ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਨ ਹੈ,

ਧਨੁ ਧੰਨੁ ਪਿਤਾ ਧਨੁ ਧੰਨੁ ਕੁਲੁ ਧਨੁ ਧਨੁ ਸੁ ਜਨਨੀ ਜਿਨਿ ਗੁਰੂ ਜਣਿਆ ਮਾਇ॥

ਸਾਡੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅੰਦਰ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ‘ਮਾਂ’ ਹੋਣ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜਨਨੀ ਹੋਣ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਮਾਣ ਅਤੇ ਗੌਰਵ ਹਾਸਲ ਹੈ। ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਨਮਾਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਮਹਾਨ ਹਸਤੀ (ਗੁਰੂ ਜੀ) ਦੀ ਜਨਨੀ ਹੋਣ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਬੀਬੀ ਨੰਤੀ/ਅਨੰਤੀ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੇਕੇ ਘਰ ਦਾ ਨਾਂ ਸੀ। ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਬੱਸੀ/ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ/ਰਾਜ ਕੌਰ/ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ, ਮਾਤਾ ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ (ਅਨੰਤੀ ਜੀ) ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਬਿਲਕੁਲ ਸਹੀ ਦਿਨ, ਮਹੀਨਾ ਅਤੇ ਸਾਲ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਛੇਵੀਂ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਅਸਿੱਧੇ ਹਵਾਲੇ ਅਨੁਸਾਰ 1623 ਈ: ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਬੀਬੀ ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ (ਅਨੰਤੀ ਜੀ) ਦਾ ਵਿਆਹ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਉਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਅੰਦਾਜ਼ਨ ਛੇ (06) ਸਾਲ ਸੀ।1, 2 ਇਸ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੀਬੀ ਅਨੰਤੀ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਨ 1617 ਈ: ਵਿਚ ਬਟਾਲਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅੰਦਰ ਬਟਾਲਾ ਉਹ ਨਿਆਰਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਨਗਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਦਾ ਸਹੁਰਾ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਨਾਨਕਾ ਪਿੰਡ ਹੋਣ ਦਾ ਗੌਰਵ ਹਾਸਲ ਹੈ। ਬੀਬੀ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਰਥਾਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੂਜਨੀਕ ਨਾਨੀ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਸੁਖਦੇਈ ਅਤੇ ਰਾਮਾ ਜੀ ਸੀ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ, ਮਾਤਾ ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ (ਅਨੰਤੀ ਜੀ) ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਚੀ ਰੂਹਾਨੀ ਬਿਰਤੀ ਅਤੇ ਭਜਨ-ਬੰਦਗੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਨਿਰਮਲ ਆਤਮਾ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਘਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਵਾਦ ਦੀ ਗੁੜ੍ਹਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਰਾਮਾ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਜਣਨਿਕ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਿਮਰਤਾ, ਸਲੀਕਾ, ਸਦਾਚਾਰ ਅਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਗੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਸੁਖਦੇਈ ਜੀ ਕੋਲੋਂ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੁਤੇਸਿੱਧ ਹੀ ਅਰਜਿਤ ਹੋਏ। ਅਤਿ ਗੌਰਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਨਗਰ ਬਟਾਲਾ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਭਾਈ ਰਾਮਾ ਜੀ, ਭਾਈ ਸਾਈਂ ਦਾਸ ਜੀ ਵਾਂਗ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਰਪੱਕ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੇਵਕ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਪਾਤਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਨੇਕ, ਨੀਅਤੀ, ਸਾਦਗੀ, ਧਿਆਨੀ-ਬਿਰਤੀ, ਭਜਨ-ਬੰਦਗੀ, ਨਾਮ-ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਕਮਾਈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸਰਬ ਕਲਾ ਸਮਰੱਥ ਸਤਿਗੁਰੂ (ਕਾਮਲ ਪੀਰ), ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਿੱਦਤੀ ਪਿਆਰ ਭਾਵਨਾ ਸਦਕਾ ਇਕ ਕਰਣੀ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂ (ਕਾਮਲ ਮੁਰੀਦ) ਵਜੋਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖੀਆਂ ਦੇ ਤਾਰੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ।

ਡਰੌਲੀ ਨਿਵਾਸੀ ਭਾਈ ਸਾਈਂ ਦਾਸ ਜੀ ਵਾਂਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਵੀ “ਪੀਰ ਮੁਰੀਦਾਂ ਪਿਰਹੜੀ” ਦੀ ਉੱਚਤਮ ਅਤੇ ਸੁੱਚਤਮ ਮਿਸਾਲ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਯੋਗ ਮੁਰੀਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਭਾਈ ਰਾਮਾ ਜੀ ਦੀ ਨਿਮਰਤਾ, ਗੁਰੂ ਘਰ ਪ੍ਰਤੀ ਅਤਿ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ, ਸਮਰਪਣ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਭਾਵਨਾ ਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੇਠੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ (ਅਨੰਤੀ ਜੀ) ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਭਲੀਭਾਂਤ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਸੀ ਕਿ ਐਸੇ ਪਿਆਰੇ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਬਿਰਤੀ ਵਾਲੇ ਸਮਰੱਥਾਵਾਨ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਕਿੰਨੀ ਸਮਰੱਥ ਅਤੇ ਯੋਗ ਹੋਵੇਗੀ।

ਹੋਇਆ ਇਵੇਂ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਦੀਵਾਨ ਵਿਚ ਉੱਚੇ ਥੜ੍ਹੇ ’ਤੇ ਸ਼ੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਅਨੇਕਾਂ ਵੈਰਾਗੀ ਮਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੀਤਵਾਨ ਧਿਆਨੀ ਸਿੱਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦਾ ਇਕ ਅਨਿੰਨ ਭਗਤ ਬਟਾਲਾ ਨਿਵਾਸੀ ਸਰੀਨ ਗੋਤ ਦਾ ਰਾਮਾ ਖੱਤਰੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਦੂਰੋਂ-ਨੇੜਿਉਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਯੋਧੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਹਿੱਤ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਜੇ ਇਸ ਦੀਵਾਨ ਵਿਚ ਸ਼ਰਧਾ ਪੂਰਵਕ ਹਾਜ਼ਰੀਆਂ ਭਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਦੀਦਾਰਿਆਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਬੜੇ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਬਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਅਚਾਨਕ ਉੱਥੇ ਆਣ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ (1623 ਈ: ਵਿਚ) ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪੈਰ ਰੱਖ ਰਹੇ ਸਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਜਲੌਅ, ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਲਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਤ ਪਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਗ-ਦਗ ਕਰਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਲਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੜ੍ਹੇ ਅਦਬ, ਧੀਰਜ, ਸਲੀਕੇ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ’ਤੇ ਆਪਣਾ ਸੀਸ ਨਿਵਾਇਆ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਸਿਰ ਪਲੋਸਿਆ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਬਿਠਾ ਲਿਆ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ, ਤੇਜੱਸਵੀ ਅਤੇ ਨੂਰਾਨੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ ਬਿਲਕੁਲ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀ ਚਮਕ ਦੀ ਥਰਥਰਾਹਟ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਬੋ ਨੇ ਉਂਞ ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਸੰਗਤ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਹੀ ਮੋਹ ਲਿਆ ਸੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤਿੱਤਵ ਦੇ ਜਾਦੂ ਨੇ ਭਾਈ ਰਾਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਡਾਢਾ ਮੁਤਾਸਿਰ ਕੀਤਾ। ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਦੇ ਖਿੱਚ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਚੁੰਬਕੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਥਾਏਂ ਕੀਲ ਲਿਆ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਅਨੰਤੀ ਦੇ ਵਰ ਵਜੋਂ ਪਸੰਦ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਪਾਸ ਬੇਨਤੀ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਡੂੰਘੀ ਉਧੇੜ-ਬੁਣ ਵਿਚ ਪੈ ਗਏ। ਸਿੱਖ ਸਿਮਰਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਝਰੋਖੇ ’ਚੋਂ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਪਰਤਦਿਆਂ ਭਾਈ ਰਾਮਾ ਜੀ ਦਾ ਅਧੀਰ ਮਨ ਬਿਲਕੁਲ ਅਡੋਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮੇਰੇ ਦਿਆਲੂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਤਾਂ ਨਿਮਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਣ, ਨਿਓਟਿਆਂ ਨੂੰ ਓਟ ਅਤੇ ਨਿਆਸਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹਾਨ ਗਰੀਬ ਨਿਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਭਗਤ ਵੱਛਲ ਹਨ। ਉਹ ਧਨ-ਦੌਲਤਾਂ ਦੇ ਦੀਵਾਨੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪਿਆਰ ਦੇ ਭੁੱਖੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਲਈ, ਇਕ ਅਮੀਰ ਚੰਦੂ ਦੀਵਾਨ ਦੀ ਧੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਠੁਕਰਾ ਕੇ ਇਕ ਗਰੀਬ ਸਿੱਖ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਿਆਹੁਣ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਇਹ ਮਹਾਨ ਬਲਕਾਰੀ ਸਪੁੱਤਰ, ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਗਰੀਬ ਨਿਵਾਜ਼ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ, ਮੈਨੂੰ ਕਦਾਚਿਤ ਨਿਰਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ। ਮੇਰੇ ਸ਼ਰਨ ਪਏ ਦੀ ਲਾਜ ਜ਼ਰੂਰ ਹੀ ਰੱਖਣਗੇ। ਐਸਾ ਚਿਤਵਦਿਆਂ ਭਾਈ ਰਾਮਾ ਜੀ ਦੀ ਦੁਬਿਧਾ ਬਿਲਕੁਲ ਕਫੂਰ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸੇ ਛਿਣ ਪੂਰੇ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਸਮਰਪਣ ਭਾਵ ਨਾਲ ਗਲ ਵਿਚ ਪੱਲੂ ਪਾ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਹੱਥ ਜੋੜ ਅਰਜ਼ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਵਾਲੀ ਧਿਆਨੀ ਮੁਦਰਾ ਵਿਚ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਭਾਈ ਰਾਮਾ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਖਿੜਿਆ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਡੂੰਘੀ ਹਿਰਦੇਗਤ ਅਰਦਾਸ ਵਿਚ ਪਲਟ ਗਿਆ :-

“ਉਰ ਮਹਿਂ ਗੁਰੂ ਸੁਭਾਉ ਬਿਚਾਰਾ।
ਇਹ ਨਹਿਂ ਚਾਹਤਿ ਧਨੀ ਉਦਾਰਾ।
ਬਸੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕੇ ਕਰੁਨਾ ਕਰਿਤੇ।
ਰੰਕਨਿ ਕੋ ਬਹੁ ਆਦਰ ਧਰਿਤੇ॥
ਚੰਦੂ ਸ਼ਾਹੁ ਦਿਵਾਨ ਮਹਾਨਾ।
ਤਯਾਗਯੋ, ਨਹੀਂ ਕਦਾਚਿਤ ਮਾਨਾ।
ਸਿੱਖ ਗਰੀਬਨਿ ਕੀ ਲੇ ਸੁਤਾ।
ਕਿਯ ਸਨਬੰਧ ਮਾਨ ਬਹੁ ਦਿਤਾ॥
ਇਨ ਤੇ ਸਭਿ ਕਿਛ ਹੀ ਬਨਿ ਆਵੈ।
ਹੋਤਿ ਰੰਕ ਨਰ ਰਾਉ ਬਨਾਵੈ-।
ਇਮ ਬਿਚਾਰ ਕਰਿ ਅਰਜ਼ ਗੁਜ਼ਾਰੀ।
ਹਾਥ ਜੋਰਿ ਕਰਿ ਖਰੋ ਅਗਾਰੀ॥”

ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਥਾਹ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਭਾਵਨਾ ਕਾਰਨ ਭਾਈ ਰਾਮਾ ਜੀ ਦਾ ਮਨ ਏਨਾ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਮੁੱਖੋਂ ਕੁਝ ਬੋਲ ਨਾ ਸਕੇ। ਇਬਾਦਤ ਕਰਨ ਵਾਂਗ ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਹੀ ਚਿਰ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਹੱਥ ਜੋੜ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਡੂੰਘੇ ਉਤਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ “ ਪਿਆਰ ਬੋਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਗੂੰਗਾ ਹੁੰਦੈ। ਇਹ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਬੋਲਿਆਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਬੋਲ ਦਿੰਦੈ।” ਅਰਦਾਸ ਵਾਂਗ ਇਹ ਬਿਨਾਂ ਦੱਸਿਆਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵੀ ਕਥਨ ਹੈ,

“ਵਿਣੁ ਬੋਲਿਆ ਸਭੁ ਕਿਛੁ ਜਾਣਦਾ ਕਿਸੁ ਆਗੈ ਕੀਚੈ ਅਰਦਾਸਿ।”

ਭਗਤ ਵਛਲ ਅੰਤਰਜਾਮੀ ਸਤਿਗੁਰੂ, ਭਾਈ ਰਾਮਾ ਜੀ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਗੱਲ ਬੁੱਝ ਗਏ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣ ਗਏ ਕਿ ਭਾਈ ਰਾਮਾ ਜੀ ਆਪ, ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਗੱਲ ਜ਼ਬਾਨ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸਕਣਗੇ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਭਾਈ ਰਾਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਨਿਹਾਰਦਿਆਂ ਖੁਦ ਪਹਿਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਿਆਂ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਬਚਨ ਉਚਾਰੇ :-

ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੁ ਹਰਿਗੋਵਿੰਦ ਨਿਹਾਰਾ।
ਅਭਿਲਾਖੀ ਲਖਿ ਬਾਕ ਉਚਾਰਾ।
‘ਕਿਮ ਤੂ ਖਰੋ, ਕਹਾਂ ਉਰ ਬਾਛੇ ?
ਕਹੋ ਮਨੋਰਥ ਅਬਿ ਤੂੰ ਆਛੇ’॥4

ਦੀਨ-ਦਿਆਲ ਕ੍ਰਿਪਾਲੂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦਾ ਨਿੱਘਾ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਭਰਿਆ ਰਵੱਈਆ ਵੇਖ ਭਾਈ ਰਾਮਾ ਜੀ ਨੇ ਝਿਜਕਦੇ-ਝਿਜਕਦੇ ਅਤਿ ਦੀ ਹਲੀਮੀ ਨਾਲ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਕੋਲ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ :-

ਤਬਿ ਰਾਮੇ ਨਿਜ ਬਿਨੈ ਸੁਨਾਈ।
‘ਮੈਂ ਚਾਹਤਿ ਚਿਤ ਕਰਨਿ ਸਗਾਈ।
ਖਸ਼ਟ ਬਰਖ ਕੀ ਕੰਨਯਾਂ ਮੋਰੇ।
ਦਾਸੀ ਕਰਨਿ ਚਹੌਂ ਸੁਤ ਤੋਰੇ॥
ਦੀਨ ਬੰਧੁ ਲਖਿ ਬਿਰਦ ਤੁਹਾਰਾ।
ਸੁਕਚਿਤਿ ਚਿਤ ਤੇ ਕੀਨਿ ਉਚਾਰਾ’।5

ਭਾਈ ਰਾਮਾ ਜੀ ਦੀ ਪਿਆਰ ਗੁੱਧੀ ਸਨਿਮਰ ਅਤੇ ਸੁਹਿਰਦ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਰਾਮਾ ਜੀ ਦੀ ਸਿੱਖੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਡਾਢੇ ਕਾਇਲ ਸਨ। ਉਪਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦਾ ਡੋਲਾ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਦੇਣ ਦੀ ਕੀਤੀ ਅਰਜ਼ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਸਮਾਦ-ਵਿਸਮਾਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਰਾਮਾ ਜੀ ਦੀ ਅਰਜ਼ੋਈ ਪ੍ਰਤੀ ਹਾਂ-ਪੱਖੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਭਰਦਿਆਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਉਸੇ ਛਿਣ ਭਾਈ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਪਾਸ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਕਿ ਭਾਈ ਰਾਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਪੂਰਵਕ ਸਾਡੇ ਨਿੱਜ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਲੈ ਜਾਓ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸਬੰਧੀ ਸਾਰੀ ਗੱਲਬਾਤ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਸਾਰੇ ਪੱਖ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਮਾਤਾ ਜੀ ਜਿਵੇਂ ਉਚਿਤ ਸਮਝਣਗੇ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਅਰਥਾਤ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਪੂਜਨੀਕ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੀ ਸਲਾਹ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਈ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਜੀ ਭਾਈ ਰਾਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਿੱਜ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਲੈ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਹਿੱਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਸਾਰੀ ਗੱਲਬਾਤ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਦੱਸਣ ਉਪਰੰਤ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੀ ਰਾਏ ਪੁੱਛੀ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨੂੰਹ ਦਮੋਦਰੀ ਜੀ ਨੂੰ ਭਰੋਸੇ ਵਿਚ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਖੁਸ਼ੀ ਪੂਰਵਕ ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਣ ਦੀ ਹਾਮੀ ਭਰ ਦਿੱਤੀ। ਪੋਤਰੇ ਦੇ ਸਾਕ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਦਾਦੀ ਮਾਂ, ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਏਨੇ ਰੁਮਾਂਚਤ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸੇ ਪਲ, ਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ (ਸਤਿਗੁਰਾਂ) ਨੂੰ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਦੇਰੀ ਕੀਤਿਆਂ, ਨਿਰਸੰਕੋਚ ਹੋ ਨਾ ਕੇਵਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਣ ਸਗੋਂ ਲੱਗਦੇ ਹੱਥ ਸਗਾਈ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਰਸਮ ਵੀ ਜਲਦੀ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਅਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ :-

ਬਿਧੀਆ ਮਾਤਾ ਨਿਕਟ ਪਠਾਯੋ।
ਸਭ ਸੰਦੇਸ ਤਿੰਹ ਜਾਇ ਸੁਨਾਯੋ।
ਗੰਗ ਮਾਤ ਸੁਨ ਮਨ ਸੁਖ ਪਾਈ।
ਮੁਖ ਸਿਉਂ ਕਹਾ ਨ ਦੇਰ ਸੁਹਾਈ॥6
ਇਸ ਮੈਂ ਸੰਸੈ ਕਰਹੁ ਨ ਕੋਇ।
ਲੇਹੁ ਸ਼ਗੁਨ ਜਿਮ ਰੀਤਿ ਸੁ ਹੋਇ।7

ਭਾਈ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਜਦੋਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਦਸਤੂਰ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਸਗਾਈ ਦੀ ਰਸਮ ਅਦਾ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਆਪਣੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਗੁਰ-ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਸਾਦੇ ਜਿਹੇ ਸਮਾਗਮ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ।

ਬਹੁਰ ਛੁਹਾਰਾ ਮੁਖ ਮਹਿ ਦੀਨੋ।
ਜੈ ਜੈ ਕਾਰ ਸਭਨ ਤਬ ਕੀਨੋ।
ਬਾਂਟ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਛੁਹਾਰੇ ਗਰੀ,
ਤਖ਼ਤ ਬੰਦਨਾ ਹਰਖਤ ਧਰੀ॥8

ਗੁਰੂ ਘਰ ਨਾਲ ਰੂਹਾਨੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੁਣ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਪਰਵਾਰਿਕ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਜੁੜ ਜਾਣ ’ਤੇ ਭਾਈ ਰਾਮਾ ਜੀ ਤਾਂ ਏਨੇ ਖੁਸ਼ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਲੱਗ ਰਹੇ। ਸਗਾਈ ਦੀ ਰਸਮ ਖਤਮ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ, ਭਾਈ ਰਾਮਾ ਜੀ, ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਜੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਸਹਿਤ ਬੜੇ ਅਦਬ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਗਏ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅੱਗੇ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ

ਇਕ ਸਿੱਖ ਦੀ ਧੀ (ਅਨੰਤੀ) ਦਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ (ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ) ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਤੈਅ ਹੋਣਾ ਅਰਥਾਤ ਇਕ ਆਮ ਸਿੱਖ ਦਾ ਗੁਰੂ ਘਰ ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਬੰਧ ਜੁੜਨਾ, ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਗੌਰਵ ਨੂੰ ਚਾਰ ਚੰਨ ਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਇਕ ਐਸੀ ਛੋਟੀ ਪਰ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲੀ ਅਨੋਖੀ ਬਲਕਾਰੀ ਘਟਨਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਦੇ ਅਤਿ ਨਿੱਘੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਪਾਕੀਜ਼ਗੀ, ਗਹਿਰਾਈ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਬੁਲੰਦੀਆਂ ਦੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਪੱਖੋਂ ਨਵੀਆਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪੈੜਾਂ ਪਾਉਣ ਦਾ ਉਲੇਖਯੋਗ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ, ਉੱਥੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿਚਲੇ ਰੂਹਾਨੀ ਜਲੌਅ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਅਤਿ ਪੁਖ਼ਤਾ ਬੰਧਨ (ਨੂਰ) ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਅਹਿਮ ਕਾਰਜ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ‘ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ’ ਵਿਚ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਤੇਜੱਸਵੀ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਜੀਊ ਕੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸੱਚਾ ਗੁਰੂ ਐਵੇਂ-ਮੁੱਚੀ (ਕੇਵਲ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ) ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੱਚੀ-ਮੁੱਚੀ ਅਰਥਾਤ ਵਿਵਹਾਰਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖ ਦਾ ਨਾ ਕੇਵਲ ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਹੀ ਸਵਾਰਦਾ ਹੈ ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅਤਿ ਨੇੜੇ ਵੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ :

ਸਤਿਗੁਰੁ ਸਿਖ ਕੇ ਬੰਧਨ ਕਾਟੈ॥
ਗੁਰ ਕਾ ਸਿਖੁ ਬਿਕਾਰ ਤੇ ਹਾਟੈ॥
ਸਤਿਗੁਰੁ ਸਿਖ ਕਉ ਨਾਮ ਧਨੁ ਦੇਇ॥
ਗੁਰ ਕਾ ਸਿਖੁ ਵਡਭਾਗੀ ਹੇ॥
ਸਤਿਗੁਰੁ ਸਿਖ ਕਾ ਹਲਤੁ ਪਲਤੁ ਸਵਾਰੈ॥
ਨਾਨਕ ਸਤਿਗੁਰੁ ਸਿਖ ਕਉ ਜੀਅ ਨਾਲਿ ਸਮਾਰੈ॥ (ਪੰਨਾ 286)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਹਿਚਕਚਾਹਟ ਵਿਖਾਉਂਦਿਆਂ ਜਿਸ ਪਿਆਰ, ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਦਰਿਆਦਿਲੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਇਕ ਪਿਆਰੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈ ਰਾਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੁੜਮ ਬਣਾਉਣਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਇਸ ਤੱਥ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਗੁਰਬਾਣੀ (ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ) ਦੇ ਕੇਵਲ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪ੍ਰਸੰਸਕ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਵਿਵਹਾਰਕ ਪੈਰੋਕਾਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਥਨੀ ਅਤੇ ਕਰਨੀ ਵਿਚ ਰੱਤੀ ਭਰ ਵੀ ਦੁਫੇੜ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਮੁਕੰਮਲ ਇਕਸੁਰਤਾ ਸੀ। ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ, ਵਿਅਕਤਿੱਤਵ, ਚਰਿੱਤਰ, ਆਚਰਣ-ਵਿਚਰਣ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਲੱਕੜ ਵਿਚ ਅੱਗ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਵਿਚ ਮਹਿਕ ਵਾਂਗ ਰਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੂਜਨੀਕ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਦੀ ਦੇ ਘਰੋਂ, ਮਾਤਾ ਅਨੰਤੀ (ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ/ਬੱਸੀ) ਜੀ ਤਕਰੀਬਨ 47 ਸਾਲ ਦੀ ਆਰਜ਼ਾ ਹੰਢਾ ਕੇ 1664 ਈ: ਵਿਚ ਇਸ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਗਏ।9

ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ :

1. ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ : ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ,(ਜਿਲਦ ਸਤਵੀਂ) ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ 1963, ਸਫਾ 2729-30
“ ਖਸ਼ਟ ਬਰਖ ਕੀ ਕੰਨਯਾਂ ਮੋਰੇ।
ਦਾਸੀ ਕਰਨਿ ਚਹੌਂ ਸੁਤ ਤੋਰੇ॥”
2. ਭਗਤ ਸਿੰਘ : ਗੁਰ ਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਛੇਵੀਂ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 1997, ਸਫਾ 414
“ਕੰਨਿਆ ਮਮ ਖਟ ਬਰਖ ਕੀ ਹਮ ਕਉ ਜਾਨ ਅਨਾਥ।
ਦਾਸੀ ਨਿਜ ਸੁਤ ਕੀਜੀਏ ਪ੍ਰਭ ਮੋਹਿ ਦੀਨਾ ਨਾਥ॥”
3. ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ : ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ,(ਜਿਲਦ ਸਤਵੀਂ), ਸਫਾ 2729
4. ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ : ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ,(ਜਿਲਦ ਸਤਵੀਂ), ਸਫਾ 2729
5. ਉਹੀ-: ਸਫਾ 2729-30
6. ਭਗਤ ਸਿੰਘ : ਗੁਰ ਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਛੇਵੀਂ, ਸਫਾ 414
7. ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ : ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ,(ਜਿਲਦ ਸਤਵੀਂ), ਸਫਾ 2730
8. ਭਗਤ ਸਿੰਘ : ਗੁਰ ਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਛੇਵੀਂ, ਸਫਾ 414
9. ਕੌਸ਼ਿਸ਼, ਭਾਈ ਸ੍ਵਰੂਪ ਸਿੰਘ : ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ, (ਸੰਪਾਦਕ-ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ), ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਦਰਜ਼, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 2003, ਸਫਾ 68