ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (1469 ਈ.) ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ (1708 ਈ.) ਦੇ ਸਮੇਂ ਤਕ, ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੱਤਾ ਦੇ ਸਮਾਨੰਤਰ, ਲੱਗਭਗ 239 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਭਾਰਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ, ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ ਵਾਪਰਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨ, ਚਰਿੱਤਰ, ਵਿਅਕਤਿਤਵ, ਆਚਾਰ-ਵਿਵਹਾਰ ਅਤੇ ਜਿਊਣ-ਢੰਗ ਅੰਦਰ ਵੱਡਾ ਸਿਫ਼ਤੀ ਰੂਪਾਂਤਰਨ ਲਿਆਂਦਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਅਰੰਭੇ ਕਥਨੀ ਅਤੇ ਕਰਨੀ ਦੀ ਇਕਸੁਰਤਾ ਵਾਲੇ ਨਿਰਾਲੇ ਦਾ ਤੇਜ-ਪ੍ਰਤਾਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਏਨਾ ਵਧਿਆ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਣਾਏ ‘ਸਚਿਆਰ’, ‘ਗੁਰਮੁਖ’ ਅਤੇ ‘ਖ਼ਾਲਸਾ’ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਕਮੀ ਨਾ ਰਹੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਜਿਸ ਸੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਆਦਰਸ਼ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਘਾੜਤ ਦੀ ਜੋ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਈ, ਉਹ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਨਾ ਕੇਵਲ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਰੀ ਹੀ ਰਹੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬੁਲੰਦੀ ਦੀਆਂ ਸਿਖਰਾਂ ਛੋਹ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਸੰਨ 1699 ਈ. ਦੇ ਵੈਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਖੰਡੇ ਦੀ ਧਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਖਾਲਸੇ’ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਅਲੌਕਿਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਾ ਵਰਤਾਇਆ।

ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਤਕ ਦਾ 239 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ (ਗੁਰੂ ਕਾਲ), ਜਿਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਚੱਲੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਾਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ-ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੇ ਵਿਲੱਖਣ ਖਾਲਸਈ ਕਿਰਦਾਰ, ਵਿਅਕਤਿੱਤਵ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਤੇਜ-ਪ੍ਰਤਾਪ, ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਮਕਦਾਰ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਮੁਗ਼ਲ ਹਾਕਮਾਂ ਵੱਲੋਂ ਢਾਹੇ ਗਏ ਅਨੇਕਾਂ ਜ਼ੁਲਮਾਂ, ਕੀਤੇ ਅਨਿਆਂ ਅਤੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਈ ਸਾਰੇ ਸੰਕਟਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪੂਰੇ ਰੁਹਾਨੀ ਜੋਬਨ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਜਲੌਅ ਵਿਚ ਸੀ।

ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਜਾਣ (1708 ਈ.) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ, ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤਲ ਵਾਲਾ ਲੱਗਭਗ 100 ਸਾਲਾਂ (ਮਿਸਲ ਕਾਲ) ਦਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸੀ ਹਾਕਮਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਜਰਵਾਣਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਢਾਹੇ ਗਏ ਕਹਿਰ ਅਤੇ ਬੇਕਿਰਕ ਜ਼ੁਲਮ ਕਾਰਨ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ-ਪੰਥ ਨੂੰ, ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਵੱਡੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ, ਦੁਸ਼ਵਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਅੱਗ ਵਿਚ ਤਪ ਕੇ, ਹੋਰ ਕੁੰਦਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਸ ਘੋਰ ਸੰਕਟ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਹੋਰ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਬੁਲੰਦ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ।

ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਜੋ ਕਿ ਮਿਸਲ ਕਾਲ ਦੇ, ਕੌਮ ਵੱਲੋਂ ਸਰਬਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਸਿਰਕੱਢ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ 12 ਮਿਸਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੋਹਰੀ ਮਿਸਲ, ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਮੋਢੀ ਸਰਦਾਰ ਵੀ ਸਨ, ਦਾ ਜਨਮ 3 ਮਈ, ਸੰਨ 1718 ਈ. ਨੂੰ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਦੌਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਸੰਨ 1716 ਈ. ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਤਕਰੀਬਨ 800 ਸਿੰਘ ਸੂਰਮਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਬੜੇ ਦਰਦਨਾਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਮੁੱਚੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਉੱਪਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਸਖ਼ਤੀ ਦਾ ਝੱਖੜ ਲਗਾਤਾਰ ਝੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਖਾਲਸਾ, ਪੂਰੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਅੰਦਰ, ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਭਾਣੇ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਮੰਨਦਿਆਂ, ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਵਿਚਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਸੰਨ 1718 ਈ. ਵਿਚ ਜਨਮੇ ‘ਸੁਲਤਾਨ-ਉਲ-ਕੌਮ' ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 20 ਅਕਤੂਬਰ, ਸੰਨ 1783 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਵੇਂ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ( 1718-1783 ਈ.) 65 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਇਸ ਲੇਖ/ਖੋਜ-ਪੱਤਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਜਾਂ ਮੁੱਖ ਸਰੋਕਾਰ ‘ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਿਤੀ’ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ-ਸਮਝਾਉਣਾ ਅਤੇ ਦਰਸਾਉਣਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਸੌਖੇ ਅਤੇ ਸਿਲਸਲੇਵਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਾਠਕਾਂ ਸਨਮੁੱਖ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਹਿੱਤ, ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਅੰਤਰ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੱਖਾਂ, ਪਰਤਾਂ ਜਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਲੇਖ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਠੋਸ ਵਿਉਂਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ, ਪਹਿਲੀ ਪਰਤ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਜੀਵਨ-ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਪਰਤ ਅਧੀਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹਾਲਤਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਪਰੰਤ ਉਪਰੋਕਤ ਦੋਹਾਂ ਪਰਤਾਂ ਦੇ ਆਤਮਸਾਤੀ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ, ਤੀਜੀ ਪਰਤ ਅਧੀਨ, ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇਸ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਸੀ? ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਦਾ ਯਥਾਯੋਗ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਲੇਖਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਪੱਖ ਜਾਂ ਪਾਸਾਰ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਨੇੜਿਉਂ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ, ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਇਹ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਅਤੇ ਰਲਗੱਡ ਹੋ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ ਹਨ।

ਮਈ 1710 ਈ. ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਫਤਿਹ ਕੀਤੀ। ਉਪਰੰਤ ਉਸ ਨੇ ਜਮਨਾ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਇਲਾਕੇ ਅੰਦਰ ਅਜ਼ਾਦ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਪਰਚਮ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ, 10 ਦਸੰਬਰ 1710 ਈ. ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ। ਹੁਕਮ ਇਹ ਸੀ ਕਿ “ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਸ਼ਤਾਨ ਰਾ ਹਰ ਜਾ ਕਿਹ ਬ-ਯਾਬੰਦ ਬ-ਕਤਲ ਰਸਾਨੰਦ” ਅਰਥਾਤ “ਨਾਨਕ-ਪੂਜ (ਸਿੱਖ) ਜਿੱਥੇ ਕਿਧਰੇ ਭੀ ਮਿਲਣ, ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ।”

ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਖੁਰਾ ਖੋਜ ਮਿਟਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਇਹ ਜਾਬਰ ਹੁਕਮ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਫ਼ਰੁਖ਼ਸੀਅਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ (ਸੰਨ 1713-18), ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਜੂਨ 1716 ’ਚ ਕੀਤੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਫ਼ੌਰਨ ਬਾਅਦ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਬਦਲ ਕੇ, ਇਸ ਇਬਾਰਤ ਨਾਲ ਮੁੜ ਦੁਹਰਾਇਆ ਕਿ “ਬਾਦ ਕਤਲਿ ੳ ਹੁਕਮ ਸ਼ੁਦ ਕਿ ਹਰ ਜਾ ਈਂ ਫ਼ਿਰਕਾ ਰਾ ਯਾਬੰਦ ਬੇ ਤੁਅੱਮਲ ਬਿ-ਕੁਸ਼ੰਦ” ਅਰਥਾਤ “ਉਸ (ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ) ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁਕਮ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਇਸ ਪੰਥ ਦੇ ਲੋਕ ਜਿੱਥੇ ਭੀ ਲੱਭਣ, ਬਿਨਾਂ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਦੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ।

ਉਪਰੋਕਤ ਦੋ ਠੋਸ ਰਾਜਨੀਤਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਬਾਲ-ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਸਿੰਘਾਂ ’ਤੇ ਹੋ ਰਹੇ ਰਾਜਸੀ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਇੰਤਹਾ ਦੀ ਹੱਦ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਖਾਲਸਾ, ਹਕੂਮਤੀ ਜਬਰ ਜੀ ਕੁਠਾਲੀ ਵਿੱਚੋਂ, ਨਿਰੋਲ ਕੁੰਦਨ ਹੋ ਕੇ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪੰਥਕ-ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਠਾਠਾਂ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ-ਪੰਥ ਦੀ ਆਨ-ਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਹਰ ਹੀਲੇ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਤੀਤ ਵਿਚ ਕੁਰਬਾਨ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਰੂਹਾਂ, ਗੁਰੂ ਖਾਲਸੇ ਅੰਦਰ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਦੇ ਜਾਮ ਪੀ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਦੂਜੇ ਬੰਨੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦਾ ਜਨਮ ਵੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸੂਰਬੀਰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਸਰਦਾਰ ਰਣਜੀਤ ਦੇ ਦਾਦਾ ਸਰਦਾਰ ਚੜਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭੰਗੀ, ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਅਤੇ ਕਨ੍ਹਈਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਉੱਘੇ ਮੋਢੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੇਅੰਤ ਸੂਰਬੀਰ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਅਤਿ ਔਖੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਬਾਕਮਾਲ ਸਿੱਖੀ ਸਿਦਕ ਅਤੇ ਬਾਹੂਬਲ ਨਾਲ ਕੌਮ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।

ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਬਾਲ-ਅਵਸਥਾ (1718-30) ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਤੱਥ ਦੀ ਕੰਨਸੋਅ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਅੰਦਰ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਭਾਵ ਅਤਿ ਪ੍ਰਬਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵੀ ਮੁਰੀਦਾਂ ਅਰਥਾਤ ਸਿੱਖ-ਸੇਵਕਾਂ ਲਈ ਪਿਆਰਪੰਘੂੜਾ, ਨਿਓਟਿਆਂ ਦੀ ਓਟ, ਨਿਆਸਰਿਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਨਿਤਾਣਿਆਂ ਦਾ ਤਾਣ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਮੇਂ (1718-30) ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦਿੱਲੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ

ਸੰਨ 1722 ਈ. ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਉਮਰ ਮਹਿਜ਼ 4 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਬਦਰ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਬਾਲ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਲਈ, ਇਹ ਬੇਹੱਦ ਕਰੜਾ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਪਤਨੀ ਦੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਪਤੀ ਦਾ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਾਇਆ ਉਠ ਗਿਆ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਲਹੂ ' ਦੀ ਤਿਹਾਈ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤੱਥ ਦਾ ਵੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਅਹਿਸਾਸ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਜਨਮ, ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਪਤੀ-ਪਤਨੀ) ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਸੀਸ ਦਾ ਹੀ ਸਿੱਟਾ ਸੀ। ਸੋ ਐਸੇ ਬਿਖੜੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ, ਸੰਨ 1723 ਈ. ਵਿਚ, ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਪਿਆਰ-ਗੁੱਧੇ ਮਾਂਪੁੱਤਰ ਨੇ, ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਪਾਸ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਏਨੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਮਾਂ-ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸੁਰੀਲੇ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ-ਪ੍ਰੇਮ ਨੇ, ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦੇ ਕੋਮਲ ਹਿਰਦੇ ’ਤੇ ਏਨਾ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਹੀ ਰੱਖ ਲਿਆ।

ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਤੀ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦੀ ਪਿਆਰ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਇਸ ਹੱਦ ਤਕ ਸੀ ਕਿ ਮਾਤਾ ਜੀ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਖੁਆਉਂਦੇ-ਪਿਆਉਂਦੇ, ਦੁਲਾਰਦੇ ਅਤੇ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵੱਡੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰਿਪੱਕਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪ੍ਰਤੀ ਤਿੱਖੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਵਾਚਦਿਆਂ, ਉਹ ਅਕਸਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਲਿਹਾਰੇ ਜਾਂਦੇ। ਏਨੇ ਤਰੁੱਠਦੇ ਕਿ ਉਸ ਉੱਪਰ ਅਸੀਸਾਂ ਦਾ ਅਮੁੱਕ ਮੀਂਹ ਵੀ ਵਰ੍ਹਾਉਂਦੇ।

ਅਗਲੇ ਛੇ-ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੋਨੋਂ ਮਾਂ-ਪੁੱਤਰ, ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦੀ ਛਤਰ-ਛਾਇਆ ਹੇਠ ਦਿੱਲੀ ਰਹੇ। ਸਰਦਾਰ ਬਾਘ ਸਿੰਘ ਹੱਲੋਵਾਲੀਆ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮਾਮਾ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਸੰਤਾਨ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰੇਮ ਵੀ ਆਪਣੇ ਭਾਣਜੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹੀ ਸੀ। ਸੰਨ 1729 ਈ. ਵਿਚ, ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਬੜੀ ਅਧੀਨਗੀ ਨਾਲ ਅਰਜ਼ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ’ਤੇ, ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਮਾਂ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ, ਉਸ ਨਾਲ ਜਲੰਧਰ ਤੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀਆਂ ਗਸ਼ਤੀ ਫ਼ੌਜਾਂ, ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਮਗਰ ਹੱਥ ਧੋ ਕੇ ਪਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਹਾਲਾਤ ਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਸਰਦਾਰ ਬਾਘ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਹੱਲੋ ਤੋਂ ਉਠ ਕੇ, ਪਰਵਾਰ ਸਹਿਤ ਜਲੰਧਰ ਆ ਵਸੇ ਸਨ।

ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ/ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਨਿਕਟ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਜੋ ਚਾਰ ਠੋਸ ਤੱਥ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਵੇਂ ਹਨ: 1. ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਜਥੇਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜਿਹੇ ਭਜਨ-ਬੰਦਗੀ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਬੁਲੰਦ ਖਾਲਸਈ ਕਿਰਦਾਰ ਵਾਲੇ ਤਿਆਗੀ-ਯੋਧੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। 2. ਸਮੂਹ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਲਿਸ਼ਕਾਰੇ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤਿੱਤਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਆਦਰ-ਮਾਣ ਹਾਸਲ ਸੀ। 3. ਸਿੱਖਾਂ/ਸਿੰਘਾਂ ਵਿਚ ਲਾਲਸਾ ਅਤੇ ਸੱਤਾ-ਪ੍ਰਸਤੀ ਦੀ ਥਾਂ ਤਿਆਗ, ਕੁਰਬਾਨੀ ਅਤੇ ਪੰਥ-ਪ੍ਰਸਤੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵੱਧ ਪ੍ਰਚੰਡ ਅਤੇ ਬਲਕਾਰੀ ਸੀ।

4. ਧਰਮ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਲੋਕ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਲੋਕਾਂ ਉੱਪਰ ਭਾਰੂ ਸਨ। ਅਰਥਾਤ ਧਰਮ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਧਰਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਧੀਨ, ਸੰਨ 1726 ਈ. ਵਿਚ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਮੁਕੱਰਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪਿਓ ਅਬਦੁਸਮਦ ਖ਼ਾਨ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਸੀ। ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਓ ਦੀ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਬਦਲਦਿਆਂ, ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਖ਼ਤੀ ਦਾ ਦੌਰ ਮੁੜ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਢਾਹੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫੇਰ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਇਨਾਮ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਨਿਯੁਕਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਸ਼ਤੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਜੰਜ਼ੀਰਾਂ ਵਿਚ ਜਕੜ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੁਬਾਰਾ ਅਰੰਭ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਬੇਕਿਰਕੀ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅਨੇਕਾਂ ਸਿੱਖ ਯੋਧੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨਾਲ ਛਾਪਾਮਾਰ ਜੰਗ ਲੜਦਿਆਂ, ਘਰ-ਬਾਰ ਤਿਆਗ ਰਾਵੀ ਦੀਆਂ ਝੱਲਾਂ, ਕਾਹਨੂੰਵਾਨ ਦੇ ਛੰਭਾਂ ਅਤੇ ਪੜੋਲ, ਕਠੂਆ, ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀ ਖੱਡਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਲੁਕੇ। ਕਈ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਅੱਗੇ ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਰੇਤਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ।

ਐਸੀ ਵਿਕਰਾਲ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ‘ਖਾਲਸਾ ਦਲ’ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਬਦਲਦਿਆਂ ਖਾਲਸਾ ਨੂੰ ਦੋ ਦਲਾਂ, ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਅਤੇ ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਵਿਚ ਵੰਡ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਉਂ ਛਾਪਾਮਾਰ ਜੰਗ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਦਲ ਆਪਸੀ ਤਾਲ-ਮੇਲ ਅਧੀਨ, ਅਚਾਨਕ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀ ਗਸ਼ਤੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਖਦੇੜਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਅਤੇ ਰਸਦਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕਾਰਵਾਈ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਛਾਪਾਮਾਰ ਦਲ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਡੀ ਲਾ, ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਤੋਂ ਕੋਹਾਂ ਦੂਰ ਛੰਭਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਖੱਡਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਲੁਕਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਪਕੜ ਵਿਚ ਨਾ ਆਉਣ ਕਾਰਨ, ਤਿਲਮਿਲਾਉਂਦੀਆਂ ਜਾ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਨ-ਪਾਣੀ, ਸੁਨੇਹੇ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਮਦਦ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ‘ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘਾਂ’ ਨੂੰ ਫੜਨਾ ਅਤੇ ਤਸੀਹੇ ਦੇਣਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਇੱਥੇ ਇਹ ਨੁਕਤਾ ਉਲੇਖਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਸਿੰਘਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਰਕਾਰੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ (ਮਾਲੀਆ) ਲੁੱਟਣ ਦਾ ਮੰਤਵ ਮਹਿਜ਼ ਲੁੱਟਾਂ-ਖੋਹਾਂ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਲਾਲਚ ਅਧੀਨ ਧਨ-ਮਾਲ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਰਣਨੀਤੀ ਅਧੀਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਵੇਂ ਕਰਨ ਦਾ ਮਕਸਦ ਕੇਵਲ ਏਨਾ ਸੀ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ-ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਪੈ ਜਾਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘਾਂ ਉੱਪਰ ਸਖ਼ਤੀ ਵਾਲੇ ਪਾਸਿਉਂ ਘਟ ਜਾਵੇ। ਸੰਨ 1733 ਈ. ਵਿਚ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦੁਆਰਾ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਰਾਹੀਂ ਸਿੰਘਾਂ ਤੋਂ ਹਟਾਈਆਂ ਬੰਦਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਨਵਾਬੀ (ਜਾਗੀਰ) ਇਸ ਤੱਥ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ ਕਿ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਆਪਣੀ ਰਣਨੀਤੀ ਅਤੇ ਮੰਤਵ ਪੂਰਤੀ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਿਹਾ। ਘੋਰ ਸੰਕਟਾਂ ਅਤੇ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦੇ ਦੌਰ ਨੇ, ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਤਕੜਿਆਂ, ਇਕ-ਮੁੱਠ ਅਤੇ ਇੱਕ-ਜਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਨਵਾਬੀ ਮਿਲਣ ਪਿੱਛੋਂ, ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਘਰੋਂ-ਘਰੀਂ ਜਾ, ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਸੁਖ ਦਾ ਸਾਹ ਲਿਆ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਿੰਘਾਂ ਹੱਥੋਂ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੇ, ਅੱਕੇ ਅਤੇ ਥੱਕੇ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਪਦਵੀਆਂ (ਜਾਗੀਰਾਂ) ਦੇਣ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ, ਨੇਕ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਮਾੜੀ ਨੀਅਤ ਅਧੀਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪੈਰਾਂ ਭਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸੁਸਤ ਅਤੇ ਅਵੇਸਲੇ ਕਰਨ ਦੇ ਮੰਤਵ ਨਾਲ ਘੜੀ ਸੀ। ਸੰਨ 1735 ਈ. ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਣ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲੇ, ਉਸ ਨੇ ਇਲਾਕੇ ਅੰਦਰ ਅਮਨ-ਅਮਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਣ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਨਾਲ, ਜਾਗੀਰ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ।

ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਪਰ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੁਣ ਨਵਾਂ ਉਪਦਰ ਇਹ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਬਸ ਨਹੀਂ। ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਕਹਿਰ ਢਾਹੁੰਦਿਆਂ, ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸਾਂਭਸੰਭਾਲ ਕਰ ਰਹੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ 24 ਜੂਨ, 1734 ਈ. ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਬੰਦ-ਬੰਦ ਕੱਟ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਚਰਖੜੀਆਂ ਚਾੜ੍ਹ ਕੇ ਮਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਰੋਵਰ ਪੂਰ ਦਿੱਤਾ। ਰੋਹ ਹਿਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਵਲੂੰਧਰ ਕੇ ਰੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸਾਰੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਚਾੜ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਮੋੜਵਾਂ ਹੱਲਾ ਕਰਦਿਆਂ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਪੈਂਦੀ ਸੱਟੇ, ਅਬਦੁਰ ਰਜ਼ਾਕ ਨਾਮਕ ਉਸ ਕਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁਕਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਗੇੜ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਹਾਕਮ ਲੱਭਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਧ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਝੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਅਰਾਜਕਤਾ ਫੈਲ ਗਈ। ਹਾਲਾਤ ਹੱਥੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਵੇਖ, ਸੰਨ 1736 ਈ. ਵਿਚ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੀਵਾਨ ਲਖਪਤ ਰਾਇ ਅਤੇ ਭਤੀਜੇ ਮੁਖ਼ਲਸ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਸ਼ਤੀ ਫ਼ੌਜ, ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਚਾੜ੍ਹ ਦਿੱਤੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਢੰਡੋਰਾ ਪਿਟਵਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜੋ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਫੜਾਏਗਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਿਰ ਵੱਢ ਕੇ ਪਹੁੰਚਾਏਗਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀ ਗਸ਼ਤੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਤਕਰੀਬਨ ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤਕ ਲਗਾਤਾਰ ਏਨਾ ਕੁਹਰਾਮ ਅਤੇ ਉਪੱਦਰ ਮਚਾਇਆ ਕਿ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਘਰ-ਘਾਟ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਛਾਪਾਮਾਰ ਜੰਗ ਲੜਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ।

ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਾਠੀਆਂ ’ਤੇ ਬਸੇਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਗਸ਼ਤੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਲੁੱਕਾ-ਛਿਪੀ ਵਾਲੀ ਅਨੋਖੀ ਜੰਗ ਦਾ ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ, ਜਨਵਰੀ 1739 ਈ. ਵਿਚ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਧਾੜਵੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਰੱਜ ਕੇ ਕੁੱਟਣ ਅਤੇ ਲੁੱਟਣ ਉਪਰੰਤ ਮਈ 1739 ਈ. ਵਿਚ, ਵਾਪਸ ਮੁੜਨ ਤਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਵਾਪਸੀ ਸਮੇਂ, ਮਈ 1739 ਈ. ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਲੁੱਟ ਦੇ ਮਾਲ ਨਾਲ ਲੱਦਿਆ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜੰਗੀ ਕਾਫ਼ਲਾ ਕੀਰਤਪੁਰ ਅਤੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਦੇ ਨੀਮ ਪਹਾੜੀ ਰਸਤਿਉਂ, ਸਿਆਲਕੋਟ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਖੱਡਾਂ ਵਿਚ ਲੁਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ, ਚੋਰਾਂ 'ਤੇ ਮੋਰ ਪੈਣ ਵਾਂਗ, ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ’ਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਅਤੇ ਸੱਜੇ-ਖੱਬਿਓਂ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ, ਤਰਥੱਲੀ ਮਚਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਰਸਦਾਂ ਅਤੇ ਮਾਲ-ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਲੁੱਟ ਲਿਆ। ,

ਜੰਗਲਾਂ-ਬੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਫਾਕੇ ਕੱਟ ਕੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਐਸੀ ਹੁਸ਼ਿਆਰੀ, ਦਲੇਰੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਾਦਿਲੀ ਵੇਖ, ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਜਿਹਾ ਜਰਵਾਣਾ ਸੂਰਮਾ ਬੜਾ ਹੈਰਾਨ ਅਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਇਆ। ਦਿੱਲੀ ਜਾਂਦਿਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਈਨ ਮੰਨ ਚੁੱਕੇ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਾਪਸੀ ਸਮੇਂ ਸਿਆਲਕੋਟ ਲਾਗੇ ਦੁਬਾਰਾ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਅਚਾਨਕ ਹੋਏ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਡਾਢੇ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ “ ਇਹ ਸਿੱਖ ਕੌਣ ਅਤੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਰੀ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਲੁੱਟ ਨਾਲ ਲੱਦੀ ਹੋਈ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਲੁੱਟ ਮਾਰਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਡਰਦੀ ਮਾਰੀ ਮੇਰੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਰਾਹ ਵਿਚ ਕੂਚ ਵੇਲੇ ਤਰਤੀਬ ਟੁੱਟ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?”

" ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ “ਇਹ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਦਾ ਟੋਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਪਿੱਛੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸਰੋਵਰ 'ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਫੇਰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ “ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ-ਘਾਟ ਕਿੱਥੇ ਹਨ?” ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਆਂ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਾਠੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹਨ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਮੁਸਕਰਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, ਤਾਂ ਫਿਰ “ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਡਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਮਾਂ ਲਾਗੇ ਹੀ ਹੈ ਜਦ ਇਹ ਸਿਰ ਕੱਢਣਗੇ ਅਤੇ ਇਸ ਮੁਲਕ ਦੇ ਵਾਲੀ ਬਣ ਜਾਣਗੇ।”

ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸਮੇਂ ( 1718-83) ਦੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਸਮੱਗਰ ਸਥਿਤੀ ਇਸਦੇ ਸਾਰ-ਤੱਤ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖੀ ਸਰੂਪ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ-ਸਮਝਾਉਣ, ਦਰਸਾਉਣ ਅਤੇ ਉਲੀਕਣ ਪੱਖੋਂ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦਰਮਿਆਨ ਮਈ 1739 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਉਪਰੋਕਤ ਸੰਵਾਦ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਬੇਹੱਦ ਗਹਿਰਾ, ਸੂਤਰਿਕ, ਭਾਵਪੂਰਤ, ਰਮਜ਼ਮਈ, ਕੀਮਤੀ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਹੱਤਵ (ਸੌ ਹੱਥ ਰੱਸਾ, ਸਿਰੇ ’ਤੇ ਗੰਢ ਪਾਉਣ) ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਵਾਦ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਉ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਦਰਪੇਸ਼ ਵੱਡੇ ਸੰਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਵੱਡੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਹੁੰਗਾਰੇ, ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਾਲੇ ਇਕਾਗਰ ਮਨ, ਬੁਲੰਦ ਖਾਲਸਈ ਕਿਰਦਾਰ, ਲਿਸ਼ਕਾਰੇ ਵਾਲੇ ਸੰਗਠਿਤ ਵਿਅਕਤਿੱਤਵ, ਤੇਜ-ਪ੍ਰਤਾਪ, ਸਿਦਕ ਅਤੇ ਹੌਂਸਲੇ ਨੂੰ ਅਚੇਤ ਸਿਜਦੇ ਅਤੇ ਸਲਾਮ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰੀ ਫ਼ਕੀਰਾਨਾ ਤਰਜ਼-ਏ-ਜ਼ਿੰਦਗੀ (ਧਾਰਮਿਕਤਾ) ਦੇ ਉੱਜਵਲ ਦੀਦਾਰ ਵੀ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ (1739 ਈ.) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਸਤ 1740 ਈ. ਵਿਚ ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਮੱਸਾ ਰੰਘੜ ਦਾ ਸਿਰ ਵੱਢ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣ, 01 ਜੁਲਾਈ, ਸੰਨ 1745 ਈ. ਵਿਚ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੋਈ ਸ਼ਹਾਦਤ, ਕਾਹਨੂੰਵਾਨ ਦੇ ਛੰਭ ਵਿਖੇ, ਮਈ 1746 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਏ ਪਹਿਲੇ (ਛੋਟੇ) ਘੱਲੂਘਾਰੇ, ਫਰਵਰੀ 1767 ਨੂੰ ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਨੇੜੇ ਕੁੱਪ ਵਿਚ ਵਾਪਰੇ ਦੂਜੇ (ਵੱਡੇ) ਘੱਲੂਘਾਰੇ, ਮੀਰ ਮੰਨੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੀ ਭਿਅੰਕਰ ਦਾਸਤਾਨ, ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਅਤੇ ਤੈਮੂਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਅਨੇਕ ਹੱਲਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ (1783 ਈ.) ਦੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਦੇ ਸਮੱਗਰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਨਿਕਟ ਅਧਿਐਨ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਇਸ ਤੱਥ ਦੀ ਭਲੀਭਾਂਤ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਾਰੇ ਘੋਰ ਬਿਖੜੇ ਸਮੇਂ ( 1718-83) ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਉਪਰੋਕਤ ਦਰਜ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਾਲੀ ਤੇਜੱਸਵੀ ਸਥਿਤੀ ਜਿਉਂ ਦੀ ਤਿਉਂ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹੀ, ਚਮਕਾਰੇ ਮਾਰਦੀ ਰਹੀ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਬੀਜ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ’ਤੇ ਤੁਲੇ ਮੀਰ ਮੰਨੂ ਜਿਹੇ ਅਤਿ ਜ਼ਾਲਮ ਮੁਗ਼ਲ ਹੁਕਮਰਾਨ ਅੱਗੇ ਵੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਈਨ ਨਾ ਮੰਨੀ, ਸਿੱਖੀ ਸਿਦਕ ਅਤੇ ਹੌਂਸਲਾ ਨਾ ਹਾਰਿਆ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਇਸ ਮਹਾਂਵਾਕ ਜੇ ਸੁਖੁ ਦੇਹਿ ਤ ਤੁਝਹਿ ਅਰਾਧੀ ਦੁਖਿ ਭੀ ਤੁਝੈ ਧਿਆਈ॥ ਜੇ ਭੁਖ ਦੇਹਿ ਤ ਇਤ ਹੀ ਰਾਜਾ ਦੁਖ ਵਿਚਿ ਸੂਖ ਮਨਾਈ॥ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਤਰ-ਆਤਮੇ ਰਚਾਉਂਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਅਮਲ ਵਿਚ ਉਤਾਰਦਿਆਂ, ਉਹ ਮੰਨੂ ਵੱਲੋਂ ਹੋ ਰਹੀ ਹਰ ਸਖ਼ਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿੱਤ ਦੂਣ ਸਵਾਏ ਵੱਧਦੇ ਜਾਣ ਲਈ ਰੱਬ ਵੱਲੋਂ ਆਈ ਦਾਤ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਦੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਸੰਕਟਾਂ ਨੂੰ ‘ਸਿੱਖੀ’ ਅਤੇ ‘ਸਿੱਖੀ ਸਿਦਕ’ ਦੇ ਹੋਰ ਨਿਖਾਰ ਦਾ ਹੋਰ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਗਰ ਵਸੀਲਾ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਤਾਂ ਹੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਅਖਾਣ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ ਕਿ:

“ਮੰਨੂੰ ਅਸਾਡੀ ਦਾਤਰੀ, ਅਸੀਂ ਮੰਨੂੰ ਦੇ ਸੋਏ।
ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਮੰਨੂੰ ਵੱਢਦਾ, ਅਸੀਂ ਦੂਣ ਸਵਾਏ ਹੋਏ।