ਤਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ ਹਮਾਰਾ ਭਯੋ॥ ਪਟਨਾ ਸਹਰ ਬਿਖੈ ਭਵ ਲਯੋ॥

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉੱਦੇਸ਼ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣਾ ਜਾਂ ਇਲਾਕੇ ਮੱਲਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਆਦਰਸ਼ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ। ਮਹਾਨ ਕੌਮਾਂ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਕਰਕੇ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਝੰਡੇ, ਪਰਚਮ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਉੱਚੇ ਹੌਂਸਲੇ ਦੇ ਮਿਨਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਬਹਾਦਰੀ ਬਾਹਵਾਂ ਉਲਾਰਨ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ, ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਵੇਲੇ ਜਾਬਤਾ ਵਿਖਾਉਣ ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਰੱਬੀ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਣਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਬਹੁਤ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਦੀ ਖਾਤਰ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਅਲਾਹਾਬਾਦ, ਬਨਾਰਸ, ਮਿਰਜਾਪੁਰ, ਸਾਸਾਰਾਮ, ਗਯਾ, ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਪਟਨੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਕਾਫੀ ਵਸੋਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ “ਸੰਗਤ” ਤੇ “ਧਰਮਸਾਲਾਵਾਂ” ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈਆਂ। ਹਰ ਥਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੂੰ ਭਰਵਾਂ ਹੁੰਗਾਰਾ ਮਿਿਲਆ। ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੇ ਸਾਰੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਸੰਗਤ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਈ। ਉਸ ਵਕਤ ਪਟਨਾ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਇਕ ਪੁਰਾਤਨ ਸ਼ਹਿਰ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਦੋ ਕਾਲਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਪੂਰਵ ਕਾਲ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ :- ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਮਗਧ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪਾਟਲੀਪੁਤਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਮਹਾਤਮਾ ਬੁੱਧ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੰਗਾ, ਸੋਨ, ਗੰਡਕ ਅਤੇ ਪੁਨ ਪੁਨ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਦਾ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਉੱਚੇ ਢੇਰ ਉੱਪਰ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਮੋਰੀਆ ਤੇ ਗੁਪਤ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਪੁਰਾਤਨ ਨਾਮ ਪਾਟਲੀਪੁਤਰ, ਕੁਸਮਪੁਰਾ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਪਪੁਰਾ ਵੀ ਸੀ। ਯੂਨਾਨ ਵਾਲੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਲੀ ਬੋਥਰਾ ਅਤੇ ਚੀਨੀਆਂ ਨੇ ਪਾ- ਲਿਨ-ਫੋਉ ਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਗਾਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਿਕ ਕਾਲ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸਮਰਾਟ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਸਾਰਨਾਥ ਅਤੇ ਗਿਰਨਾਰ ਵਿਖੇ ਪੱਥਰ ’ਤੇ ਉੱਕਰੇ ਫੁਰਮਾਨ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚੰਦਰ ਗੁਪਤ ਮੌਰਿਆ ਯੂਨਾਨੀ ਰਾਜਾ ਸਿਲੀਯੂਕਸ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਚਾਣਕਿਆ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਮਗਧ ਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦਾ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ। ਮੈਗਸਥਨਿਸ, ਹਿਊਨ ਸਾਂਗ, ਫਾਹੀਆਨ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਥਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚੋਂ ਬੋਧੀਆਂ ਅਤੇ ਜੈਨੀਆਂ ਦਾ ਪੁਰਾਤਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਝਲਕਦਾ ਹੈ। ਬੜੇ ਧਾੜਵੀਆਂ ਨੇ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਇਸ ਉੱਪਰ ਧਾਵਾ ਬੋਲਿਆ। ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ-ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚਕਾਰ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਥੋੜੇ ਬਹੁਤ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਰਹੇ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਰਹੀ।

ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਪੰਦਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਨੇਹੇ-ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ, ਕਿਰਤ ਕਰੋ, ਨਾਮ ਜਪੋ, ਵੰਡ ਛਕੋ, ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਲੋਕਾਈ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ ਵੇਲੇ ਇਧਰਲੇ ਪਾਸੇ ਆਏ। ਜਨਮਸਾਖੀ ਮੁਤਾਬਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਲਾਹਾਬਾਦ, ਬਨਾਰਸ, ਗਯਾ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਾਲਸ ਰਾਏ ਜੌਹਰੀ ਅਤੇ ਅੱਧਰਕਾਂ ਅਰੌੜਾ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।

ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪੁਨਰ-ਉਥਾਨ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਫਗਾਨ ਸਮਰਾਟ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਨੇ 1541 ਈ. ਵੇਲੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਸੂਬਾਈ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਨਵਾਂ ਨਾਮ ਪਟਨਾ ਪਿਆ। ਪਟਨਾ ਨਾਮਕਰਨ ਦੇ ਕਈ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਪੱਤਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੱਤਣ ਦਾ ਅਰਥ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ, ਲਾਤਿਨੀ (ਪੌਂਟੂਨ) ਵਿਚ ਨਦੀ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਪਰ ਬੰਦਰਗਾਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਟਨੇ ਦੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਾਟਨ ਦੇਵੀ ਦੇ ਮੰਦਿਰ ਹਨ। ਪਾਟਨ ਦੇਵੀ ਦਰਿਆ ਕਿਨਾਰੇ ਵੱਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੇਵੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਅਸੀਂ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਖੱਤਰੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਕੁਲ ਦੇਵਤਾ ਜਾਂ ਕੁਲ ਦੇਵੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਇਹ ਵਸੇਬਾ ਕਰਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੰਦਿਰ ਬਣਾ ਕੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ। ਪਟਨੇ ਦੇ ਨਾਂ ਪਿੱਛੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਅਕਬਰ, ਸ਼ਾਹਜਹਾਨ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਵੇਲੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਜਲ ਮਾਰਗ ਦੇ ਉੱਪਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵੱਡੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਬਣ ਗਿਆ। ਅਕਬਰ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੇ ਨੌਂ ਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਰਤਨ ਰਾਜਾ ਟੋਡਰਮੱਲ ਨੇ ਸਾਰੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜ਼ਰੀਬ ਕਸ਼ੀ (ਜ਼ਮੀਨ ਗਿਣਤੀ) ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਾਲੀਆ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਸੁਖਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਇਕ ਖੱਤਰੀ ਪਰਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਵਕਤ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਾਲੀਏ ਉਗਰਾਹੁਣ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਕੰਮ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਵਿਚ ਮਾਹਿਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਟਨੇ ਲੈ ਆਇਆ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤੇ ਖੱਤਰੀ ਸਨ।

ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵੇਲੇ ਪਟਨਾ ਸ਼ਹਿਰ ਮਹਾਂਨਗਰ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਵਕਤ ਪੰਜਾਬੀ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ (ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੀ) ਚੰਗੀ ਗਿਣਤੀ ਦਿੱਸਣ ਲੱਗੀ। ਪਟਨੇ ਦੀ ਮੰਡੀ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਕੜੀ ਪਕੜ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਮਰੂਫਗੰਜ, ਨਾਦਿਰਗੰਜ ਤੋਂ ਚੌਂਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਹੁਤ ਖੱਤਰੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਾਰਸਵਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ (ਪੰਜਾਬੀ) ਵੱਸ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਗਲੀ, ਜਿਰੀਆ ਤਮੋਲਿਨ ਦੀ ਗਲੀ, ਹੀਰਾ ਨੰਦ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਗਲੀ, ਬਾਘ ਲੋਧਨ ਗਲੀ, ਕਚੌੜੀ ਗਲੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਨ। ਸਾਲਿਸ ਰਾਏ ਜੌਹਰੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਕਈ ਵੇਰਵੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਭਾਈ ਬਦਲੀ ਸੋਢੀ, ਭਾਈ ਨਵਲ ਤੇ ਭਾਈ ਨਿਹਾਲਾ ਸਭਰਵਾਲ, ਭਾਨੂ ਬਹਿਲ (ਰਾਜਮਹਲ) ਦੇ ਕੁਝ ਵੇਰਵੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਨਾਮੀ-ਗਰਾਮੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਜੇਤਾ ਸੇਠ, ਰਾਜਾ ਫਤਹਿ ਚੰਦ ਮੈਣੀ, ਰਾਣੀ ਵਿਸ਼ੰਭਰਾ ਦੇਵੀ, ਪੰਡਿਤ ਸ਼ਿਵ ਦੱਤ, ਜਗਤ ਸੇਠ (ਉਸ ਵਕਤ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ) ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਤੌਰ ਮਗਰੋਂ ਕਲਕੱਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਧਨਾਢ ਅਮੀਰ ਚੰਦ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਵੀ ਪਟਨੇ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਟਨੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਜਾਂ ਪੂਰਬੀ ਸੰਗਤ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਸੰਗਤ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਵਿਚ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪ ਅਗਮ ਰੂਪੀ ਕਰਤਾਰ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪੂਰਬੀ ਬਾਰਤ ਵਿਚ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ ਤੁਰ ਪਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਾਤਾ ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਜੀ, ਮਹਿਲ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਚੰਦ ਜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਵੀ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਨਵਾਂ ਮਕਾਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਠਹਿਰਾਓ ਉਸ ਵਿਚ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਸੇ ਸਾਲ (ਸੰਨ 1666 ਈ.) ਦਸਮ ਪਿਤਾ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਵਕਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਢਾਕੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ: ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਦਾ ਕਾਲ : ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਦਾ ਬਾਲਪਨ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਲੰਘਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਬੜੇ ਚਾਅ, ਮਾਣ-ਤਾਣ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖਿਆ। ਸੰਗਤ ਨੇ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਤਦਬੀਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਲ-ਅਵਸਥਾ ਬੜੀ ਹੀ ਅਸਚਰਜਤਾ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇੱਥੇ ਤਕਰੀਬਨ ਛੇ ਸਾਲ ਰਹੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸੰਗਤ ਨੇ ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਹੰਝੂ ਪੂਰਨ ਵਿਦਾਇਗੀ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਣ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਝੱਲ ਨਹੀਂ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਰ ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜਾਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਉਸ ਵਕਤ ਜਗਤ ਸੇਠ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਆਪ ਦੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਵੱਡੇ ਮਕਾਨ, ਗੋਮਾਸਤੇ (ਨੌਕਰ- ਚਾਕਰ) ਅਤੇ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸੁਖ-ਸੁਵਿਧਾ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਟਿਕਾਣਾ ਕਰਦੇ ਜਾਣ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਮ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤੇ ’ਤੇ ਤੁਰ ਪਏ।

ਪਟਨਾ, ਬੰਗਾਲ ਦਾ (ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਿਹਾਰ ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ) ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਪਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਈ ਯੂਰਪੀ ਤੇ ਏਸ਼ਿਆਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਸੰਪਰਕ ਕਾਇਮ ਹੋਇਆ। ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਵਪਾਰਕ ਕੌਮਾਂ ਪਾਰਸੀ, ਅਰਮਨ, ਯਹੂਦੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼, ਡੱਚ, ਡੈਨਿਸ, ਫਰਾਂਸੀਸੀ, ਪੁਰਤਗਾਲੀ, ਚੀਨੀ, ਪਠਾਣ, ਖੋਜੇ, ਮੁਗ਼ਲ ਅਤੇ ਅਰਬੀ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਹਿਮ ਵਣਜਾਰੇ ਖੱਤਰੀ, ਥੋੜੇ ਜਿਹੇ ਜੈਨੀ, ਮਾਰਵਾੜੀ, ਗੁਜਰਾਤੀ, ਸਿੰਧੀ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਨਵੇਂ ਵਸੇਬੇ ਬਣਾਏ। ਬਹੁ-ਕੌਮੀ, ਬਹੁ-ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ੀ ਹੋਣ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਤਰਜਾਤੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਮਿਿਲਆ। ਸੰਨ 1703 ਈ. ਵਿਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਆਜੀਮ-ਉਲ-ਸ਼ਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਾਮ ਆਜ਼ੀਮਾਬਾਦ ਪੈ ਗਿਆ। ਉਸ ਵਕਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਸ਼ਿਖਰਾਂ ’ਤੇ ਸੀ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਬਰਾਮਦ ਅਤੇ ਦਰਾਮਦ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਟਨੇ ਤੋਂ ਸ਼ੋਰਾ, ਸੂਤ, ਰੇਸ਼ਮ, ਕੱਪੜੇ, ਗਰਮ ਮਸਾਲੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਬਾਹਰ ਖੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸੰਨ 1757 ਈ. ਦੇ ਕੁਝ ਵਕਤ ਮਗਰੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਕਾਫੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਦਾਨਾਪੁਰ ਛਾਉਣੀ ਅਤੇ ਬਾਂਕੀਪੁਰ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਤੀਜੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਘਟਣ ਲੱਗੀ। ਉਸ ਵਕਤ ਤਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਕਲਕੱਤੇ ਨੂੰ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਹਾਂਨਗਰੀ (ਲੰਡਨ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ’ਤੇ) ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਵਪਾਰ ਢਾਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਸੂਬੇ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਟੁੱਕੜੇ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਿਹਾਰ ਸੂਬੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਪੁਰਾਣੇ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਲੋਕੀਂ ਪਟਨਾ ਸਿਟੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਨ ਲੱਗੇ। ਇਹ ਪਾਸਾ ਕਾਫੀ ਸੰਘਣੀ ਆਬਾਦੀ, ਤੰਗ ਗਲੀਆਂ ਤੇ ਕੂਚੇ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਨਵੇਂ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸੂਬੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਦਫ਼ਤਰ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਕਾਲਜ, ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੀਆਂ ਥਾਵਾਂ, ਫੌਜ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਹਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਦਫ਼ਤਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਸਨ।

ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ ਦੌਰਾਨ ਪਟਨੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ। ਇਸ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੂੰ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਵੇਲੇ ਬੂਰ ਪੈਣ ਲੱਗਿਆ। ਉਸ ਵਕਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸੰਗਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਨੌਂਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦੀ ਜੁਗਤੀ ਦੱਸਣ ਲਈ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਸਮੇਤ ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਮਗਰੋਂ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਸੰਗਤ ਕੋਲ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪ ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ। ਮਹਾਨ ਸੰਤ ਸਿਪਾਹੀ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਰਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਚਿੰਤਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ 1666 ਈ. ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇਸ ਪਾਵਨ ਸਥਾਨ ਦਾ ਦਰਜਾ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ। ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਦੀ ਜਨਮ-ਭੂਮੀ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ।

200 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਤਕਰੀਬਨ 50 ਹਜ਼ਾਰ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਗਲੀ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਹੈ- ਤਖਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਜੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ। ਪੁਰਾਣੇ ਪਟਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਇਸ ਗਲੀ ਨੂੰ ਕੂਚਾ ਫਾਰੂ ਖਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਨਾਮ ਹਰੀਮੰਦਰ ਜਾਂ ਹਰਿਮੰਦਰ ਗਲੀ ਪੈ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅਹਿਮ ਤਖਤ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਦਾ ਮੁੱਖ ਧੁਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਕਾਨ ਸਾਲਿਸ ਰਾਏ ਜੌਹਰੀ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਿੱਖ) ਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਮ ਸੰਗਤ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਵਾਸਤੇ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਜੀ ਦਾ ਨਵਾਂ ਭਵਨ ਰਾਜਾ ਫਤਹਿ ਚੰਦ ਮੈਣੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ। (ਇਹ ਮੁੰਗੇਰ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੇ ਗਏ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ)

ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਜੀ ਦੀ ਪਿਛਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਮੂਲਾ ਬਾਬਾਹਾਨੀ ਨੇ ਮਿਰਾਤ- ਉਲ-ਅਹਿਲ-ਜਹਾਂਨਾਮਾ ਵਿਚ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਜੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ- ਅਸਥਾਨ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉੱਪਰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਕ ਭਵਨ ਉਸਾਰਿਆ। ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕਤਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਕੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਗਤ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਹ ਬਹੁਤ ਇੱਜ਼ਤ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਚਾਰਲਸ ਵਿਲਕਿਨਸ ਨੇ ਸੰਨ 1781 ਈ. ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਾਰਚ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੀ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਬਾਰੇ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਰਣਨ ਬੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਜੀ ਦੇ ਭਵਨ ਦਾ ਰਕਬਾ, ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਨਿੱਤਨੇਮ, ਪਾਠ, ਦਿਨ-ਤਿਉਹਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਬਾਰੇ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਵੀ ਕਈਆਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਕ ਵਰਣਨ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਾਲ ਲੱਕੜੀ ਦਾ 80 ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਬਣਿਆ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਲੱਗੇ ਹੋਣ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਲੱਕੜੀ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੀ ਪਾਈਪ ਵਿਚ ਫਿੱਟ ਕਰ ਕੇ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜੰਗ ਬਹਾਦਰ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਜੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਉੱਸਰੇ ਭਵਨ ਨੇ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਕਹਿਰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਭਿਆਨਕ ਅਗਨੀ-ਕਾਂਡ ਨਾਲ ਭਵਨ ਦਾ ਕਾਫੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਵਕਤ ਦੋਬਾਰਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਵੇਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ। ਇਹ ਸੇਵਾ ਸੰਨ 1839 ਈ. ਤੋਂ 1841 ਈ. ਤਕ ਚੱਲੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਉਸਾਰੇ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਮਿਿਲਆ। ਉਹ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।

ਸੰਨ 1887 ਈ. ਵਿਚ ਮਹੰਤ ਬਾਵਾ ਸੁਮੇਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਪੇ੍ਰਰਨਾ ਨਾਲ ਪਟਿਆਲਾ, ਜੀਂਦ, ਫਰੀਦਕੋਟ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਨਵੇਂ ਵਾਧੇ ਕਰ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਜੀ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਬਿਹਾਰ ਵਿਚ ਸੰਨ 1934 ਈ. ਦੌਰਾਨ ਭਾਰੀ ਭੂਚਾਲ ਆਇਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਜੀ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਨਵੀਂ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ 1954 ਈ. ਵਿਚ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੁੰਨਿਆ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸੰਨ 1957 ਈ. ਪੋਹ ਸੁਦੀ ਸਪਤਮੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤਕ ਚੱਲੀ। ਸੰਤ ਨਿਸਚਲ ਸਿੰਘ ਮੰਡੀ ਬਾਹਾਉਦੀਨ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਜਰਾਤ ਵਾਲੇ (ਮਗਰੋਂ ਯਮੁਨਾਨਗਰ-ਜਗਾਧਰੀ ਵਿਖੇ ਆਪਣਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ), ਸੰਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।

ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਅਧਿਕਾਰ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੰਚਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਮਹੰਤ ਜਾਂ ਪੁਜਾਰੀ ਕੋਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 5-ਮੈਂਬਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਮਹੰਤ ਨਾਲ ਰਾਬਤਾ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ (ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ) ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬੋਰਡ ਆਫ ਰੈਵੇਨਿਊ, ਬੰਗਾਲ, ਤਹਿਤ ਰੈਗੂਲੇਸ਼ਨ ਆਫ 1810 ਯੀਯ ਈ. ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਹੇਠ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿਚ ਲਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਮਹੰਤ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 11 ਮਾਰਚ, 1865 ਈ. ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਐਕਟ ਦੇ ਸੈਕਸ਼ਨੀੜ ਰਾਹੀਂ ਪਟਨਾ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜੱਜ ਨੂੰ ਮਹੰਤ ਜਾਂ ਪੁਜਾਰੀ ਚੁਣਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਬਹੁਤੀ ਤਬਦੀਲੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਬਾਬਾ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਵੇਲੇ ਵੀ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੋਈਆਂ। ਮਹੰਤ ਜਾਂ ਸਰਬਰਾਹਕਾਰ ਅਤੇ ਟਰੱਸਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ 14 ਦਸੰਬਰ, 1954 ਈ. ਨੂੰ ਖਾਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜੱਜ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ 17 ਦਸੰਬਰ, 1955 ਈ. ਨੂੰ ਇਕ ਨਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਬੋਰਡ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ।

ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਕਈ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਨਿਜ਼ਾਮ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਚੰਦੂ ਲਾਲ, ਪਟਿਆਲਾ, ਨਾਭਾ, ਫਰੀਦਕੋਟ ਅਤੇ ਜੀਂਦ ਵਰਗੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਢਾਕੇ ਦੀ ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਨਾਢਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਾਲਾਨਾ ਇਕ ਰਕਮ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰ ਕੇ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਲੰਗਰ, ਡਾਕਟਰੀ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ, ਲੜਕੇ ਅਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਲਈ ਮਿਡਲ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ ਦਾ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਚੱਲਦਾ ਸੀ। ਸਟੇਟ ਸੈਂਟਰਲ ਰਿਕਾਰਡ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਪਏ 17 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1839 ਈ. ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਿਚ ਤਖਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਦੋ ਗੁਰਪੁਰਬਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਗੁਰਪੁਰਬ ਲਿਿਖਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਨ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ) ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ 350ਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰਾ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਿਰਾਸਤੀ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ, ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਡੇਰੇ, ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿਚ

ਮਾਨੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੋਚ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਰ ਧਰਮ, ਜਾਤ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਸਾਂਝੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਧਾਰਾ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਤਪਰ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੀ ਲੋਕਾਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮਾਨਸ ਕੀ ਜਾਤ ਸਬੈ ਏਕੈ ਪਹਿਚਾਨਬੋ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਸਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 350ਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਨੂੰ ਪੰਥਕ ਰਵਾਇਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਬਖਸ਼ੀ ਸੀ। ਇਸ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਗਿਆਨ-ਰੂਪੀ ਇਨਕਲਾਬ ਲਿਆਂਦਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਹਰ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਉਣ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਦਵੀ ਦੇ ਕੇ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਉੱਪਰ ਵੱਡਾ ਉਪਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਆਪ ਮਹਾਂ-ਸੰਗੀਤ, ਮਹਾਂ-ਨਾਦ ਅਤੇ ਮਹਾਂ-ਪਿਆਰ ਬਣ ਕੇ ਫੈਲਿਆ ਹੈ। ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦਾ ਸਰਬੋਤਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ- ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ 350-ਸਾਲਾ ਅਵਤਾਰ ਪੁਰਬ ਮਨਾਉਣਾ ਤਦ ਹੀ ਸਾਰਥਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦੱਸੇ ਗਾਡੀ ਰਾਹ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਵਚਨ-ਬੱਧ ਹੋਈਏ।

ਸ੍ਰੋਤ ਪੁਸਤਕਾਂ

1. ਗਿਆਨੀ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ- ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ
2. ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ- ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ।
3. ਪੰਡਿਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ- ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੀਰਥ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
4. ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ- Early European Accounts of the Sikhs.
5. ਡਾ. ਤਿਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ - Guru Tegh Bahadur Prophet and Martyr
6. ਡਾ. ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ (ਢਿੱਲੋਂ)- ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ
7. ਵੇਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼- ਠਹੲ ਸ਼ਕਿਹਸ ੋਡ ਭਹਿੳਰ
8. ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਭਾ- ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼
9. ਗਿਆਨੀ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੋਠਾ- ਗੁਰ ਨਿਰਮਲ ਬੋਧ ਗੰ੍ਰਥ
10. ਗਿਆਨੀ ਫੌਜਾ ਸਿੰਘ- ਨਾਨਕ ਪੰਥੀ ਸਿੱਖ (ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 1969)
11. L.S.S.O Malley- Bihar & Orissa District Gazetteer-Patna 1924
12. ਡਾਕਟਰ ਸੁਰਿੰਦਰ ਮੋਹਨ- Ninteenth Century, Patna
13. ਐਮ. ਆਰ ਕਾਜ਼ਮੀ ਅਤੇ ਐਮ ਕੁਮਾਰ- Historic Patna Series
14. ਮਨੋਰੰਜਨ ਘੌਸ਼- The Patliputra 1919
15. ਰਾਮਜੀ ਮਿਸ਼ਰ- ਦਾਸਤਾਨ-ਏ- ਪਾਟਲੀਪੁਤਰ
16. Industry Year Book and Directory, Calcutta-1931
17. ਸ. ਜਗਮੋਹਨ ਸਿੰਘ (ਇਸ ਮਜ਼ਮੂਨ ਦੇ ਲੇਖਕ)- ਗੁਰੂ ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਅਰਲੀ ਸਿੱਖਸ ਆਫ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ।