ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤਕ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਰੁਹਾਨੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤਿੱਤਵ ਬੜਾ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਸੀ। ਉਹ ਧਰਮ-ਗੁਰੂ, ਰੁਹਾਨੀ ਰਹਿਬਰ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਦਰਵੇਸ਼ ਕਵੀ, ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ, ਇਨਕਲਾਬੀ, ਫ਼ਕੀਰ ਅਤੇ ਯੋਧੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਬੜੇ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੇਮੀ ਅਤੇ ਨਿਪੁੰਨ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵੀ ਸਨ। ਗਹਿਰੀ ਸੰਗੀਤਕ ਸਮਝ ਰੱਖਣਾ ਅਰਥਾਤ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਹੋਣਾ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਕੋਮਲ ਆਪੇ, ਵਿਅਕਤਿੱਤਵ
ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਢੰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਬੜਾ ਸੂਖ਼ਮ, ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਨਿਆਰਾ ਪੱਖ ਸੀ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਨਿਮਨਲਿਖਤ (ਸਿਰੀ, ਮਾਝ, ਗਉੜੀ, ਆਸਾ, ਗੂਜਰੀ, ਵਡਹੰਸ, ਸੋਰਠਿ, ਧਨਾਸਰੀ, ਤਿਲੰਗ, ਸੂਹੀ, ਬਿਲਾਵਲ, ਰਾਮਕਲੀ, ਮਾਰੂ, ਤੁਖਾਰੀ, ਭੈਰਉ, ਬਸੰਤ, ਸਾਰੰਗ, ਮਲ੍ਹਾਰ, ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਰਾਗਾਂ ਅੰਦਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।) ਅਤੇ ਲੱਗਭਗ 16 ਉਪਰਾਗਾਂ (ਗਉੜੀ ਗੁਆਰੇਰੀ, ਗਉੜੀ ਦਖਣੀ, ਗਉੜੀ ਚੇਤੀ, ਗਉੜੀ ਬੈਰਾਗਣਿ, ਗਉੜੀ ਪੂਰਬੀ ਦੀਪਕੀ, ਗਉੜੀ ਪੂਰਬੀ, ਗਉੜੀ ਦੀਪਕੀ, ਆਸਾ ਕਾਫੀ, ਵਡਹੰਸ ਦਖਣੀ, ਸੂਹੀ ਕਾਫੀ, ਬਿਲਾਵਲ ਦਖਣੀ, ਰਾਮਕਲੀ ਦਖਣੀ, ਮਾਰੂ ਕਾਫੀ, ਮਾਰੂ ਦਖਣੀ, ਪ੍ਰ੍ਰਭਾਤੀ ਬਿਭਾਸ, ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਦਖਣੀ ਆਦਿ) ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਣਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਨਿਪੁੰਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਲਈ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਇਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ। ਉੁਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਰਬਾਬ-ਵਾਦਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਬਾਬ ਵਾਦਨ ਕਲਾ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਵਾਰ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਭਾਵਪੂਰਤ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਇਵੇਂ ਕੀਤੀ ਹੈ:

ਫਿਰਿ ਬਾਬਾ ਗਇਆ ਬਗਦਾਦਿ ਨੋ ਬਾਹਰਿ ਜਾਇ ਕੀਆ ਅਸਥਾਨਾ।
ਇਕੁ ਬਾਬਾ ਅਕਾਲ ਰੂਪੁ ਦੂਜਾ ਰਬਾਬੀ ਮਰਦਾਨਾ। (ਵਾਰ 1:35)

ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਅਤਿ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸੰਗੀਤਕ ਸਾਥੀ ਸਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਅਨਿਨ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ ਸ੍ਰੀ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰਛਾਵੇਂ ਵਾਂਗ ਵਿਚਰੇ ਸਨ।1 ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸ਼ਖ਼ਸ ਨੂੰ ਏਨਾ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦਾ ਸਾਥ, ਨਸੀਬ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਡਾਢੇ ਖੁਸ਼ਨਸੀਬ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਅਰਥਾਤ ਰਾਗ-ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਦੌਰ ਅੰਦਰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ (ਨੇੜ੍ਹੇ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ) ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇਕ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹਵਾਲਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦੀ 38ਵੀਂ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ:

ਫਿਰਿ ਬਾਬਾ ਆਇਆ ਕਰਤਾਰਪੁਰਿ ਭੇਖੁ ਉਦਾਸੀ ਸਗਲ ਉਤਾਰਾ।
ਪਹਿਰਿ ਸੰਸਾਰੀ ਕਪੜੇ ਮੰਜੀ ਬੈਠਿ ਕੀਆ ਅਵਤਾਰਾ।. . .
ਬਾਣੀ ਮੁਖਹੁ ਉਚਾਰੀਐ ਹੁਇ ਰੁਸਨਾਈ ਮਿਟੈ ਅੰਧਾਰਾ।
ਗਿਆਨੁ ਗੋਸਟਿ ਚਰਚਾ ਸਦਾ ਅਨਹਦਿ ਸਬਦਿ ਉਠੇ ਧੁਨਕਾਰਾ।
ਸੋਦਰੁ ਆਰਤੀ ਗਾਵੀਐ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਜਾਪੁ ਉਚਾਰਾ।
ਗੁਰਮੁਖਿ ਭਾਰਿ ਅਥਰਬਣਿ ਤਾਰਾ।

ਦੂਸਰੇ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਵਾਂਗ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੂਖ਼ਮ ਅਤੇ ਗਹਿਰੀ ਸਮਝ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਈ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਗਾਂਹ ਤੋਰਿਆ। ਇਸ ਮਕਸਦ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਹਿੱਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇਕ ਸੰਸਥਾਗਤ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਅਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਜੋਤ ਜਗਾਉਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦੀ 46ਵੀਂ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਹੰਦੀ ਮੁਹਰਿ ਹਥਿ ਗੁਰ ਅੰਗਦਿ ਦੀ ਦੋਹੀ ਫਿਰਾਈ।
ਦਿਤਾ ਛੋੜਿ ਕਰਤਾਰਪੁਰੁ ਬੈਠਿ ਖਡੂਰੇ ਜੋਤਿ ਜਗਾਈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਗਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸਿਰੀ, ਮਾਝ, ਆਸਾ, ਸੋਰਠਿ, ਸੂਹੀ ਰਾਮਕਲੀ, ਮਾਰੂ, ਸਾਰੰਗ, ਮਲ੍ਹਾਰ ਆਦਿ ਵਿਚ 63 ਸਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰਚੀ ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਹਰ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰ੍ਰਤੱਖ ਸਬੂਤ ਹੈ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਸਜ਼ਾਦਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਰਜ਼ਾਦਾ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਬਾਬ ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਪਾਸੋਂ ਹਾਸਲ ਹੋਈ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਇਲਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਹਜ਼ੂਰੀ ਕੀਰਤਨੀਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਭਾਈ ਸਾਦੂ, ਭਾਈ ਬਾਦੂ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਅੰਦਰ ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਤੰਤੀ ਸਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਗਾਇਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਬਣਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਵਡੇਰੀ ਉਮਰ ਵਿਚ, ਸੰਨ 1552 ਈ. ਨੂੰ ਪਾ੍ਪਤ ਹੋਈ। ਆਪ ਜੀ 1574 ਈ. ਤਕ ਗੁਰਿਆਈ ਨਸ਼ੀਨ ਰਹੇ। ਇਸ ਲੱਗਭਗ 22 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ ਆਪ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਪਰਪੰ ਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ‘ਮੰਜੀ ਪ੍ਰਥਾ’ ਅਧੀਨ 22 ਵਿਦਵਾਨ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ: ਸਿਰੀ, ਮਾਝ, ਗਉੜੀ, ਆਸਾ, ਗੂਜਰੀ, ਵਡਹੰਸ, ਸੋਰਠਿ, ਧਨਾਸਰੀ, ਸੂਹੀ, ਬਿਲਾਵਲ, ਰਾਮਕਲੀ, ਮਾਰੂ, ਭੈਰਉ, ਬਸੰਤ, ਸਾਰੰਗ, ਮਲ੍ਹਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਤੀ। ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗ ਵਿਚ ਰਚੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ‘ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ’ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਦਰਿਆ ਬਿਆਸ ਕਿਨਾਰੇ ਵਸਾਏ ਨਗਰ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਤੀਜੇ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਸਤਾ, ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ, ਭਾਈ ਪਾਂਧਾ ਅਤੇ ਬੂਲਾ ਰਬਾਬੀ ਆਪ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨੂੰ ਚਾਰ ਚੰਨ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮੁਹਾਰਤ ਅਤੇ ਪਰਿਪੱਕਤਾ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਸਾਰੰਦਾ’ ਨਾਮਕ ਤੰਤੀ ਸਾਜ਼ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ। ‘ਸਾਰੰਦਾ’ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਦੇਣ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਗੌਰਵਸ਼ਾਲੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸਿਰੀ, ਮਾਝ, ਗਉੜੀ, ਆਸਾ, ਗੂਜਰੀ, ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ, ਬਿਹਾਗੜਾ, ਵਡਹੰਸ, ਸੋਰਠਿ, ਧਨਾਸਰੀ, ਜੈਤਸਰੀ, ਟੋਡੀ, ਬੈਰਾੜੀ, ਤਿਲੰਗ, ਸੂਹੀ, ਬਿਲਾਵਲ, ਰਾਮਕਲੀ, ਨਟ ਨਾਰਾਇਣ, ਗੌਂਡ, ਮਾਲੀ ਗਉੜਾ, ਮਾਰੂ, ਤੁਖਾਰੀ, ਕੇਦਾਰਾ, ਭੈਰਉ, ਬਸੰਤ, ਸਾਰੰਗ, ਮਲ੍ਹਾਰ, ਕਾਨੜ੍ਹਾ, ਕਲਿਆਣ, ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਰਾਗਾਂ ਅਧੀਨ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਸੋਰਠਿ ਅਤੇ ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗ ਬਾਰੇ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਵਿਚਾਰ ਬੜੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਹਨ:

-ਸੋਰਠਿ ਤਾਮਿ ਸੁਹਾਵਣੀ ਜਾ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਢੰਢੋਲੇ॥
ਗੁਰ ਪੁਰਖੁ ਮਨਾਵੈ ਆਪਣਾ ਗੁਰਮਤੀ ਹਰਿ ਹਰਿ ਬੋਲੇ॥ (ਪੰਨਾ 642)
-ਹਰਿ ਉਤਮੁ ਹਰਿ ਪ੍ਰਭੁ ਗਾਵਿਆ ਕਰਿ ਨਾਦੁ ਬਿਲਾਵਲੁ ਰਾਗੁ॥
ਉਪਦੇਸੁ ਗੁਰੂ ਸੁਣਿ ਮੰਨਿਆ ਧੁਰਿ ਮਸਤਕਿ ਪੂਰਾ ਭਾਗੁ॥ (ਪੰਨਾ 849)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਲਈ ਜਿਥੇੱ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਪਦੇ ਅਤੇ ਅਸਟਪਦੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਉੱਥੇ ਲੋਕ-ਗਾਇਨ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਅਧੀਨ ਘੋੜੀਆਂ, ਛੰਤ ਅਤੇ ਵਾਰ ਲੋਕ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ‘ਪੜਤਾਲ’ ਨਾਮਕ ਨਵੀਨ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਇਨ ਸ਼ੈਲੀ, ਜੋ ਕਿ ਤਾਲ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਦਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਖਤੇ ਰ ਵਿਚ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਗਾਇਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ‘ਪੜਤਾਲ’ ਇਕ ਨਿਵੇਕਲੀ ਅਤੇ ਅਦੁੱਤੀ ਗਾਇਨ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਤਕ, ਨਾ ਕੇਵਲ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਸਗੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗਾਇਨ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਪੜਤਾਲ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਪੜਤਾਲ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ:- ਪਰਤਤਾਲ ਅਰਥਾਤ ਜਿਸ ਸ਼ਬਦ ਰੀਤ ਵਿਚ ਤੁੱਕ ਤੇ ਤਾਲ ਪਰਤਦਾ ਰਹੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੜਤਾਲ ਸੰਗਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੜਤਾਲ ਗਾਇਨ ਸ਼ੈਲੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸਥਾਈ ਦੀ ਤੁਕ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਤਾਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਤਰਿਆਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਾਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਰਾਗ ਇੱਕ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਬਿਲਾਵਲੁ, ਨਟ ਨਾਰਾਇਣ, ਨਟ, ਸਾਰੰਗ, ਕਾਨੜਾ, ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਬਿਭਾਸ 07 ਰਾਗਾਂ ਅਧੀਨ 19 ਪੜਤਾਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹਨ ਜੋ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਅਨਮੋਲ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹਨ।

ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਚੌਕੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਚੌਕੀ, ਚਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀਰਤਨ ਵਿਚ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਦੀ ਚੌਕੀ, ਬਿਲਾਵਲ ਦੀ ਚੌਕੀ, ਸੋਦਰੁ ਦੀ ਚੌਕੀ, ਆਰਤੀ ਦੀ ਚੌਕੀ, ਇਹ ਚਾਰ ਚੌਕੀਆਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਦਰਅਸਲ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਅੰਦਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਬੜਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਹਰ ਇਕ ਰਾਗ ਦੇ ਗਾਉਣ ਦਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਵਿਚਲੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਿਧਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਚਾਰ ਚੌਕੀਆਂ ਅਧੀਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ’ਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਕੀਰਤਨ ਗਾਇਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਅੱਜ ਵੀ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਵਾਹਮਾਨ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ 1604 ਈ. ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੰਪਾਦਨ ਜਿੱਥੇ ਪਾਵਨ ਗ੍ਰੰਥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਿਆਰੀ ਦਿੱਖ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਇਕ ਮਾਹਰ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਤਸਦੀਕ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ 30 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ 2216 ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸਲੋਕ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹਨ।

ਬਾਣੀ ਦੇ ਗਾਇਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਾਗ ਅਤੇ ਗਾਇਨ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਬਾਣੀ ਲਈ ਲੋਕ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਛੰਤ, ਵਾਰ, ਸੋਲਹੇ, ਅੰਜੁਲੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਦਿਆਂ ਅਤੇ ਅਸਟਪਦੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਆਸਾ, ਧਨਾਸਰੀ, ਬਿਲਾਵਲੁ, ਰਾਮਕਲੀ, ਨਟ, ਭੈਰਵ, ਸਾਰੰਗ, ਮਲ੍ਹਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ 36 ਪੜਤਾਲਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰ ਕੇ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਅਨੁਪਮ ਦੇਣ ਦਿੱਤੀ।

ਆਪ ਦੇ ਸਮੇਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਗਾਇਨ ਲਈ ਸਾਰੰਦਾ ਅਤੇ ਤਬਲਾ (ਜੋੜੀ) ਸਾਜ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਕਾਇਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਸਾਰੰਦਾ ਵਜਾਉਣ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੁਚੀ ਅਤੇ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਅੰਦਰ ਰਬਾਬ ਅਤੇ ਮਧਿਅਮ ਵੀਣਾ (ਸਿਤਾਰ) ਅਤੇ ਤੰਬੂਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।2 ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕੀਰਤਨੀਏ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਮਰਦਾਨੇ ਕੇ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ- ਘਰ ਅੰਦਰ ਮਰਦਾਨੇ ਕਿਆਂ ’ਚੋਂ ਭਾਵੇਂ ਭਾਈ ਕੇਦਾਰ, ਭਾਈ ਝਾਝੂ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮੁਕੰਦ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਗੀ ਰਬਾਬੀ ਵੀ ਕੀਰਤਨ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ’ਚੋਂ ਭਾਈ ਸਤਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਦੀ ਜੋੜੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੀ।

ਇਕ ਵਾਰ ਭਾਈ ਸਤਾ ਅਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦੇਣ ਤੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਖੁਦ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਕੀਰਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੁਸਿੱਖਿਅਕ ਗਾਇਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿਚ ਵਿਚਰਨ ਲੱਗੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਕੇਵਲ 11 ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਗੁਰਿਆਈ ਦੇ ਵਾਰਸ ਬਣੇ। ਸਮਕਾਲੀਨ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ (ਸ਼ਾਸਤਰ) ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦਾ ਨਿਵੇਕਲਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਉਲੇਖਯੋਗ ਦੇਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਅੰਦਰ ਬੀਰਤਾ ਦੇ ਭਾਵ/ਰਸ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਹਿੱਤ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ, ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਨੌਂ ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲਿਖੀਆਂ ਨੌਂ ਧੁਨੀਆਂ (ਗਾਉਣ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪਰੰਪਰਕ ਬੀਰ ਰਸੀ ਧਾਰਨਾਵਾਂ) ਅਨੁਸਾਰ ਗਾਇਨ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ, ਵਿਵਹਾਰਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਅਰੰਭ ਕਰਵਾਇਆ:

1. ਮਾਝ ਕੀ ਵਾਰ ਮਲਕ ਮੁਰੀਦ ਤਥਾ ਚੰਦ੍ਰਹੜਾ ਸੋਹੀਆ ਕੀ ਧੁਨੀ
2. ਉੜੀ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ ਪੰਜਵਾਂ ਰਾਇ ਕਮਾਲ ਦੀ ਮੋਜਦੀ ਕੀ ਵਾਰ ਕੀ ਧੁਨੀ
3. ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ ਟੁੰਡੇ ਅਸਰਾਜੈ ਕੀ ਧੁਨੀ
4. ਗੂਜਰੀ ਕੀ ਵਾਰ ਸਿਕੰਦਰ ਇਬਰਾਹਿਮ ਕੀ ਧੁਨੀ
5. ਵਡਹੰਸ ਕੀ ਵਾਰ ਲਲਾ ਬਹਿਲੀਮਾ ਕੀ ਧੁਨੀ
6. ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ ਤੀਜਾ ਜੋਧੈ ਵੀਰੈ ਪੂਰਬਾਣੀ ਕੀ ਧੁਨੀ
7. ਸਾਰੰਗ ਕੀ ਵਾਰ ਰਾਇ ਮਹਮੇ ਹਸਨੇ ਕੀ ਧੁਨਿ
8. ਮਲਾਰ ਕੀ ਵਾਰ ਰਾਣੇ ਕੈਲਾਸ ਤਥਾ ਮਾਲਦੇ ਕੀ ਧੁਨਿ
9. ਕਾਨੜੇ ਕੀ ਵਾਰ ਮੂਸੇ ਕੀ ਵਾਰ ਕੀ ਧੁਨੀ 3

ਭਾਈ ਬਾਬਕ, ਭਾਈ ਛਬੀਲਾ, ਭਾਈ ਬਨਵਾਲੀ, ਭਾਈ ਪਰਸ ਰਾਮ, ਭਾਈ ਨੱਥਾ, ਭਾਈ ਅਬਦੁੱਲਾ ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਢਾਡੀ ਸਨ। ਭਾਈ ਬਾਬਕ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਰਬਾਬੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਿਰਲੱਥ ਸੂਰਮਾ ਵੀ ਸੀ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਗਾਇਨ ਲਈ ਅਤੇ ਬੀਰ ਰਸ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਨ ਹਿੱਤ, ਸਾਰੰਗੀ ਦੇ ਸਾਜ਼ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਰਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਲਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਹੋਈ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ‘ਕੀਰਤਪੁਰ’ ਨਗਰ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ- ਪ੍ਰਸਾਰ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦਾ ਪਿਛਲੇਰਾ ਹਿੱਸਾ ਇੱਥੇ ਹੀ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਿਕ੍ਰਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿਚ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਿਰੰਤਰ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਸੰਨ 1664 ਈ. ਵਿਚ ਗੁਰਿਆਈ ਮਿਲਣ ਉਪਰੰਤ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ। ਗੁਰਮਤਿ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਜੋ ਲੀਹਾਂ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਪਾਈਆਂ, ਨੌਵੇਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪੱਕਿਆਂ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ 15 ਰਾਗਾਂ- ਗਉੜੀ, ਆਸਾ, ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ, ਬਿਹਾਗੜਾ, ਸੋਰਠਿ, ਧਨਾਸਰੀ, ਜੈਤਸਰੀ, ਟੋਡੀ, ਤਿਲੰਗ, ਬਿਲਾਵਲ, ਰਾਮਕਲੀ, ਮਾਰੂ, ਬਸੰਤ, ਸਾਰੰਗ ਅਤੇ ਜੈਜਾਵੰਤੀ ਵਿਚ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ 59 ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ 57 ਸਲੋਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪਾਠ ਦੇ ਭੋਗ ਮੌਕੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਵੈਰਾਗਮਈ ਸਲੋਕ, ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਸੁਹਿਰਦ ਹਿਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਡਾਢੇ ਟੁੰਬਦੇ ਹਨ। ਆਪ ਵੱਲੋਂ ਰਾਗ ਜੈਜਾਵੰਤੀ ਨਵਾਂ ਰਾਗ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਰਾਗ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਾਵਨ ਧਰਤੀ ਨੂੰ, ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਗੌਰਵਸ਼ਾਲੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਰਕਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਟਿੱਡੀ ਦਲ ਦੁਆਰਾ ਪਾਏ ਘੇਰੇ ਕਾਰਨ, ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਆਪ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ‘ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ’ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਸਮੇਂ ਕਥਾ-ਕੀਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਚਲਦਿਆਂ ਰਹਿਣਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਕਮਾਲ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।4

ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਮਹਾਨ ਇਨਕਲਾਬੀ, ਕਵੀ ਅਤੇ ਯੋਧੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪ ਜੀ ਮਹਾਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵੀ ਸਨ। ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਾਰੀਕ ਅਤੇ ਡੂੰਘੀ ਸਮਝ ਸਦਕਾ, ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ 52 ਕਵੀ, ਆਪ ਦੇ ਇਲਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨੂੰ ਚਾਰ ਚੰਨ ਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਨ ਕਵੀ, ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਪਾਵਨ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਅਤੇ ਅਸੀਸ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਿਆਂ, ਗੁਰਮਤਿ ਆਸ਼ੇ ਅਨੁਕੂਲ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮਹਾਂਕਵੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਬਾਬੀ ਭਰਾ- ਭਾਈ ਮੱਦੂ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸੱਦੂ, ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਅੰਦਰ ‘ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ’ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਸਨ:

-ਸੱਦੂ ਮੱਦੂ ਆਸਾ ਵਾਰ, ਕੀਰਤਨ ਕਰਤੇ ਰਾਗ ਸੁਧਾਰ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ)
-ਸੱਦੂ ਮੱਦੂ ਦੋ ਨਹੁ ਭ੍ਰਾਤਾ, ਗਾਵੈ ਰਾਗ ਸੁਰਕੇ ਗਿਯਾਤਾ॥
ਕਰੀ ਬਿਲਾਵਲ ਚੌਕੀ ਚਾਰ, ਭੋਗ ਪਾਇ ਅਰਦਾਸ ਉਚਾਰ॥ (ਉਹੀ)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਲਈ, ਇਕ ਨਵੀਨ ਸ਼ੈਲੀ ‘ਖ਼ਿਆਲ ਗਾਇਨ ਸ਼ੈਲੀ’ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਬਹੁਤ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਸ਼ਬਦ “ਮਿਤ੍ਰ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਹਾਲ ਮੁਰੀਦਾ ਦਾ ਕਹਿਣਾ” ਖ਼ਿਆਲ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦਸਵੀਂ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਅੰਕਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਉੱਤਮ ਸੰਗੀਤਬੱਧ ਰਚਨਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ‘ਖ਼ਿਆਲ’ ਨਾਮਕ ਜਿਸ ਗਾਇਨ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਅੰਦਰ ਵੀ ਇਸੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗੀਤ ਜਗਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਅੰਦਰ ਤਾਊਸ (ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਯੂਰ ਵੀਣਾ) ਨਾਂ ਦੇ ਤੰਤੀ ਸਾਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ, ਕੀਰਤਨ ਗਾਇਨ ਲਈ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਕ ਤਾਊਸ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੰਦਾ, ਮਧਯਮ ਵੀਣਾ, ਪਖਾਵਜ, ਤਬਲਾ ਆਦਿ ਸਾਜ਼ ਵੀ ਕੀਰਤਨ ਲਈ ਆਮ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਤਾਊਸ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ- ਮੋਰ। ਇਸ ਸਾਜ਼ ਦਾ ਹੇਠਲਾ ਹਿੱਸਾ ਜਾਂ ਤੂੰਬਾ ਮੋਰ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਮਾਯੂਰੀ ਇਸਰਾਜ਼’ ਜਾਂ ‘ਤਾਊਸ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਯੂਰ ਜਾਂ ਮੋਰ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਕਲ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਦੇਖਣ ਵਿਚ ਬੜਾ ਸੁਹਣਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ:

1. ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ (ਗਿੱਲ): ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ, 2010, ਪੰੰਨਾ 10
2. ਡੀ. ਐਸ. (ਨਰੂਲਾ): ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸੰਗੀਤਗਯ, ਪੰਨਾ 148
3. ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ, ਗਰੁ ਸ਼ੁ ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ, 1990, ਪੰਨਾ 669-670
4. ਏ. ਐਸ. (ਗੋਸਲ): ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ, ਪੰਨਾ 76