ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ‘ਠੰਡਾ ਬੁਰਜ ਸਾਹਿਬ’ ਦਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅੰਦਰ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਥਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਹਿਮ ‘ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਅਤੇ ਤਸਵੀਰਾਂ’ ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯਾਦ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਉਸ ਸੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਚੜ੍ਹੇ ‘ਮੁਰੀਦ’ ਭਾਈ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਵੀ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਭਾਈ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਬੜੇ ਦਲੇਰਾਨਾ ਅੰਦਾਜ਼ ਨਾਲ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਠੰਡੇ ਬੁਰਜ ਵਿਚ ਕੈਦ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਜਲ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਪਿਆਉਣ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਸੇਵਾ ਭਾਈ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਿਆਨਕ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਮਾਸੂਮ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਿਰਧ ਦਾਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਠੰਡੇ ਬੁਰਜ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਚਾਰ-ਚੁਫੇਰੇ ਵੱਸਦੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਮੁਰੀਦਾਂ/ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਵਿਚ ਉੱਠ ਰਹੇ ਰੋਹ ਅਤੇ ਵਿਦਰੋਹ ਨੂੰ ਭਾਂਪਦਿਆਂ ਡਰੇ ਹੋਏ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲੋਕਾਂ ਅੰਦਰ ਸਹਿਮ ਅਤੇ ਦਹਿਸ਼ਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਮੰਤਵ ਨਾਲ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਆਦਮੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਬਾਗੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ੁਰਅਤ ਕਰੇਗਾ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਵਾਰ ਸਮੇਤ ਕੋਹਲੂ ਵਿਚ ਪੀੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਭਾਈ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਕਾਇਮ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹਿੰਦੂ- ਸਿੱਖ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਲੰਗਰ-ਪਾਣੀ ਛਕਾਉਣ ਦੀ ਸੀ। ਸੋ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਭਾਈ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਠੰਡੇ ਬੁਰਜ ਵਿਚ ਕੈਦ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਲਈ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਭੋਜਨ ਲੈ ਕੇ ਗਏ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗਰੀਬਾਂ ਦਾ ਖੂਨ ਨਿਚੋੜ ਕੇ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਭੋਜਨ ਆਖ ਕੇ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਦੇ ਕੋਮਲ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਪ੍ਰਤੀ ਬੜੀ ਅਥਾਹ ਸ਼ਰਧਾ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਭਾਵਨਾ ਸੀ। ਉਹ ਬੜੇ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਘਰ ਪਰਤਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਅਜਬ ਦੀਵਾਨਗੀ ਭਰੀ ਦਲੇਰੀ, ਸਿਦਕਦਿਲੀ ਅਤੇ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਦੇ ਭੈਅ ਅਤੇ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਢਾਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸੰਭਾਵੀ ਬੇਕਿਰਕ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੀ ਬਿਲਕੁਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਬਿਰਧ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਸੂਮ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਠੰਡੇ ਬੁਰਜ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਛਕਾਉਣ ਦੀ ਬਾਕਮਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਨੂੰ ਅੱਖੋਂ ਪਰੋਖੇ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਮਤਲਬ ‘ਮੌਤ’ ਸਹੇੜਨਾ ਸੀ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਭਾਈ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਕਾਬਲ-ਏ-ਤਾਰੀਫ਼ ਹੈ। ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਇਸ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਨੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਉਪਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਮ ਸਸਕਾਰ ਲਈ ਲੱਕੜਾਂ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਰ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਲਈ ਦੀਵਾਨ ਟੋਡਰ ਮੱਲ ਦੀ ਮਦਦ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਅਤੇ ਅੰਤਮ ਸਸਕਾਰ ਤਕ ਭਾਵੇਂ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਬਾਗੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਇਲਮ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਸਸਕਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿਉਂ ਹੀ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖੁਫੀਆ ਤੰਤਰ ਅਤੇ ਮੁਖਬਰਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਅੱਤ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਈ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਸਮੇਤ ਪਰਵਾਰ ਕੋਹਲੂ ਵਿਚ ਪੀੜ ਕੇ ‘ਸ਼ਹੀਦ’ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ‘ਸ਼ਹਾਦਤ’ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਜਿੱਥੇ ਭਾਈ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਮੁਰੀਦਾਂ ਦੀ ਲਾਜ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ‘ਬਾਬਾ’ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਹੋਣ ਦਾ ‘ਵੱਡਾ ਮਾਣ’ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ ਨਾਂ (ਮੋਤੀ) ਦੀ ਉੱਚਤਾ ਅਤੇ ਸੁੱਚਤਾ ’ਤੇ ਪੂਰੇ ਉਤਰਦਿਆਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸੀ ਮੁਰੀਦੀ ਦੀ ਅਸਲ ਕਰਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਕਰ ਵਿਖਾਇਆ: ਮੁਰਦਾ ਹੋਇ ਮੁਰੀਦੁ ਨ ਗਲੀ ਹੋਵਣਾ।
ਸਾਬਰੁ ਸਿਦਕਿ ਸਹੀਦੁ ਭਰਮ ਭਉ ਖੋਵਣਾ। (ਵਾਰ 3:18) | 
