰਜ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਭਗਤ ਜੀ ਦੇ ਬੇਗਮਪੁਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵਸਾਉਣ ਤਾਂ ਜੋ ਭਗਤ ਜੀ ਜੇਤੂ ਰੂਪ ਦੇ ਮਹਾਨ ਤਬਦੀਲੀਕਾਰ ਵਜੋਂ ਉਸ ਬੇਗਮ ਪੁਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ।

ਭਗਤ ਜੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸਥਾਨ:- ਭਗਤ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1376 ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 1469 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਵੱਡੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਭਗਤ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਬਨਾਰਸ ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਭਗਤ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜੋ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿਚ 16 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ 40 ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਗੱਲ ਬੜੀ ਹੀ ਫਰਾਖ਼ਦਿਲੀ ਨਾਲ ਸਮਝਣੀ ਪਵੇਗੀ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਨਿਡਰਤਾ ਤੋਂ ਬੜੇ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਹੋਣਗੇ। ਇਸੇ ਲਈ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਤ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚ ਇੱਕ ਵਲਵਲਾ ਬੇਗਮਪੁਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸੋਚਣੀ ਸੀ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾ ਅਨਪੜ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਵਿੱਦਿਆ ਜਾਣੇਗਾ ਉਹ ਹੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਸੇਧ ਦੇਵੇਗਾ। ਵਿਦਿਆ ਵੀਚਾਰੀ ਤਾਂ ਪਰਉਪਕਾਰੀ॥

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸੇ ਲਈ ਹੀ ਤਾਂ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰਜੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਭਗਤ ਜੀ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸੀ, ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਸੀ ਕਿ ਭਗਤ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆਂਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕੰਮ ਇਸ ਨਵੇਂ ਸਿਰਜੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਚ ਜ਼ਰੂਰ ਦੱਸਣੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬੜੇ ਹੀ ਪਿਆਰ, ਆਦਰ ਦੇ ਨਾਲ ਭਗਤ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਇੱਕ ਪੋਥੀ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜੋ ਕਿ ਬਾਅਦ ਦੇ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਬੜੇ ਹੀ ਪਿਆਰੇ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਾਣੀ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਕੀ, ਬਾਣੀ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀਓ ਕੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਹੋਰ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਕੇ ਭਗਤ ਜੀ ਦੇ ਬੇਗਮਪੁਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰਜੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਵਸਾਉਣ ਦੀ ਦਲੇਰਾਨਾ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ੴ ਸਤਿ ਨਾਮੁ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰਵੈਰੁ ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ ਅਜੂਨੀ ਸੈਭੰ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥ ਰੱਖਿਆ ਸੀ।

ਸੋ ਅਖੀਰ ਤੇ ਇਹ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਾਲੀ ਰਾਹਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਲਈ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਦਰਸਾਏ ਬੇਗਮਪੁਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਆਓ, ਅਸੀਂ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ’ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇ ਕੇ ਨਵੇਂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਬਣਾਈਏ। ਜੇਕਰ ਭਗਤ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਬੇਗਮਪੁਰਾ ਸਹਿਰ ਨੂੰ ਹੱਸਦੇ ਵੱਸਦੇ ਵਸਾਉਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਤਾਂ ਹੀ ਉਸ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੇਤੂ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਮਾਜ-ਸੁਧਾਰਕ ਕਾਰਜ ਚੱਲਦੇ ਰਹਿਣਗੇ।