ਸਾਡੀ ਮਨੁੱਖੀ ਫ਼ਿਤਰਤ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ ਵੇਖ ਕੇ ਜਰਦੇ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੁਣਵਾਣ ਹੋਣਾ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਕਿਤੇ ਦੂਜਾ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੁਣਵਾਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਗ਼ਲਤੀ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਗ਼ਲਤੀ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਲੱਭਣ ਵਿਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਊਜ ਲਾ ਕੇ ਬਦਨਾਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਦੁਨਿਆਵੀ ਉਜ ਫਿੱਟ ਨਾ ਬੈਠੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਧਾਰਮਿਕ ਤੁਹਮਤ ਲੱਭ ਕੇ ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਤੁਹਮਤ ਲਾ ਕੇ ਬਦਨਾਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਨੀਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਭੁੰਨੇ ਤਿੱਤਰ ਉਡਾਉਣ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀ ਮਨਸ਼ਾ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਠੀਕ ਬੈਠਦੀ ਹੈ।

ਭੁੰਨੇ ਤਿੱਤਰ ਉਡਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਤੇ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਲੋਕ ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸਨ ਤੇ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਹੋਣਗੇ ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਭਾਓ ਵਿਚ ਸਾੜਾ, ਈਰਖਾ, ਨਫ਼ਰਤ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਰਹੇਗਾ। ਇਹ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਭਾਓ ਵਿਚ ਹੈ, ਸੀ ਅਤੇ ਰਹੇਗੀ।

ਪਰ ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਮਤ ਝੂਠੀ ਵੀ ਮਾਰੇ ਤੇ ਸੱਚੀ ਵੀ ਮਾਰੇ। ਜਿੱਥੇ ਤੁਹਮਤ ਇਕ ਦਾਨਿਸ਼ਵੰਦ, ਸਿਆਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਲਾਵੇ ਤਾਂ ਲੋਕੀਂ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਕੇ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਵਿਚ ਵੀ ਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਕਿਤੇ ਵਾਂਢੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਗਈ। ਉਸ ਵਿਚ ਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਵੀ ਕੰਨਾਂ ਦਾ ਕੱਚਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਉਪਰੋਕਤ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਭਾਵ ਕਿ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮਹਾਨ, ਸੂਰਬੀਰ, ਨਿਡਰ ਯੋਧੇ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜੀਆ ਉੱਪਰ ਲਾਏ ਇਲਜ਼ਾਮ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਲੜਕੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਤੇ ਪੰਥ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੇਕ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ਼ ਕੋਲ ਇੱਕ ਸੌ ਸਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ਼ ਕੋਲ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਲਈ ਸੀ ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ ਤੇ ਘੇਰਾ ਪਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਵੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖੀ ਤੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਚਿੱਠੀ ਭੇਜੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਮੈਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆ ਜਾਵਾਂ ਤੇ ਸਾਡੀ ਜਿੱਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਜੈਕਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋ ਗਈ।

ਇਹ ਲਿਖਤ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ‘ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖ਼ਾਲਸਾ’ (ਭਾਗ ਦੂਜਾ) ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਲਿਖ ਕੇ ਅੱਗੋਂ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ਼ ਕੋਲ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨਾ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਭਾਵ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਤੁਹਮਤ ਭਾਵੇਂ ਸੱਚੀ ਭਾਵੇਂ ਝੂਠੀ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।

ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਦੋ ਨੇ ਮੁੱਖੀ ’ਤੇ ਮੱਖੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਇਹ ਤੁਹਮਤ ਪੱਕੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈ ਕਥਾਵਾਚਕ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਬਿਨਾਂ ਵਿਵੇਚਨ ਕੀਤੇ ਕਹਿ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਵੱਡੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਹੋਏ ਹਨ ਪਰ ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਤੋਂ ਉਹ ਵੀ ਨਿਰਲੇਪ ਨਹੀਂ ਸਨ।

ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਵੇਖੋ ਉਹ ਕਿਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਜੰਮ-ਪਲ ਹਨ? ਉਸ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਤਾਸੀਰ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਉਹ ਪਰਵਾਰ ਹੈ ਜੋ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੋਂ ਸਿੱਖੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਜੀ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਤਕ ਜੰਗਾਂ-ਯੁੱਧਾਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਜਿਸ ਦੇ ਘਰ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਗਿਆਨੀ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ, ਦਾਦਾ ਬਾਬਾ ਹਰਦਾਸ ਸਿੰਘ, ਚਾਚਾ ਭਾਈ ਦਾਨ ਸਿੰਘ ਰਾਤ-ਦਿਨ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਲਈ ਹਥਿਆਰ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਨਾਗਣੀ ਬਰਛੇ ਵਰਗਾ ਨਾਯਾਬ ਹਥਿਆਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਬਾਬਾ ਹਰਦਾਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੁਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਨੇ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਕਰ ਕਮਲਾਂ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਗਿਆਨੀ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਨਾ ਬਾਬਾ ਨੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਂਘਣਾ ਸਨ ਜੋ ਕਨੱਈਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਹਤੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੂੰ ਮਿਸਲ ਦਾ ਮੁਖੀ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਉਹ ਪਰਵਾਰ ਸੀ ਜੋ ਗੁਰਮਤਿ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਘਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਚਰਮ-ਸੀਮਾ ’ਤੇ ਸੀ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸਿੱਖੀ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਕੁੜੀਮਾਰ, ਨੜੀਮਾਰ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਅਜਿਹੇ ਅਮੀਰ ਵਿਰਸੇ ਦਾ ਵਾਰਸ ਕੁੜੀ ਮਾਰੇ ਜਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੰਘਣੀ ਗੁਰਦਿਆਲ ਕੌਰ ਆਪਣੀ ਪੁੱਤਰੀ ਮਾਰੇ, ਇਹ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਰਦਾਰ ਜੋ ਬੇਗਾਨੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਕੋਲੋਂ ਛੁਡਾ ਕੇ ਬਾਇੱਜ਼ਤ ਘਰੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਆਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਕਿ ਇਸ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਕਿੰਨੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਕੋਲੋਂ ਛਡਾਈਆਂ ਸਨ। ਹਿਸਾਰ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਤਲੀ ’ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਧੀਆਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਕੋਲੋਂ ਛੁਡਵਾ ਲਿਆਏ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਤਾਂ ਧੀਆਂ ਦਾ ਰੱਖਿਅਕ ਸੀ। ਧੀ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬਿਲਕੁਲ ਝੂਠੀ ਹੈ। ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਕੁ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ। ਇਹ ਪਰਸ਼ੀਅਨ ਲੇਖਕ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਲੇਖਕ ਹਨ :—

1. ਕਨਈਆ ਲਾਲ— ਤਾਰੀਖ-ਏ-ਪੰਜਾਬ

2. ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ— ਗੁਲਸ਼ਨ-ਏ-ਪੰਜਾਬ

3. ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਬਟਾਲਵੀ— ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਮੁੱਢ ਤੇ ਉਥਾਨ

4. ਅਮਰਨਾਥ— ਜੰਗਨਾਮੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ

5. ਸ਼ਰਧਾ ਰਾਮ ਫਿਲੌਰੀ— ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਵਿਥਿਆ

6. ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ– ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ

7. ਸੋਭਾ ਰਾਮ— ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ

8. ਮਿਸਟਰ ਕਨਿੰਘਮ— ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ

9. ਸ. ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ (ਤਿੰਨੇ ਭਾਗ)

10. ਬਾਬਾ ਗਣੇਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ— ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਰਜੋਦੋ ਜਨਮ ਸਾਖੀ

11. ਸ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ, ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ- ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ

12. ਬਾਬਾ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਹੋਤੀ ਮਰਦਾਨ— ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਇਤਿਹਾਸ -

13. ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਬਟਾਲਵੀ— ਤਾਰੀਖ-ਏ-ਪੰਜਾਬ

14. ਅਲਾਉਦੀਨ— ਇਬਰਤ ਨਾਮਾ

15. ਸੁਜਾਨ ਰਾਏ ਭੰਡਾਰੀ— ਖੁਲਾਸਤੁਤ-ਤਵਾਰੀਖ

16. ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ— ਉਮਦਾ-ਉਤ-ਤਾਰੀਖ

17. ਖੁਸਵਕਤ ਰਾਏ— ਅਹਿਲ-ਵਾ-ਲੇ-ਤਾਰੀਖ-ਏ-ਸਿੱਖਾਂ

18. ਬੂਟੇਸ਼ਾਹ– ਤਵਾਰੀਖ-ਏ-ਪੰਜਾਬ

19. ਗਣੇਸ਼ ਦਾਸ ਵਡੇਰਾ— ਚਾਰ-ਬਾਗ-ਏ-ਪੰਜਾਬ

ਮਿ. ਕਨਿੰਘਮ, ਖਜ਼ਾਨ ਸਿੰਘ, ਲੈਪਲ ਗਰਿਫਨ, ਮਿ. ਮੈਕਲੋਡ, ਮਿ. ਮੈਕਾਲਿਫ, ਸ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲਿਖਦੇ। ਸੋ ਅਸੀਂ ਇਸ ਤੁਹਮਤ ਨੂੰ ਜੋ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਮੁਢੋਂ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਇਸ ਵਿਚ ਤਿਲ ਭਰ ਵੀ ਸਚਿਆਈ ਨਹੀਂ ਹੈ।