ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ, ਕਲਗੀਧਰ, ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ, ਗ਼ੁਲਾਬ ਦੀ ਫਸਲ (ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ), ‘ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਸਾਨੂੰ ਵੱਢਦਾ ਅਸੀਂ ਦੂਣ ਸਵਾਏ ਹੋਏ’, ਤੇਗਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਪਲ਼ੀ ਗ਼ੁਲਾਬ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਵਿਚ ਇਕ ਟਹਿਕਦੇ ਗ਼ੁਲਾਬ ਦੇ ਫੁੱਲ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ— ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ।

ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1761 ਈ. ਵਿਚ ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਬਾਂਗਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸ਼ੀਹਾਂ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਾਂਗਰ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਬੀਜ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਬੀਜਿਆ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਸਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਬਾਂਗਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ‘ਧਮਧਾਨ’ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਸਦਨ ਬਣਾ ਕੇ ਵੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਰਮਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਿੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ ਸਨ। ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ।

29 ਮਾਰਚ, 1748 ਈ. ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦਾ ਗਠਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ। ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਲੀਏ ਹਰ ਮੁਹਿੰਮ ਸਮੇਂ ਹੱਥ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਫੜ ਕੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਮਿਸਲ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ (ਹੈੱਡ ਕੁਆਟਰ) ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਇਕ ਮੁਹਿੰਮ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਇਹ ਹੱਥ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਫੜ ਕੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ— ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡੇ ਹੱਥ ਵੱਢ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਕਿਵੇਂ ਫੜੋਗੇ?” ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੁਰੰਤ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ— “ਮੈਂ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਫੜ ਲਵਾਂਗਾ।” ਅਗਲੇ ਨੇ ਫਿਰ ਸੁਆਲ ਕੀਤਾ— “ਜੇਕਰ ਪੈਰ ਵੀ ਵੱਢ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਫਿਰ ਕੀ ਕਰੋਗੇ?” ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ— “ਮੈਂ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਫੜ ਲਵਾਂਗਾ।” ਉਸਦਾ ਅਗਲਾ ਸੁਆਲ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਮੂੰਹ ਵੀ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ ਤਾਂ ਫਿਰ ਕੀ ਕਰੋਗੇ? ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਫਿਰ ਜਿਸਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਭੇਜ ਦੇਵੇਗਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਚੁੱਕਣ ਲਈ, ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਸਦਾ ਉੱਚਾ ਹੀ ਰਹੇਗਾ।” ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਰਜ਼ੰਦ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਨ ਜੋ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਉੱਚੇ ਅਹੁਦੇ ’ਤੇ ਸਨ। ਜੰਗਾਂ-ਯੁੱਧਾਂ ਵਿਚ ਜੀ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਉਪਲੱਬਧ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਕਿੰਨੇ ਵੱਡੇ ਨਿਡਰ ਤੇ ਸਿਰਲੱਥ ਸੂਰਮੇ ਸਨ। ਦੂਜਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਪੰਥਕ ਪਿਆਰ ਠਾਠਾਂ ਮਾਰਦਾ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰਾਜ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਕੁਝ ਗ਼ਲਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਹਿੱਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਤੁਰੰਤ ਬਿਨਾਂ ਝਿਜਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦੇਣ ਦੀ ਜੁਰਅਤ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਡੋਗਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਹਿਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੰਕਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਡੋਗਰੇ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਨਗੇ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਤੁਰੰਤ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੋਲ ਗਏ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਢਿੱਲ-ਮੱਠ ਦਿਖਾ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਆ ਗਏ।

ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕੀਤੀ ਕੁਤਾਹੀ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜਿਸ ਦੀ ਜਗ-ਜਾਹਰ ਮਿਸਾਲ ਇਕ ਵਾਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗ਼ਲਤੀ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਇਮਲੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਕੋਰੜੇ ਮਾਰਨ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਉਣ ਨੂੰ ਹਰ ਕੋਈ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।

ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੰਥਕ ਜਜ਼ਬਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁੰਵਰ ਪਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕੋਈ ਰਿਆਸਤੀ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਸੰਮਤੀ ਭੇਦ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਖਟਪਟੀ ਪੈ ਗਈ। ਕੁੰਵਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਬਚਾਉ ਲਈ 16 ਅੱਸੂ ਸੰਮਤ 1871 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਪਾਸ ਪੁੱਜ ਕੇ ਪਨਾਹ ਲਈ। ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਏਜੰਟ ਨੇ ਕੁੰਵਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਤੋਂ ਸਾਫ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਕਿਹਾ, ਸਾਡਾ ਦਰ ਸਭ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਆਏ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਨਹੀਂ, ਜਾਂਦੇ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣੋ ਰੋਕਦੇ ਨਹੀਂ। “ਕੁੰਵਰ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੌਂਪਾਂਗੇ।” ਇਹ ਉੱਤਰ ਸੁਣ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਏਜੰਟ ਡੇਵਿਡ ਅਕਟਰ ਲੋਨੀ ਦੀ ਖਾਨਿਓਂ ਗਈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਯਕੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਖੜੀ ਕਰੇਗਾ। ਉਸ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਲਿਖਾ-ਪੜ੍ਹੀ ਦਾ ਕੰਮ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਕੰਡੇ ਵਾਂਗ ਚੁੱਭਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਵਿਚਕਾਰ ਫੁੱਟ ਪੁਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੌਂਦ ਗੁੰਦ ਕੇ ਦੀਵਾਨ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰੇ ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਵੇ। ਦੀਵਾਨ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਅਕਤੂਬਰ 1814 ਈ. ਨੂੰ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਤਾਂ ਜਦੋਂ ਅਖੋਵਾਲ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲੈਣ ਪਰ ਦੀਵਾਨ ਦੀ ਹੈਰਾਨਗੀ ਦੀ ਹੱਦ ਹੋ ਗਈ ਜਦੋਂ ਫੌਜ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ’ਤੇ ਹਥਿਆਰ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਾਂਗੇ, ਬੇਸ਼ੱਕ ਭਾਵੇਂ ਸਾਡੇ ਸਿਰ ਲਾਹ ਦਿਓ। ਅਸੀਂ ਅਜਿਹੇ ਧਰਮੀ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ’ਤੇ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਪਾਪ ਦੇ ਭਾਗੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਂਗੇ। ਇਹੋ ਕੁਝ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਏਜੰਟ ਨੇ ਰਾਜਾ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵਾਲੀਆ ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ’ਤੇ ਫੌਜ ਚਾੜ੍ਹਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕਣ ਤੋਂ ਸਾਫ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੁੜਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੁਕਮ ਭਿਜਵਾਇਆ। ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬੇਦੀ ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਪਾਸ ਭੇਜਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਕਿ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੂੰ ਕਹੋ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕਹਿਣਗੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲੇ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦਾ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪੰਥ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਗਏ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਪੁੱਜ ਗਏ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੇ ਜਥੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਥਿਆਰ, ਪੰਜਾਹ ਘੋੜੇ, ਦੋ ਹਾਥੀ, ਚੌਖੀ ਰਸਦ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਲਈ ਜਾਗੀਰ ਹੋਰ ਵਧਾਈ ਤੇ ਡੇਰੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬਾਰਕਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ “ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੀ ਛਾਉਣੀ” ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੇ ਦਲ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੁਆਨ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸੌ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਪੈਦਲ ਫੌਜ ਸੀ।

ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਾਜ ਦੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਥੰਮ੍ਹ ਹੀ ਸਨ।

ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਭਾਈ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜਿੱਥੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਭਾਈ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਬੁੰਗੇ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਮਿਸਲ-ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਬਣੇ ਬੁੰਗੇ ਜੋ ਕਿ 1945-46 ਈ. ਤਕ ਰਹੇ, ਇਹ ਬੁੰਗੇ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇਤਿਹਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਬੁੰਗਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਬੁੰਗੇ ਵਿਚ ਉੱਚ ਵਿਆਕਰਨਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖੇ ਗਏ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੀੜਾਂ, ਪੰਜ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ, ਗੁਟਕਿਆਂ ਦੀ ਲਿਖਾਈ ਹੋਈ।

ਇੱਥੇ ਸੁੰਦਰ ਲਿਖਾਈ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਸੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲਿਖਣਾ। ਇਸ ਬੁੰਗੇ ਦੇ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਤਫਸੀਲ ਬਹੁਤ ਲੰਮੇਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਭਾਈ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਭਰਾ ਸਨ। ਪੁੱਤਰ- ਭਾਈ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਸਨ। ਇਹ ਨਿਹੰਗ ਭੁਜਾ ਵਿਚ ਵਿਚਰੇ। ਭਾਈ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੋ ਅੱਗੋਂ ਵੰਸ਼ ਚਲਦੀ ਹੈ।

ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੀਵਨ ’ਤੇ ਇਕ ਪੰਛੀ ਝਾਤ ਪਾਈਏ ਤਾਂ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਡੀਲ-ਡੌਲ ਵਿਚ ਸੋਹਣਾ ਨਕੋ ਨਕ ਬਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੁਡੋਲ ਸਰੀਰ ਜਿਸ ਵਿਚ ਆਤਮ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤਿ ਪਰੀਪੂਰਨ ਅਤੇ ਚਿਹਰਾ ਇੰਨਾ ਤੇਜ਼ਵਾਨ ਸੀ ਕਿ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਦੋਖੀ ਵੇਖ ਕੇ ਘਬਰਾਅ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਲੇਕਿਨ ਉਹ ਨਿਮਰਤਾ, ਪਿਆਰ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ, ਸੂਰਮਗਤੀ, ਨਿਰਭੈਤਾ, ਨਿਰਅਭਿਮਾਨਤਾ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਅਥਾਹ ਸ਼ਰਧਾ ਇਤਿਆਦਿ ਵੱਡੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੰਥ ਸੇਵਾ ਲਈ ਹਰ ਛਿਣ, ਹਰ ਪਲ ਤਤਪਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ।