ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਿੱਖੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਖੋਜ ਇਕ ਜਜ਼ਬਾ ਹੈ। ਇਸ ਖੋਜ ਦੌਰਾਨ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਝਾਰਖੰਡ ਦੇ ਚੱਤਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕੁਝ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਬਿਹਾਰ ਦਾ ਇਹ ਦੂਸਰਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਗਯਾ ਤੋਂ ਇਹ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜਾਹ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਹੈ। ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਖਾਸ ਮਕਸਦ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਅਮੀਰ ਵਿਰਸੇ ਅਤੇ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈਣੀ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਬੈਠੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਡੋਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਵਿਚ ਪਿਰੋਏ ਮੋਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਯਤਨ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਲੱਗਭਗ ਜਾਦੂਈ ਸੀ। ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਰਹੱਸਪੂਰਨ ਅਨੁਭਵ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਅਰਥਪੂਰਣ, ਸਾਂਭਣ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਗਯਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ’ਤੇ ਉਤਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਬੋਧ ਗਯਾ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਲੰਘੇ। ਫਿਰ NH1 ਅਤੇ NH99 ਦੇ ਮੋੜ ਜਿਸ ਨੂੰ ਡੋਬੀ ਮੋੜ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗੋਸਾਇਡਿਹ ਮੋੜ ਤੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਝਾਰਖੰਡ ਰਾਜ ਦੇ ਚੱਤਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਖੇਤਰ ਹਜ਼ਾਰੀਬਾਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਬਰਸਾਤ ਨਾਲ ਧੋਤੇ ਚਮਕਦੇ ਹਰੇ ਖੇਤਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਲੰਘੇ ਤਾਂ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਗਯਾ ਦੀ ਨਦੀ ਫਲਗੂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਿਲਾਜਨ ਨਦੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਕਈ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਮਕਾਨ ਘਣੇ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਢਾਲਾਂ ’ਤੇ ਬਣੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਰੋਮਾਂਚਕਾਰੀ ਬਣ ਰਹੀ ਸੀ। ਲੋਕ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਕਈ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਵਿਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਇਕ ਛੋਟੇ ਕਸਬੇ ਅਤੇ ਬਲਾਕ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਹਟਰਗੰਜ ਪੁੱਜੇ। ਹਟਰਗੰਜ ਤੋਂ ਸਾਡੇ ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੈਕਟਰੀ ਸ. ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਸਾਨੂੰ ਲੈਣ ਆਏ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਖੱਬੇ ਮੁੜ ਕੇ ਨਿਲਾਜਨ ਨਦੀ ’ਤੇ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਪੁਲ ਤੋਂ ਨਦੀ ਪਾਰ ਗਏ। ਪੁਲ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ
ਕੇਦਲੀ ਦੇ ਲੋਕ ਬਾਕੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਦਸ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਲੋਕ ਨਦੀ ਸੁਕਣ ’ਤੇ ਤੁਰ ਕੇ ਦੂਸਰੇ ਪਾਰ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਬਰਸਾਤਾਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ’ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਔਖੀ ਘੜੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਗਿੱਲੇ ਕੱਪੜੇ ਬਦਲ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣਾ ਸਾਮਾਨ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਥੈਲੇ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘੜਿਆਂ ਵਿਚ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਬਰਸਾਤ ਵਿਚ ਇਸ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਬੱਚਿਆਂ, ਬੁੱਢਿਆਂ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਸੀ। ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਬਿਹਾਰ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਆਮ ਮਿਲ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਹੁਣ ਨਦੀ ਪਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪੁਲ ਇਕ ਵਰਦਾਨ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੁਲ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ ਛੇ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ-ਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੌਲੇਸ਼ਵਰੀ ਮੰਦਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਿੰਦੂਆਂ, ਜੈਨੀਆਂ ਅਤੇ ਬੋਧੀਆਂ ਲਈ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਝੀਲ ਵੀ ਹੈ। ਈਸਾਈ ਵੀ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੌਲੇਸ਼ਵਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਲੋਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਸ਼ੋਰ-ਸ਼ਰਾਬੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਸ਼ੁੱਧ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਾਲੇ ਇਕ ਵੱਡੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਕੇਦਲੀ ਚੱਟੀ ਜਾਂ ਕੇਦਲੀ ਕਲਾਂ ਹੈ। ਚੱਟੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਪੇਂਡੂ ਬਜ਼ਾਰ ਜਾਂ ਮੰਡੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚਲੇ ਦਿਹਾਤੀ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਸਾਨੂੰ ਭੁਲੇਖਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਛੋਟੀ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਦੀ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖਿਚੱ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਮਾਹੌਲ ਸਿੱਖੀ ਨਾਲ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਅਨੋਖਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਬਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਹਨ। ਪੱਕੇ ਅਤੇ ਅੱਧ- ਪੱਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਕਾਨ ਇਕ ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਖੜੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਖੰਡਾ ਅਤੇ ਇਕ ਓਅੰਕਾਰ ਉੱਕਰੇ ਹੋਏ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖੀ ਪਹਿਚਾਣ ਵਾਲੇ ਆਦਮੀ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਕਾਜ ਵਿਚ ਰੁੱਝੇ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅੱਗੇ ਰੁਕੇ। ਪਤਵੰਤੇ ਸਿੱਖ ਭਰਾ ਸਾਡੇ ਸਵਾਗਤ ਵਿਚ ਖੜੇ ਸਨ। ਇਸ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੇ ਸਾਡੀ ਅੰਤਰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਸੀਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕਈ ਵਰਤਮਾਨ ਮਸਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਸਿੱਖੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ’ਚ ਆੳਣੁ ਵਾਲੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਮੁੱਦੇ ਚੁੱਕੇ। ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨ ਕਲਕੱਤਾ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲੋਂ ਮੈਂ ਤਾਕੀਦ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸਾਡੀ ਫੇਰੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮਕਸਦ ਗੁਰਮਤਿ ਕੈਂਪ ਲਾਉਣਾ ਸੀ। ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਢ, ਪਿਛੋਕੜ, ਇਤਿਹਾਸ, ਅਬਾਦੀ, ਕਿੱਤੇ, ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੂੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਲੈਣਾ ਸੀ।

ਵਸੇਬੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਢ : ਛੋਟਾ ਨਾਗਪੁਰ ਵਾਲੇ ਸਮਤਲ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਕਈ ਟਿੱਲੇ, ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਗਯਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਮੈਦਾਨੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਨਿਕਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਸਮਤਲ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਠੰਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕਈ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਮੇਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਉਪਜਾਊ ਹੈ, ਲੇਕਿਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਸਿੰਜਾਈ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਚਾਵਲ, ਕਣਕ, ਛੋਲੇ, ਤਿੱਲ, ਅਲਸੀ, ਮਰੂਆ, ਮੱਕੀ, ਜੌਂ, ਕੇਸਰੀ, ਮਸੁਰੀ, ਮਟਰ, ਉੜਦ, ਅਰਹਰ, ਮੂੰਗ, ਬਾਜਰਾ, ਗੰਨਾ, ਆਲੂ ਆਦਿ ਹਨ। ਛੋਟਾ ਨਾਗਪੁਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਖਣਿਜ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹਜ਼ਾਰੀਬਾਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਬਰਕ, ਬਿਲੌਰ, ਫੈਲਸਪਾਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਲੈਗਮਾਟਾਇਟ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖਣਿਜ ਪਦਾਰਥਾਂ ਕਾਰਨ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰ ਕਲਕੱਤੇ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਉਤਪਾਦਨ ਸਥਾਨਕ ਹੱਟੀਆਂ ਜਾਂ
ਆਰਜੀ ਮੰਡੀਆਂ ਵਿਚ ਸਸਤੇ ਭਾਵਾਂ ’ਤੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੱਟੀਆਂ ’ਤੇ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੇ ਬੀਜ, ਹਰਿਤਕੀ ਜਾਂ ਹਰੜ, ਸ਼ਹਿਦ, ਮੋਮ, ਮਹੂਆ ਫੁੱਲ, ਤੇਲ ਅਤੇ ਝਾਖ ਕਪਾਹ ਆਦਿ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵੇਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਥਾਲ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਕਬੀਲੇ ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਸਤੇ ਭਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੇਚਦੇ ਹਨ। ਵਪਾਰੀ ਅਤੇ ਦਲਾਲ ਵੱਡਾ ਮੁਨਾਫਾ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਵਪਾਰੀ ਇੱਥੇ ਵੱਸ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਉਭਰੇ ਹਨ

ਕੇਦਲੀ ਅਤੇ ਡੁਮਰੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਆਪਣਾ ਪਿਛੋਕੜ ਸਾਸਾਰਾਮ, ਹਾਜੀਪੁਰ, ਬਨਾਰਸ ਅਤੇ ਗੁਆਂਢੀ ਇਲਾਕੇ ਜਿਵੇਂ, ਸਿਕਹੀ, ਭਾਨਸ, ਪਤਨਵਾ, ਚੋਰਵਾਢੀ ਆਦਿ ਵਿਚ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਕਰਮਨਾਸਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਵਪਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਗਰਾਹਾਰੀ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਇਨਸਾਨਾਂ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰਤਾ, ਸਰਬ- ਵਿਆਪਕਤਾ ਅਤੇ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਸਵਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਦੂਸਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਚਾਚਾ ਫੱਗੂ ਮੱਲ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਨੇ ਸਾਸਾਰਾਮ ਵਿਖੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ ਉਦਾਸੀ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਸਜਾਉਣ ਮਗਰੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਗਰਾਹਾਰੀ ਸਿੱਖ ਖਾਲਸਾ ਬਣ ਗਏ। “ਹਿੰਦੂ ਕਾਸਟ ਐਂਡ ਟਰਾਈਬ” ਨਾਮ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਅਗਰਾਹਾਰੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਜੇ. ਐਨ. ਭਟਾਚਾਰੀਆ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਗਰਾਹਾਰੀ ਸਮਾਜ ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸੇ ਸਨ। ਸਾਸਾਰਾਮ ਦੇ ਅਗਰਹਾਰੀ, ਸਿੱਖੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਸਾਰਾਮ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਿੱਖ-ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਕਈ ਹਿੰਦੂ ਜਾਤੀਆਂ ਜਿਵੇਂ, ਗੋਨਾਰ, ਕੇਸਰੀ, ਕਸ਼ਾਵਾਹਾ, ਕੇਸਰਵਾਨੀ, ਥਟੇਰਾ ਆਦਿ ਵਧ-ਚੜ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਝਾਰਖੰਡ ਰਾਜ ਦੇ ਚੱਤਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਤਕਰੀਬਨ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਅਗਰਾਹਾਰੀ ਸਿੱਖ ਪੂਰਬੀ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਕੇਦਲੀ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ। ਉਹ ਇੱਥੇ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਤਿਲ (ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਤੇਲੀ ਬੀਜ), ਮਹੂਆ, ਜਲਹਨ (ਘਰੇਲੂ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ ਵਾਸਤੇ ਬਚੀ-ਖੁਚੀ ਜੰਗਲੀ ਲੱਕੜੀ) ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਕਾਰਨਾਂ ਕਾਰਨ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਸ ਥਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਪਾਰਕ ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਇੱਥੇ ਵੱਸ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਸ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਆਉਣ ਦਾ ਹੋਰ ਵੀ ਕਾਰਨ ਸੀ। ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਗਯਾ ਅਤੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਉਦਾਸੀ ਡੇਰਿਆਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਵੀ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਕਈ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਸਿੰਘ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਦਾ। ਕਈ ਜ਼ਮੀਨ ਲਿਖਤਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸ਼ਾਓ ਵਰਤਦੇ ਸਨ। ਉਦਹਾਰਨ ਵਜੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਿੱਖ ਟੇਂਗਰ ਸ਼ਾਓ ਦਾ ਨਾਮ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਪਹਿਲਾਂ ਕੌੳਲਾ ਦਾਹਾ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਵੱਸੇ ਅਤੇ ਕੇਦਲੀ ਦੀ ਸਥਾਨਕ ਮੰਡੀ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਹ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੇਦਲੀ-ਚੱਟੀ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ’ਚ ਬਣੇ ਸਾਫ-ਸੁਥਰੇ ਤੇ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕ ਹਨ। ਕਲਕੱਤੇ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਅਗਰਾਹਾਰੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਤਕਰੀਬਨ ਅੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵਸੇਬੇ ਬਾਰੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ (1906 ਅਤੇ 1911) ਤੋਂ ਵੀ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸ. ਰਾਮਦੇਓ ਸਿੰਘ, ਸ. ਹਰਪ੍ਰਸਾਦ ਸਿੰਘ, ਸ. ਦਿਨੇਸਵਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ, ਸ. ਮਿਸ਼ਰੀ ਸਿੰਘ, ਸ. ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ, ਸ. ਧਨਪਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ।

ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਗਤੀ ਵਾਲੇ ਥਾਂ:- ਕੇਦਲੀ ਵਿਖੇ ਇਕ ਉਦਾਸੀ ਡੇਰਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਪੁਰਾਨੀ ਸੰਗਤ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਸਾਰੀ ਸੰਗਤ ਇਕੱਠੀ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਤਕਰੀਬਨ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹੰਤ ਰਾਮ ਦਾਸ ਗਿਰੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਡੇਰੇ ਦੇ ਨਾਮ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਵਿਘੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਲਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਹੁਣ ਕੋਈ ਮਹੰਤ ਅਤੇ ਕੋਈ ਡੇਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਪੈਂਹਠ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਕੇਦਲੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਡੇਰੇ ਤੋਂ ਇਕ ਕੱਚੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਬਣ ਰਹੇ ਨਿਰਮਾਣ ਅਧੀਨ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿਚ ਲੈ ਆਈ। ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੰ੍ਰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੰਵਤ 1880 ਅਨੂਕੁਲ 1823 ਈ. ਦਾ ਹਸਤ ਲਿਖਿਤ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ’ਤੇ ਅਸਰ ਪਿਆ, ਉਹ ਸਨ- ਸੰਤ ਰਘੂਵੀਰ ਸਿੰਘ ਕਨਖਲ, ਨਿਹੰਗ ਨਰਾਇਨ ਸਿੰਘ, ਦਰਵੇਸ਼ ਹਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਝਾੜੂਵਾਲੇ। ਸ. ਸ਼ਿਵ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾਨ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਨਿਹੰਗ ਨਰਾਇਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਤ ਰਘੂਬੀਰ ਸਿੰਘ ਕਨਖਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਵਿਚ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਮਸ਼ਹੂਰ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਝਾੜੂਵਾਲੇ ਦੇ ਸ਼ਗਿਰਦ ਸ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਕੇਦਲੀ ਆਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖੂਹ ਪੁੱਟਣ ਦੀ ਪੇ੍ਰਰਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਸਿਘ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਹਰ ਸਾਲ 26 ਅਪੈ੍ਰਲ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀਵਾਨ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਕ ਵੱਡਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਬਣ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਈ ਸਥਾਨਕ ਸਿੱਖਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਜਾਂ ਮਾਲੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਸ. ਸ਼ਿਵਰਤਨ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਲਾਲ ਸਿੰਘ (ਸ਼ੂਅ), ਸ. ਲੱਖ ਸਿੰਘ, ਸ. ਲੱਖੀ ਨਰਾਇਨ ਸਿੰਘ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਡੇਰੇ ਕਲਕੱਤੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਸਥਾਨਕ ਸੰਗਤਾਂ ਅਤੇ ਦੂਸਰੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਜੋ ਕਲਕੱਤੇ, ਧੰਨਬਾਦ, ਗੋਰਖਪੁਰ, ਸਾਸਾਰਾਮ, ਕਟੀਹਾਰ, ਡੁਮਰੀ ਤੇ ਹੋਰ ਬਾਹਰਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸਨ, ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕਈ ਕਮਰੇ, ਦਰਬਾਰ ਹਾਲ, ਲੰਗਰ ਹਾਲ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਪਾਲਕੀ ਤੇ ਹੋਰ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਲਈ ਲੋੜਵੰਦ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾਨ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਛਿੱਟੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦੇ ਆਦਰ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖ ਮਨਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਇਕ ਖਾਸ ਰਿਵਾਜ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਰਦਾਨਾ ਬੱਚਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਛੇਵਾਂ ਦਿਨ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਹੁਣ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਿਹਾੜੇ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਜਾਹੋ-ਜਲਾਲ ਵਾਲਾ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਮਨਾਉਣ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਮੁਤਾਬਿਕ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਗੁਰਪੁਰਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਿੱਖ ਜਿਨ੍ਹਾ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਹੈ, ਹੁਮ-ਹੁਮਾ ਕੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਕੀਰਤਨੀਏ, ਕਥਾ-ਵਾਚਕ, ਪ੍ਰਚਾਰਕ, ਪੰਜਾਬ, ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਆਈਆਂ ਉੱਘੀਆਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਇਸ ਪਾਵਨ ਪੁਰਬ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਬਹੁਤ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕਲਕੱਤੇ ਵਿਚ ਵਸਦੀ ਅੱਧੀ ਅਗਰਾਹਾਰੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਕਈ ਸਥਾਨਕ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਖਿੱਲਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸਥਾਨਕ ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰ ਜਿਵੇਂ ਸ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਬਜਰੰਗੀ ਸਿੰਘ ਟੇਕਰੀ (ਗਯਾ) ਦੇ ਸਨ। ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸ. ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨਾਮਧਾਰੀ ਨੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਬਣਾਈਆਂ, ਕਈ ਇਮਾਰਤਾਂ ਬਣਵਾਈਆਂ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਹੱਦ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਝਾਰਖੰਡ ਦੇ ਇਕ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਅਤੇ ਆਗੂ ਹਨ। ਜੋ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬੜੇ ਸਤਿਕਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇਕ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਵਸੋਂ ਵਾਲਾ ਪਿੰਡ ਡੁਮਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਰਗ ਉੱਪਰ ਹੰਟਰਗੰਜ ਤੋਂ ਗੁਮਲਾ ਵੱਲ ਦੋ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਹੈ। ਇਹ ਸੜਕ ਰਾਂਚੀ, ਗੁਮਲਾ, ਗਯਾ, ਪਟਨਾ, ਲਟੇਹਾਰ ਅਤੇ ਹਰੋ ਥਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਹ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰ ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਡੇਢ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਵੱਸੇ ਤਿੰਨ ਪਰਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡ-ਵਡੇਰੇ ਪੂਰਬੀ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ ਅਤੇ ਕੇਦਲੀ ਚੱਟੀ ਵੱਲ ਰੁਖ਼ ਕੀਤਾ। ਕੇਦਲੀ ਤੋਂ ਇਹ ਡੁਮਰੀ ਵਿਚ ਵੱਸ ਗਏ ਅਤੇ ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਦੀਆਂ ਖੇਤੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣ ਗਏ। ਹੁਣ ਕਈਆਂ ਕੋਲ ਆਪਣੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿਚ ਰੁੱਝੇ ਹਨ। ਕਈ ਵੱਡੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਫ਼ਸਰ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ ਤਿੰਨ ਪਰਵਾਰ ਇੱਥੇ ਵੱਸੇ ਸਨ। ਵਡੇਰਿਆਂ ’ਚੋਂ ਇਕ ਸਨ- ਸ. ਬਾਲੀ ਸਿੰਘ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜੋ ਕੇਦਲੀ ਕਲਾਂ, ਠੁਮਰੀ ਕਲਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸੇ ਸਨ।

ਇਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਡੁਮਰੀ ਕਲਾ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਹਰ ਸਾਲ ਵੈਸਾਖੀ ਦਾ ਪੁਰਬ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਸਿੱਖ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿਚ ਸ. ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ, ਸ. ਕਿਸ਼ੋਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੱਧ-ਚੜ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਪਰਵਾਰ ਹਨਟਰਗੰਜ ਬਲਾਕ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਵੱਸ ਗਏ ਹਨ। ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਨਟਰਗੰਜ ਨੂੰ ਖਾਸ ਅਹਿਮੀਅਤ ਮਿਲੀ। ਇੱਥੇ ਹੁਣ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਵਪਾਰਾਂ ਵਿਚ ਰੁੱਝੇ ਹਨ। ਕਈ ਪਰਵਾਰ ਇੱਥੇ ਇਸ ਲਈ ਵਸੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਹਨਟਰਗੰਜ ਦਾ ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਗਯਾ, ਪਟਨਾ, ਚੱਤਰਾ, ਹਜਾਰੀਬਾਗ ਅਤੇ ਰਾਂਚੀ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ।

ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਉਦਾਸੀ ਪ੍ਰਚਾਰਕ: ਕੇਦਲੀ ਚੱਟੀ ਅਤੇ ਡੁਮਰੀ ਪਿੰਡ ਗਯਾ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਨੇੜੇ ਹਨ। ਗਯਾ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਬੋਧੀਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਖਾਸ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਗਯਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੇ ਸਾਡੇ ਦਸ਼ੇ ਦੀ ਮਹਾਨ ਧਾਰਮਿਕ ਹਸਤੀਆਂ ਵਲੋ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਤਕਰੀਬਨ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਇਸ ਵਿਰਸੇ ਦਾ ਗਵਾਹ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਬਨਾਰਸ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਆਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਰੱਬੀ ਨਾਮ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਜੋਤ ਜਗਾਉਣ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸਲੀ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਸ ਥਾਂ ਆਏ ਸਨ। ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਰੁਕਣ ਮਗਰੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ 1666 ਈ. ਵਿਚ ਬਰਸਾਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਨਾਰਸ, ਸਾਸਾਰਾਮ, ਗਯਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਗਏ। ਦੋਨੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦਿਆਂ ਇੱਥੇ ਇਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਿਓ ਘਾਟ ਜਾਂ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠਾਂ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਸਰਾਂ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਮੰਨੇ ਹੋਏ ਮਸ਼ਹੂਰ ਉਦਾਸੀ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਬਾਬਾ ਅਲਮਸਤ ਨੇ ਬਣਵਾਈ ਸੀ। ਉਹ ਚਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧੂਣਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸਨ।

ਗਯਾ ਤੋਂ ਸਿਰਫ ਸੌ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਤਖਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਜੀ, ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅਹਿਮ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਗਯਾ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਤਥੱ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਹ ਬਹੁਤ ਖਸਤਾ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਫਰ ਕਰਦੇ ਗਏ, ਸਾਨੂੰ ਪਿੱਛੜੇ ਹੋਏ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਅਣਗਿਣਤ ਉਦਾਸੀ ਡੇਰੇ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਡੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਅਮੀਰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਸੀ। ਇਹ ਲੋਕ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਜੋੜ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਸਕਨ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ ਸਕਣ। ਗਯਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਖੇਤਰ ਬਹੁਤ ਖਾਸ ਹਨ। ਉਦਾਸੀਆਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸੁਨੇਹੇ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ। ਮਸ਼ਹੂਰ ਭਗਤ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਸਤਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਸ ਉਦਾਸੀ ਸੰਤ ਦਾ ਨਾਮ ਬੜੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਪਰਵਾਰਿਕ ਨਾਮ ਭਗਵਾਨ ਗੀਰ ਸੀ। ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬੋਧ ਗਯਾ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਉਹ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਸਨਿਆਸੀ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਆਪ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਮਿਲਣ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵਜੋਂ ਭਗਤ ਭਗਵਾਨ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ।

ਕਿੱਤਾ: ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਕੇਦਲੀ ਬਜ਼ਾਰ ਬਹੁਤ ਖਾਸ ਮੰਡੀ ਸੀ। ਇਹ ਲੋਹਾਰਡਾਂਗਾ, ਡਾਲਟਨਗੰਜ, ਗੁਮਲਾ, ਚੰਦਵਾ, ਬਾਲੂਮਠ, ਗਯਾ, ਸ਼ੇਰਘਾਟੀ, ਝੂਮਰੀ ਤਲਈਆ, ਕੋਭਰਮਾ ਅਤੇ ਦੂਰ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕਲਕੱਤਾ, ਰਾਂਚੀ, ਪਟਨਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਂਵਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚਾਵਲ, ਘਿਓ, ਕਣਕ, ਗੋਂਦ, ਲੱਕੜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਿਣਸਾਂ ਭੇਜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਮੱਕੀ, ਮਹੂਆ, ਧਾਗਾ, ਕੱਪੜਾ, ਨਮਕ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮਗਰੀਆਂ ਮੰਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। 150 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸ. ਭੋਲਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਇਸ ਮੰਡੀ ਉੱਪਰ ਖਾਸ ਅਜਾਰੇਦਾਰੀ ਸੀ। ਗਯਾ ਦੇ ਉਦਾਸੀ ਡੇਰੇ ਦੇ ਮਹੰਤ ਵੀ ਇਸ ਵਪਾਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੋਰਾਸਤੇ (ਮੈਨੇਜਰ) ਅਤੇ ਮੁਸਤਦੀ (ਖਜ਼ਾਨਚੀ) ਸਥਾਨਕ ਵਪਾਰਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਕੇਦਲੀ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਜਿੰਮੀਦਾਰੀ ਸਿੱਖਾਂ ਕੋਲ ਸੀ। ਇਹ ਕੋਬਨਾ ਪੰਚਾਇਤ ਖੇਤਰ ਦੇ ਕਲੂਆ ਦਾਹਾਂ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ 1200 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ। ਸਥਾਨਕ ਵਾਸੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕਰਾਰ ’ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਮੀਰ ਸ਼ਾਮਾ (ਵਪਾਰੀ) ਸਨ। ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਕਾਰਨਾਂ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਜਬਤ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਘੱਟ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਹੁਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਸਥਾਨਕ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੁਤਬੇ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਾਮਾਨ ਬਲਦਾਂ, ਗੱਧਿਆਂ ਆਦਿ ’ਤੇ ਲੱਦ ਕੇ ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚ ਖੜਦੇ ਸਨ। ਸਾਮਾਨ ਨੂੰ ਇਕ ਵੱਡੇ ਕੱਪੜੇ ਵਿਚ ਬਸਤੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਪੇਟ ਕੇ ਜਾਨਵਰ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਬਰਾਬਰ ਭਾਰ ਲਟਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ‘ਲਦਨੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਦਬਦਬਾ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਵੀ ਇਹ ਸਿੱਖ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਥੋਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੂਨ ਦੇ ਵਪਾਰ ਵਿਚ ਅਨਾਜ, ਘਿਓ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਹੋਰ ਪਦਾਰਥ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ, ਮੋਦੀ, ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ, ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ, ਕੱਪੜਾ, ਥੋਕ ਦਾ ਕੱਪੜਾ, ਘਿਓ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਹਨ। ਕਈ ਹੋਰ ਕਾਰੋਬਾਰ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਸੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ’ਤੇ ਕਿੰਨਾ ਅਸਰ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉੱਚੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਸਿੱਖੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੀ।

ਭਾਈਚਾਰਾ: ਕਈ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਨਿੱਘ ਨੂੰ ਮਾਣਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਾਈ ਦੋਸਤੀ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਕੜੀ ਬੜੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਦੇ ਦੂਜੇ ਵਰਗ ਨਾਲ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰਿਸ਼ਤੇ ਹਨ। ਕੇਸਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਸਿੱਖ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਭਾਈਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਵ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਮਗਧ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਮਗਧੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਕਈ ਖੜੀ ਬੋਲੀ ਵੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਕੇਦਲੀ ਕਲਾਂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮੁਖੀਆ ਇਕ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਰਪੰਚ ਸ. ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਵੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਮਰਦ ਕੁੜਤਾ, ਧੋਤੀ ਅਤੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਸਥਾਨਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਸਾੜੀ ਪਹਿਨਦੀਆਂ ਸਨ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਤੋਂ ਆਮ ਸਿੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਪਹਿਚਾਣ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮਰਦ ਰੰਗਦਾਰ ਪੱਗੜੀ, ਕੁੜਤਾ, ਪਜ਼ਾਮਾ ਅਤੇ ਪੈਂਟ-ਕਮੀਜ਼ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਤਰੀਕੇ ਦਾ ਸਲਵਾਰ ਕੁੜਤਾ ਆਦਿ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਖਾਣੇ ਵਿਚ ਸਥਾਨਕ ਭੋਜਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਾਵਲ, ਦਾਲ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀ ਮੌਸਮ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਖਾਣੇ ਵਿਚ ਅਤੇ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਰੋਟੀ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਖਾਣਾ ਲਿੱਟੀ ਅਤੇ ਚੋਖਾ ਅਤੇ ਖਾਸ ਸਮੇਂ ਬਣਦੀ ਤਿੱਲਾਂ ਦੀ ਮਿਠਾਈ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਮਿਠਾਈ ਨੂੰ ਤਿਲਕੁਟ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗਯਾ ਦੀ ਮਿਠਾਈ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਾਂਗ ਇੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਲੰਗਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਗੁਰਪੁਰਬਾਂ ’ਤੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਖਾਸ ਮੌਕਿਆਂ ’ਤੇ ਵੱਧ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਅਨੋਖੇ ਜਜ਼ਬੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ: ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਵਾਸਤੇ ਅਨੂਠੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਨਾ ਬੜਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਰਦ, ਇਸਤਰੀਆਂ, ਨੌਜਵਾਨ, ਬੱਚੇ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਰੁਖ਼ਸਤ ਕਰਨ ਆਏ। ਕਈ ਸਿੱਖ ਭਰਾ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਜਿਵੇਂ ਸ. ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਸ. ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ, ਸ. ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਸਤਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਸ. ਅਸ਼ੋਕ ਸਿੰਘ, ਸ. ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਲਕੱਤਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਖੜੇ ਸਨ।

ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਮੌਕਿਆਂ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸਨਸਨੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਮੇਰਾ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਪਏ ਵੇਗਾਰ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਇਰਾਦਾ ਦਿੱਸਿਆ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਹਿਚਾਣ ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਕਦੇ ਵੀ ਸੰਕਟ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਇਹ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਧੁਰੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਇਮ ਰੱਖੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਿੱਖੀ ਸੋਚ ’ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਆਗੂਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨੇੜਤਾ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਡੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਦੇ ਉਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਕਲਾਸਾਂ ਜਾਂ ਕੈਂਪ ਲਾਉਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰਤੀ ਦੇਣ ਨੂੰ ਕਬੂਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ
ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਸਕਣਗੇ। ਅਜਿਹੇ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਵਸੇਬਿਆਂ ਨੂੰ ਲੱਭ ਕੇ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵਸਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਪੈਣਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੌਸਲਾ-ਅਫਜ਼ਾਈ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ ਦੇ ਕੇ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਵਿਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਕਰਵਾਉਣੀ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਭਾਈਵਾਲ ਬਣਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।