ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅੰਦਰ ਬੀਬੀਆਂ (ਇਸਤਰੀਆਂ) ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅੰਦਰ ਇਸਤਰੀ ਜਾਤ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਮਾਣ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅਰੰਭ ਹੋਈ ਸਿਹਤਮੰਦ ਪਰੰਪਰਾ (ਸੋਚ-ਧਾਰਾ) ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਵਾਹਮਾਨ ਰਹੀ। ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬਣਦਾ, ਢੁੱਕਵਾਂ ਇੱਜ਼ਤ-ਮਾਣ ਦੇਣ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਕਥਨੀ ਅਤੇ ਕਰਨੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਪਾੜਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਗੌਰਵ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਿਹਾ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਹਾਰਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੋਰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਗੁਰ-ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸਤਰੀ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਬਣਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸੋਚ-ਧਾਰਾ ਕੇਵਲ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪੱਧਰ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਹਾਰਕ ਸੀ। ਗੁਰੂ-ਘਰ ਅੰਦਰ ਅਮਲੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਂ, ਪਤਨੀ, ਭੈਣ, ਧੀ ਆਦਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਵੱਡੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਮਿਲਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਵੇਰਵੇ ਇਸ ਤੱਥ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਬਣੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕਾਂ ਮਹਾਨ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਗੌਰਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਮਾਣਮੱਤਾ ਵੇਰਵਾ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਵੀਰੋ ਜੀ ਦਾ ਹੈ।

ਬੀਬੀ ਵੀਰੋ ਜੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਉਹ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਨਾਂ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ, ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਸੂਰਜ ਮੱਲ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਅਣੀ ਰਾਇ ਜੀ ਅਤੇ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਭੈਣ, ਸਤਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦੀ ਭੂਆ, ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਭਾਈ ਸਾਧੂ ਜੀ ਦੀ ਸੁਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪੰਜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੂਰਬੀਰ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਜਣਨੀ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਹਾਸਲ ਹੈ।

ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਵੀਰੋ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1615 ਈ: ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮਾਤਾ ਦਮੋਦਰੀ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਬੀਬੀ ਵੀਰੋ ਜੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਸਤਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਰਥਾਤ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾਤਾ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ ਦੋ ਸਾਲ ਛੋਟੇ ਸਨ। ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਮਾਦਾ ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ ਅਰਥਾਤ ਮਾਂਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁੱਖਾਂ ਅੰਦਰ ਧੀਆਂ ਦੇ ਹੋ ਰਹੇ ਕਤਲਾਂ ਜਿਹੇ ਘੋਰ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਅਤੇ ਅਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਵਰਤਾਰੇ ਦੇ ਚੱਲਦਿਆਂ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਇੱਥੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਗੁਰਮਤਿ ਆਧਾਰਿਤ ਉਸ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਗੌਰਵਸ਼ਾਲੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ, ਪ੍ਰੇਰਨਾਮਈ, ਸਿੱਖਿਆਦਾਇਕ, ਸਾਰਥਕ ਅਤੇ ਢੁੱਕਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਬੀਬੀ ਵੀਰੋ ਜੀ (ਇੱਕ ਧੀ) ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਬਾਵਸਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਅਤੇ ਖਾਸੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਉਸ ਸੰਤੁਲਿਤ, ਸਿਹਤਮੰਦ ਅਤੇ ਗੌਰਵਸ਼ਾਲੀ ਦਰਸ਼ਨ (ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰ੍ਰਬੰਧ) ਦੇ ਵਿਵਹਾਰਿਕ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਨਾਰੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਤ੍ਰਿਸਕਾਰਨ ਅਤੇ ਵਿਤਕਰਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਪਿਆਰ, ਮਾਣ-ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਰੁਤਬਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਗੁਰ-ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਮਾਤਾ ਦਮੋਦਰੀ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖ ਤੋਂ ਦੂਸਰਾ ਬੱਚਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸੀ ਤਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਫੁਰਸਤ ਦੇ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਘਰ ਵਿਚ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨਾਲ ਤ੍ਰੇਲ ਦੇ ਤੁਪਕਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ-ਨਿੱਕੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਨੇ ਕੋਲ ਹੀ ਘਰ ਦਾ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਰਹੀ ਆਪਣੀ ਨੂੰਹ, ਮਾਤਾ ਦਮੋਦਰੀ ਜੀ ਵੱਲ ਵੇਖ ਇਤਫ਼ਾਕਨ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਜਨਮ ਅਰਥਾਤ ਜੋੜੀ ਰਲਣ ਦੀ ਆਪਣੀ ਦਿਲ ਦੀ ਇੱਛਾ (ਰੀਝ) ਪੁੱਤਰ-ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਪਾਸ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ:

ਮਨ ਮੇਰੇ ਮੋਂ ਇਛਾ ਆਈ।
ਤੁਮਰੇ ਸੁਤ ਦੇਖਹੁੰ ਸੁਖ ਪਾਈ।1

ਅਤੀ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੀ ਮਨੋ-ਇੱਛਾ ਸੁਣ, ਭੂਤ-ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦੇ ਗਿਆਤਾ, ਸਰਬ ਕਲਾ ਸਮਰੱਥ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਪਲ ਅੰਤਰ- ਧਿਆਨ ਹੋ ਨਿਮਰਤਾ ਸਹਿਤ ਬਚਨ ਕੀਤਾ, ਮਾਤਾ ਜੀਓ ! ਤੁਹਾਡੇ ਬੋਲ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਅਵੱਸ਼ ਹੀ ਸਤਿ ਸਾਬਤ ਹੋਣਗੇ। ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਰੀਝਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਹੀ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਦੋ ਨਹੀਂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੰਜ ਪੋਤਰਿਆਂ ਦਾ ਸੁਖ ਨਸੀਬ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰ ਇਸ ਵਾਰ ਸਾਡੇ ਘਰ ਧੀ ਨੇ ਭਾਗ ਲਾਉਣੇ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਜਾਚੇ ਹਰ ਘਰ ਅੰਦਰ ਧੀ ਦਾ ਹੋਣਾ ਅਤੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਪੁੱਤਰੀ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਘਰ ਵਿਚ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਦਾ ਸੰਜਮ, ਸਲੀਕਾ, ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਪੈਦਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਹੋਣਾ ਕਦਾਚਿਤ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਕੰਨਿਆ (ਇਸਤਰੀ) ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਗੱਡੀ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਨ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰੀਤ ਅਰਥਾਤ ਸੰਸਾਰਕ ਪੁਨਰ-ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ ਅਮਲ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ :

ਸੁਨੋ ਮਾਤ ਤੁਮਰੇ ਬਚਨ ਕਰਹੁੰ ਸਤਿ ਸੁਖਮਾਨ।
ਪਾਂਚ ਪੁਤ੍ਰ ਹੋਇ ਸਦਨ ਮੈਂ ਸਨੇ ਸਨੇ ਸੁਖ ਮਾਨ।
ਸੀਲ ਵਾਨ ਕੰਨਯਾ ਇਕ ਹੋਵੈ।
ਪੁਤ੍ਰੀ ਬਿਨ ਜਗ ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਵਿਗੋਵੈ।2

ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸਤਰੀ ਅਤੇ ਮਰਦ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਪੂਰਕ ਹਨ। ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਸਹਿਹੋਂਦ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਕਾਇਨਾਤ, ਕੁਦਰਤ, ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਿਆ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ-ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਮੁਖਾਰਬਿੰਦ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰੀ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਹਸਤੀ ਬਾਰੇ ਐਸੇ ਤੇਜੱਸਵੀ, ਸਿਹਤਮੰਦ ਅਤੇ ਅਨਮੋਲ ਵਿਚਾਰ ਸੁਣ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਗਦ-ਗਦ ਹੋ ਉੱਠੇ :

ਜਬ ਐਸੇ ਬਚਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਕਹੇ।
ਮਾਤ ਗੰਗ ਸੁਨ ਆਨੰਦ ਲਹੇ।3

ਪੋਤਰੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਦਾਦੀ ਮਾਂ, ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਦਾ ਅਨੰਦ ਦੇ ਘਰ ਆਉਣਾ, ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੱਸਾਂ ਲਈ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਬਕ ਅਤੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ’ਤੇ ਪੋਤਰੀਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕੰਨਸੋਅ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਸੱਤ ਘੜੇ ਪਾਣੀ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਅਖਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮੂਹ ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਲੇਵਾ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤੱਥ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਅੰਦਰ ਜਦੋਂ ਧੀ (ਬੀਬੀ ਵੀਰੋ) ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਪਰਵਾਰ ਗੁਰਮਤਿ ਆਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਥਨੀ ਅਤੇ ਕਰਣੀ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿੰਨਾ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਭਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬੀਬੀ ਵੀਰੋ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ’ਤੇ ਗੁਰ-ਪਰਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਈ ਗਈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਦਾਦੀ ਮਾਂ, ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਤਾਂ ਏਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਕਿ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਵੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਲੱਗਦੇ। ਜਨਮ ਉਪਰੰਤ ਪੋਤਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਖ਼ਸ ਸਨ। ਬੱਚੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਦਮਕਦਾ ਤੇਜ਼-ਪ੍ਰਤਾਪ ਵੇਖ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀਰੋ ਰੱਖਿਆ ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਬਲਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸੂਰਮੇ ਹੋਣ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਸੀ। ਮਾਤਾ ਦਮੋਦਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਨੇ ਬੱਚੀ ਦੀ ਪਾਲਣਾ-ਪੋਸ਼ਣਾ ਬੜੇ ਹੀ ਚਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਲਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ :-

ਭਈ ਪ੍ਰਸੂਤਾ ਜਨਮੀ ਕੰਨਯਾਂ।
ਬਡ ਭਾਗਨਿ ਸਭਿਹਿਨਿ ਤੇ ਧੰਨਯਾਂ।
ਸ਼੍ਰੀ ਗੰਗਾ ਨੇ ਤਾਹਿਂ ਨਿਹਾਰਾ।
‘ਬੀਰੋ’ ਨਾਮ ਬਿਚਾਰਿ ਉਚਾਰਾ।
ਮਾਤਿ ਕਰਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲਾ ਘਨੀ।
ਪਯਾਰੀ ਸੁਤਾ ਪ੍ਰੇਮ ਕੇ ਸਨੀ।
ਕਬਿ ਦਾਦੀ ਲੇ ਅੰਕ ਦੁਲਾਰਹਿ।
‘ਗੁਰੁ ਘਰ ਜਨਮੀ ਪੁੰਨ ਉਦਾਰਹਿ’। (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ)

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਮੈਕਾਲਫ ਅਨੁਸਾਰ ਨਵੀਂ ਜਨਮੀ ਬੱਚੀ ਦਾ ਨਾਮਕਰਣ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਅਧੀਨ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚੋਂ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਲੈ ਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।4 ਮੈਕਾਲਫ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇਸ ਜ਼ਿਕਰ ਤੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਕੰਨਸੋਅ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਲੇਵਾ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਬੱਚੇ ਦੇ ਨਾਮਕਰਣ ਦੀ ਜਿਹੜੀ ਰੀਤ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਪੈੜ, ਕਥਨੀ ਅਤੇ ਕਰਣੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਪਾੜਾ ਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਪਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਦੀ ਕੁੜਮਾਈ ਤੋਂ ਕੁਝ ਅਰਸਾ ਬਾਅਦ ਬੀਬੀ ਵੀਰੋ ਜੀ ਜਦੋਂ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਪੈਰ ਪਾਉਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਉੱਚਿਤ ਸਮਾਂ ਜਾਣ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਮੋਦਰੀ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਦਿਨ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਪਾਸ ਧੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਲਈ ਯੋਗ ਵਰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਸੁਝਾਅਨੁਮਾ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਜਾਣੀ-ਜਾਣ ਸਤਿਗੁਰੂ ਮੰਦ-ਮੰਦ ਮੁਸਕਰਾਏ। ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਪਤਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਿਆ। ਉਪਰੰਤ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਆਸ਼ੇ ਅਨੁਰੂਪ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਗੁਜ਼ਾਰਿਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਬਚਨ ਕੀਤਾ, “ਭਲੀਓ! ਵਰ ਲੱਭਿਆਂ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਜੋ ਸੰਜੋਗ ਧੁਰੋਂ ਲਿਖੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੁਤੇਸਿਧ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣੇ ਹਨ। ਪਰਾਲਬਧ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਹੈ।”5 ਧੀ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਵਰ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਅਵੱਸ਼ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਭ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਇਸ ਗੁਹਜ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਨੂੰ ਹੋਇਆਂ ਅਜੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਹੀ ਗੁਜ਼ਰੇ ਸਨ ਕਿ ਅਚਾਨਕ ਇੱਕ ਦਿਨ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਛਤਰ-ਛਾਇਆ ਹੇਠ ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਦਾ ਰੂਹਾਨੀ ਦੀਵਾਨ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਨਿੱਤਨੇਮ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਉਪਰੰਤ ਦੂਰੋਂ-ਨੇੜਿਓਂ ਆਈਆਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਸੀਸ ਨਿਵਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਥੜ੍ਹੇ (ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ) ’ਤੇ ਬੈਠੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਡੂੰਘੀ ਧਿਆਨੀ ਅਤੇ ਵਿਸਮਾਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਨਿਹਾਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੋਈ ਆ, ਬੈਠ ਅਤੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਗਹੁ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ, ਇੱਕ ਬਾਕੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰਾ ਦਿਸ ਰਿਹਾ, ਬੜੀ ਖਸਤਾ ਹਾਲ ਵਾਲਾ ਗਰੀਬੜਾ ਅਤੇ ਮਸਕੀਨ ਜਿਹਾ ਸਿੱਖ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਝਿਜਕਦਾ ਝਿਜਕਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਉਸੇ ਵੱਲ ਸੀ। ਜਿਉਂ ਹੀ ਉਸ ਸਿੱਖ ਨੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਚਰਨੀਂ ਸੀਸ ਨਿਵਾਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸੁਣਨਯੋਗ ਉੱਚੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਉਸ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪਾਸੋਂ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ-ਪਤਾ, ਥਹੁ-ਟਿਕਾਣਾ, ਅੱਗਾ-ਪਿੱਛਾ ਅਤੇ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਣਾ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖ ਨੇ ਝਿਜਕਦਿਆਂ ਝਿਜਕਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ, ਸਾਰੀ ਵਿੱਥਿਆ ਅਤੇ ਪਰਵਾਰਿਕ ਸਥਿਤੀ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸੀ।6

ਦਿਲਾਂ ਦੇ ਜਾਣਨਹਾਰ ਅੰਤਰਜਾਮੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੂੰ, ਬਾਹਰੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਦਿਸ ਰਹੇ ਪਿਓ-ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਛਿਪੀ ਅਨੋਖੀ ਰੂਹਾਨੀ ਚਮਕ, ਮਾਸੂਮੀਅਤ, ਫ਼ਕੀਰੀ, ਚੰਗਿਆਈ ਅਤੇ ਮਹਾਨਤਾ ਦੀ ਚੰਗਿਆੜੀ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪਈ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਬਾਹੋਂ ਪਕੜ ਕੋਲ ਬਿਠਾ ਲਿਆ। ਗੋਦੜੀ ਵਿਚ ਛਿਪੇ ਲਾਲਾਂ ਦੇ ਕਦਰਦਾਨ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਰੰਕ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਹੋਕਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਕਥਨ ਦੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਮਲ ਦੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਨ ਵਾਲੇ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਜਦੋਂ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਇਸ ਅਜਨਬੀ ਸਿੱਖ ਨੂੰ, ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ (ਸਾਧੂ ਜੀ) ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਧੀ (ਬੀਬੀ ਵੀਰੋ ਜੀ) ਦਾ ਸਾਕ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਤਾਂ ਅਚਾਨਕ ਹੋਈ ਇਸ ਅਣਕਿਆਸੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਡਾਢਾ ਹੈਰਾਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਆਕੁਲ ਵੀ ਹੋ ਉੱਠਿਆ। ਮਿਹਰਬਾਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਅਚਾਨਕ ਹੋਈ ਮਿਹਰਾਂ ਦੀ ਬਰਸਾਤ ਨਾਲ ਗੜੁੱਚ ਹੋਏ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸਿੱਖ ਦਾ ਨਾਂ ਭਾਈ ਧਰਮਾ ਜੀ ਸੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਂ ਭਾਈ ਸਾਧੂ ਜੀ ਸੀ। ਖੋਸਲਾ ਗੋਤ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਖੱਤਰੀ ਪਰਵਾਰ ਪਿੰਡ ਮੱਲਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਸੀ। ਤਿੱਖੀ ਹੈਰਾਨੀ ਅਤੇ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਭਾਈ ਧਰਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰਜੇ ਕੌਤਕ ਦੀ ਕੁਝ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਹੀ। ਅਜੇ ਭਾਈ ਧਰਮਾ ਜੀ ਚੋਜੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਕੌਤਕੀ ਚੱਕਰਵਿਊ ਵਿਚ ਉਲਝੇ ਹੀ ਹੋਏ ਸਨ ਕਿ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਸਾਧੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਨਮੁਖ ਬਿਠਾ, ਸਗਾਈ ਦੀ ਰਸਮ ਅਦਾ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸ਼ਗਨਾਂ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਵੀ ਘਰੋਂ ਮੰਗਵਾ ਲਿਆ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਹਿਮਤਾਂ ਦੇ ਵਰਸਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਤੇਜ਼ ਮੀਂਹ ਵਿਚ ਭਾਈ ਧਰਮਾ ਜੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਨਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ’ਤੇ ਢਹਿ ਪਏ:-

ਸੁਨਿ ਧਰਮੇ ਕਰ ਜੋਰਿ ਉਚਾਰਾ।
ਤੁਮ ਸਗਰੇ ਜਗ ਗੁਰੂ ਉਦਾਰਾ॥15॥
ਸਮਰਥ ਚਹਹੁ ਸੁ ਕਰਹੁ ਗੁਸਾਈਂ।
ਕੋ ਤੁਮਰੀ ਸਮਤਾ ਨਹਿਂ ਪਾਈ।
ਮੈਂ ਅਨਾਥ ਸਭਿ ਸ਼ਕਤਿ ਬਿਹੀਨਾ।
ਰੰਕ, ਦਰਬ ਬਿਨੁ, ਬਸਤ੍ਰ ਮਲੀਨਾ॥16॥
ਕਰਨਿ ਸਗਾਈ ਕਿਮ ਬਨ ਆਵੈ।
ਸਮਤਾ ਸਿੰਧ ਬੂੰਦ ਕਿਮ ਪਾਵੈ।
ਕਹਿਂ ਕੀਟੀ ਕਹਿਂ ਬਡ ਗਜਰਾਜ।
ਸੁਨਤਿ ਬਾਤ ਮੁਝ ਉਪਜਤਿ ਲਾਜ। (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ)

ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਜਵਾਈ ਭਾਈ ਸਾਧੂ ਜੀ ਨੂੰ, ਪਿਆਰ ਸਹਿਤ ਸਨਮੁਖ ਬਿਠਾ, ਉਸ ਦੀ ਝੋਲੀ ਵਿਚ ਸ਼ਗਨ ਪਾ, ਸਗਾਈ ਦੀ ਰਸਮ ਅਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਕੌਤਕ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਹੀਆਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ, ਹੋਏ-ਬੀਤੇ ਸਬੰਧੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਘਰੋ-ਘਰੀ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ।

ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੋਇਆਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਰ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ 1628 ਈ: ਦੇ ਜੇਠ ਮਹੀਨੇ ਦੀ 26 ਤਾਰੀਖ ਦਾ ਵਿਆਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰ ਕੇ, ਸ਼ਗਨਾਂ ਵਾਲੀ ਸਾਹੇ ਚਿੱਠੀ ਸਿੱਖ ਹੱਥ ਧੀ ਦੇ ਸਹੁਰੇ ਪਿੰਡ, ਮੱਲਾ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ।7 ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ 1627 ਈ: ਵਿਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਮੌਤ ਉਪਰੰਤ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ’ਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਾਜ਼ੀ ਦੀ ਧੀ ਕੌਲਾਂ ਜੋ ਕਿ ਸੂਫ਼ੀ ਦਰਵੇਸ਼ ਸਾਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਮ-ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੀ, ਫ਼ਿਰਕੂ ਅਤੇ ਈਰਖਾਲੂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਤਿੱਖੇ ਵਿਰੋਧ ਕਾਰਨ, ਬਚਾਅ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੁੰਬਕੀ ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਪੰਡਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਕੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਐਸੀਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਧ ਰਹੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਡਾਢਾ ਫਿਕਰਮੰਦ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਮਜ਼ਹਬੀ ਜਨੂੰਨ ਦਾ ਡੰਗਿਆ ਵੀ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਬਦਲਣ ’ਤੇ ਸਖਤ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਆਇਦ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਵਾਲੀ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪੁਖ਼ਤਾ ਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਿਰਾਂ ਨੂੰ ਗਿਰਾ ਦੇਣ ਦੇ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਮਹੌਲ ਬੜਾ ਤਣਾਓ ਅਤੇ ਟਕਰਾਓ ਵਾਲਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਚੰਗਿਆੜੀ ਵਿਖਾਉਣ ਨਾਲ ਦੱਬੀ ਹੋਈ ਅੱਗ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਵੀ ਭਾਂਬੜ ਬਣ ਲਟ-ਲਟ ਬਲ ਸਕਦੀ ਸੀ।

ਵਕਤ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ ਦੀ ਖੋਟੀ ਨੀਅਤ ਅਤੇ ਐਸੇ ਨਾਖੁਸ਼ਗਵਾਰ ਹਾਲਾਤ ਤੋਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਭਲੀਭਾਂਤ ਜਾਣੂ ਸਨ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੌਕੇ ਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਧੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਸਮਾਗਮ ਸਮੇਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਸ਼ਨ ਅਤੇ ਇਕੱਠ ਕਰਨ ਤੋਂ ਸੰਕੋਚ ਵਾਲੀ ਨੀਤੀ ਅਪਣਾਉਂਦਿਆਂ ਅਤੀ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰਵਾ ਲਈਆਂ। ਵਿਆਹ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਬਿਲਕੁਲ ਨਜ਼ਦੀਕ ਆਉਣ ’ਤੇ ਅਤੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤਿਆਰੀਆਂ ਅਜੇ ਚੱਲ ਹੀ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਉਹੀ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਦਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਡਰ ਸੀ। ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀ ਮਾੜੀ ਨੀਅਤ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਠੀਕ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਰਨ ਇੱਕ ਲੜਾਈ ਲੜਨੀ ਪਈ। ਖੁਫ਼ੀਆ-ਤੰਤਰ ਵੱਲੋਂ ਧੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਸੰਬੰਧੀ ਦਿੱਤੀ ਇਤਲਾਹ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਉੱਪਰ ਹਮਲੇ ਲਈ ਇਹ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਮਾਂ ਚੁਣਿਆ ਸੀ।

ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਵਾਕਿਫ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਰੂਹਾਨੀ ਰਾਹਨੁਮਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਕਮਾਲ ਦੀ ਜੰਗੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਫੌਜੀ ਜਰਨੈਲ ਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੌਕਾ ਸੰਭਾਲਦਿਆਂ ਜੋ ਵੀ ਸਾਧਨ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਕੋਲ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਬੜੇ ਤਹੱਮਲ ਨਾਲ ਸੁਚੱਜੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਦੀ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ ਕਰ ਲਈ। ਜੰਗ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਕੀਤੇ ਬਦਲਵੇਂ ਰਣਨੀਤਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਜੋਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਧੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਥਾਂ ਝਬਾਲ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਲੰਗਾਹ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਲੜਕੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬਰਾਤ ਦਾ ਢੁਕਾਉ ਉੱਥੇ ਹੀ ਕਰਨ ਦਾ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਬੰਦੇ ਰਾਹੀਂ ਸੰਦੇਸ਼ਾ ਭਿਜਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਕੁਝ ਚੋਣਵੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਵਿਆਹ ਸੰਬੰਧੀ ਲੋੜੀਂਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਬੀਬੀ ਵੀਰੋ ਜੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਐਸਾ ਘਮਸਾਨ ਮੱਚਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਝਬਾਲ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਕਾਫੀ ਜੱਦੋਜਹਿਦ ਕਰਨੀ ਪਈ। ਆਖਰਕਾਰ ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਾਪਤੀ ਮੁਖ਼ਲਸ ਖ਼ਾਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਮੈਦਾਨ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਰਿਹਾ।

ਤਵਾਰੀਖ਼ ਗੁਰੂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਕਰਤਾ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਜੰਗ 24 ਜੇਠ ਨੂੰ ਅਰੰਭ ਹੋ ਕੇ 25 ਜੇਠ ਦੁਪਹਿਰ ਬਾਅਦ ਖਤਮ ਹੋਈ। ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੁਰਮੁਖ ਪਿਆਰੇ ਯੋਧੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾ ਗਏ। ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਤਿਬੀਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਭੱਟ ਕੀਰਤ ਜੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਯੁੱਧ ਅੰਦਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਦੇ ਚੰਗੇ ਜਲਵੇ ਵੀ ਵਿਖਾਏ ਸਨ।8

ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਜੰਗ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ, ਆਪਣੇ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੇ ਜੁਝਾਰੂ ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਦਾ ਹੱਥੀਂ ਸਸਕਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਉੱਚਿਤ ਇਲਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਵੱਲ ਉਚੇਚਾ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਜੰਗ ਵਿਚ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਦਾ ਅੰਤਮ ਸਸਕਾਰ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇਰ ਰਾਤ ਝਬਾਲ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਆਪਣੀ ਧੀ ਵੀਰੋ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਸਹਿਤ ਭਾਈ ਸਾਧੂ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਹ ਵਿਆਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਮੌਤ ਦੀ ਮੰਝਧਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਦਿਆਂ ਵਰ੍ਹਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਖੜਕਦੀਆਂ ਸ਼ਮਸ਼ੀਰਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਸੰਪੰਨ ਹੋਇਆ।

ਭਾਈ ਸਾਧੂ ਜੀ ਅਤੇ ਵੀਰਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬੀਬੀ ਵੀਰੋ ਜੀ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਉਹ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਹਸਤੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅੰਦਰ ਪੰਜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜਾਂਬਾਜ਼ ਅਤੇ ਦਲੇਰ ਯੋਧੇ ਪੁੱਤਰਾਂ--ਭਾਈ ਸੰਗੋ ਸ਼ਾਹ, ਭਾਈ ਜੀਤ ਮੱਲ, ਭਾਈ ਗੁਲਾਬ ਰਾਇ, ਭਾਈ ਮਾਹਰੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਰਥਾਤ ਜਨਮ-ਦਾਤੇ ਹੋਣ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਭਰਾ ਲਹੂ ਭਿੱਜੇ ਗੌਰਵਸ਼ਾਲੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਉਹ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਮਾਣਮੱਤੇ ਸੂਰਮੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾ-ਕਮਾਲ ਸੂਰਮਤਾਈ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਯੁੱਧ ਲੜਨ ਦੇ ਅਦੁੱਤੀ ਉਮਾਹ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਸੂਰਬੀਰ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜੇ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਛਤਰ- ਛਾਇਆ ਹੇਠ ਦੁਸ਼ਮਣ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਂਦਿਆਂ ਭੰਗਾਣੀ ਦੀ ਜੰਗ ਅੰਦਰ ਭਾਈ ਸੰਗੋ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਦਾ ਬੜਾ ਬੁਲੰਦ ਰੰਗ ਵਿਖਾਇਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਪੈਰ ਗੱਡ ਕੇ ਲੜਾਈ ਲੜਦਿਆਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਚੰਗੇ ਦੰਦ ਖੱਟੇ ਕੀਤੇ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਆਹੂ ਲਾਹੁੰਦਿਆਂ ਆਖਰਕਾਰ ਉਹ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਹੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀ ਗਏ।

ਪੰਜੇ ਭਰਾ ਇੱਕ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵੱਧ ਹਠੀ ਯੋਧੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਦੀ ਜੰਗ ਲੜਨ ਦੀ ਬੇ-ਮਿਸਾਲ ਹਠੀਲੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ, ਬੁਲੰਦ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਬਿਰਤੀ ਅਤੇ ਅਦੁੱਤੀ ਜੰਗਜੂ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਡਾਢੇ ਕਾਇਲ ਸਨ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀਨੁਮਾ ਬਾਣੀ ‘ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ’ ਵਿਚ ਭੰਗਾਣੀ ਦੀ ਜੰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਿਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਦੀ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦੀ ਵੱਡੀ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਬਿਰਤੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬੜੀ ਰੀਝ ਅਤੇ ਨੀਝ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਖੱਬੀ ਖ਼ਾਂ ਕਹਾਉਂਦੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ, ਰਣ-ਤੱਤੇ ਵਿਚ ਧੂਲ ਚਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬੀਬੀ ਵੀਰੋ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਬਾਂਕੇ ਵੀਰ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ, ਡਾਢੇ ਹਠ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਪੈਰ ਗੱਡ ਜੂਝਦਿਆਂ, ਵੱਡੇ ਰੋਹ ਨਾਲ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਗਰਜਦਿਆਂ, ਧਾਹ ਧਾਹ ਕੇ ਜੰਗ ਲੜਦਿਆਂ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਫੌਜਾਂ ’ਤੇ ਕਹਿਰ ਬਣ ਵਰ੍ਹਦਿਆਂ ਵੇਖ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੂੰ ਇਵੇਂ ਜਾਪਿਆ ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਪੰਜ ਥੰਮ ਗੱਡੇ ਹੋਏ ਹੋਣ :

“ਤਹਾਂ ਸਾਹ ਸ੍ਰੀਸਾਹ ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਕੋਪੇ॥
ਪੰਚੋ ਬੀਰ ਬੰਕੇ ਪ੍ਰਿਥੀ ਪਾਇ ਰੋਪੇ॥
“ਹਠੀ ਜੀਤਮੱਲੰ ਸੁ ਗਾਜੀ ਗੁਲਾਬੰ॥
ਰਣੰ ਦੇਖੀਐ ਰੰਗ ਰੂਪੰ ਸਹਾਬੰ॥4॥
ਹਠਿਯੋ ਮਾਹਰੀਚੰਦਯੰ ਗੰਗਾਰਾਮੰ॥
ਜਿਨੈ ਕਿਤਯੰ ਜਿਤੀਯੰ ਫੌਜ ਤਾਮੰ॥
ਕੁਪੇ ਲਾਲਚੰਦੰ ਕੀਏ ਲਾਲ ਰੂਪੰ॥
ਜਿਨੈ ਗੱਜੀਯੰ ਗਰਬ ਸਿੰਘੰ ਅਨੂਪੰ॥
ਕੁਪਿਯੋ ਮਾਹਰੂ ਕਾਹਰੂ ਰੂਪ ਧਾਰੇ॥
ਜਿਨੈ ਖਾਨ ਖਾਵੀਨਿਯੰ ਖੇਤ ਮਾਰੇ ॥” (ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ)

ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਸੂਰਬੀਰ ਸਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਭਾਈ ਸਾਧੂ ਜੀ, ਜੋ ਕਿ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਜਵਾਈ, ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਜੀਜਾ (ਭਾਈਆ) ਜੀ, ਸਤਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਫੁੱਫੜ ਜੀ ਸਨ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਬੰਦਗੀ ਵਾਲੇ ਫ਼ਕੀਰ ਲੋਕ ਸਨ। ਆਪ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ, ਜਿੱਥੋਂ ਦੇ ਉਹ ਜੱਦੀ-ਪੁਸ਼ਤੀ ਵਸਨੀਕ ਸਨ, ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਉਲੇਖਯੋਗ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਬੰਦਗੀ ਵਾਲੀ ਸੰਨਿਆਸੀ ਰੂਹ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਇਕ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅੰਦਰ ਭਾਈ ਸਾਧੂ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੁਕਾਮ ਹਾਸਲ ਹੈ। ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਤਿਬੀਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਨੌਂਵੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਹਿੱਤ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ- ਸੰਗਤਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਾਈ ਸਾਧੂ ਜੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ।

ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ

1. ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਗੁਰ ਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਛੇਵੀਂ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 1997, ਸਫਾ 347
2. ਉਹੀ- ਸਫਾ 347
3. ਉਹੀ- ਸਫਾ 347
4. ਐਮ. ਏ. ਮੈਕਾਲਫ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ (ਅਨੁਵਾਦਕ : ਡਾ. ਜੋਧ ਸਿੰਘ), ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ 2000 (ਦੂਜੀ ਵਾਰ), ਸਫਾ 87
5. ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ (ਜਿਲਦ ਸਤਵੀਂ), ਸਫਾ 2732
“ ਸਤਿਗੁਰੁ ਕਹਯੋ ’ਸੰਜੋਗ ਰਚਯੋ ਜਹਿਂ। ਸੁਖ ਕੋ ਪ੍ਰਾਪਤਿ ਹੋਹਿ ਬਸਹਿ ਤਹਿਂ।
ਉਚਿਤ ਨ ਇਹ ਚਿਤ ਚਿੰਤਾ ਕਰਨੀ। ਪਰਾਲਬਧ ਸਭਿ ਤੇ ਬਡ ਬਰਨੀ।”
6. ਉਹੀ- ਸਫਾ 2732
“ ਜਬਿ ਨੇਰੇ ਹੁਇ ਬੰਦਨ ਠਾਨੀ। ਸੁਨਤਿ ਸਭਿਨਿ ਕੇ ਗੁਰੂ ਬਖਾਨੀ।
‘ਭੌਨ ਕੌਨ, ਪੁਰਿ, ਜਾਤੀ ਕੌਨ। ਕਿਮ ਆਯਹੁ ਕਹੁ ਕਾਰਜ ਜੌਨ ?
ਸੁਨਿ ਸੁਕਚਯੋ ਬੰਦੇ ਜੁਗ ਹਾਥ। ਸਭਾ ਬੀਚ ਬੋਲਯੋ ਗੁਰੁ ਸਾਥਿ।
‘ਮੱਲੇ ਪੁਰਿ ਬਾਸਹਿਂ ਚਿਰ ਕਾਲ। ਗਏ ਦਰਬ ਤੇ ਬੁਰਿ ਇਸ ਹਾਲ।
ਜਾਤਿ ਖੋਸਲੇ ਖੱਤ੍ਹੀ ਅਹੈਂ। ਧਰਮਾ ਨਾਮ ਮੋਹਿ ਕੋ ਕਹੈਂ।
ਸਪਤ ਬਰਖ ਕੋ ਬਾਲਕ ਮੇਰਾ। ਸਾਧੂ ਨਾਮ ਧਰਯੋ ਇਹ ਕੇਰਾ।”
7. ਉਹੀ- ਸਫਾ 2764
“ ਜੇਸ਼ਟ ਕੀ ਛਬੀਸਵੀ ਮਾਂਹਿ।ਭਲੋ ਲਗਨਿ ਪ੍ਰਾਪਤਿ ਭਾ ਤਾਂਹਿ।
ਕਹਿ ਗੁਰੁ ਤਬਿ ਲਿਖਵਾਇਸਿ ਪਾਤੀ। ਕੁੰਗੂ ਸੰਗਿ ਛਿਰਕਿ ਸ਼ੁਭ ਭਾਂਤੀ।
ਸਿੰਘਾ ਪ੍ਰੋਹਤ ਅਪਨਿ ਬੁਲਾਯਹੁ। ਸਰਬ ਬਾਰਤਾ ਕਹਿ ਸਮਝਾਯਹੁ।
ਮੱਲੇ ਗਾਮ ਜਾਹੁ ਸੁਧਿ ਦੀਜੈ। ਜੇਠ ਮਾਸ ਸੁਤ ਬਯਾਹਿਨਿ ਕੀਜੈ।”
8. ਸਤਿਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਨਿਰਭਉ ਨਿਰਵੈਰੁ, ਨਿਊ ਬੁੱਕ ਕੰਪਨੀ, ਜਲੰਧਰ, ਸਫਾ 33
9. ਉਹੀ-