ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸੰਵਰੀਆਂ ਅਤੇ ਉੱਨਤਸ਼ੀਲ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੰਧ ਨਦੀ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਬੋਲੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਵਧੇਰੇ ਹਿੱਸਾ ਅੱਜ ਦੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਰ ਪ੍ਰਾਂਤ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹਰ ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਮਿਲ ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਬਾਹਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲ-ਚਾਲ, ਰਹੁ ਰੀਤਾਂ, ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ ਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਰੂਹ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਸੂਫੀ, ਸੰਤਾਂ ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ, ਕਵੀਆਂ ਅਤੇ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਇਸ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਬਰਾਬਰਤਾ, ਹੱਕ-ਸੱਚ ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਕਾਇਨਾਤ ਦਾ ਭਲਾ ਮੰਗਣ ਵਾਲੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਇਕ ਨਿਵੇਕਲਾ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਪਾਵਨ ਗੰ੍ਰਥ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਜਾਗਤ ਜੋਤ ਗੁਰੂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਅਮੀਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਲਾ, ਸਾਹਿਤ, ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਹੈ।

ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤਕ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ, ਕਵੀਆਂ, ਲਿਖਾਰੀਆਂ, ਨਾਵਲਕਾਰਾਂ, ਨਾਟਕਕਾਰਾਂ, ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਸਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਬਹੁ-ਮੁਖੀ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪੂਰਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ- ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ: ਮੇਰਾ ਸਰੋਕਾਰ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਦੀ ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵੱਲ ਹੈ। ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕੁਝ ਵੱਸੋਂ ਵਿਚ ਇਹ ਜ਼ਬਾਨ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਪਹਿਲੇ ਵਰਗ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੋਕ ਹਨ। ਇਹ ਬੜੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਖਾਤਰ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵੱਲ ਆਉਣ ਲੱਗੇ। ਕਈ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਏ। ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਉਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਬਕਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ “ਗੁਰੂ ਬੋਲੀ” ਜਾਂ ਦੇਵ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਇਸ਼ਟ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਥਾਨਕ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਲੋਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸਿੱਖ “ਖਾਲਸਾ” ਅਤੇ ਕੁਝ “ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹ ਪੰਥੀ” ਵੀ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਪੰਜਾਬ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲੇ ਪਰਵਾਸੀ: ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵੱਲ ਪਰਵਾਸ ਕਾਫੀ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਪਰ ਵਧੇਰੇ ਪੁਖਤਾ ਸਬੂਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਵਕਤ ਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਦੀ ਇਕ ਉਦਾਹਰਨ ਸਾਲਸ ਰਾਇ ਜੌਹਰੀ (ਖੱਤਰੀ) ਅਤੇ ਅਦਰਕਾ ਅਰੋੜਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਟਨੇ ਵਿਚ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਉਸ ਕਾਲ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਖੱਤਰੀ ਢਾਕੇ, ਮਦਰਾਸ, ਸ੍ਰੀ ਲੰਕਾ ਵਰਗੇ ਦੂਰ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਵਪਾਰ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। 17ਵੀਂ ਤੋਂ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਤਕ ਬਹੁਤੇ ਪੰਜਾਬੀ (ਵਧੇਰੇ ਖੱਤਰੀ, ਅਰੋੜੇ, ਸਾਰਸਵਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕੁਝ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਜਪੂਤ ਅਤੇ ਪਠਾਨ) ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਖਿਤੇ ਵੱਲ ਆਉਣ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਛੋਟੇ ਵਪਾਰ, ਸਥਾਨਕ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਕੋਲੋ ਮੁਨੀਮੀ, ਤਾਲੁਕਦਾਰ, ਕਾਨੂੰਗੋ, ਗੋਮਾਸਤੋ, ਫੌਜਦਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਮਗਰੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਧਨਾਢ, ਜ਼ਿੰਮੀਦਾਰ, ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਵੀ ਬਣੇ। ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਅਹਿਮ ਜਿਊਂਦਾ ਜਾਗਦਾ ਸਬੂਤ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਬਰਦਵਾਨ ਦਾ ਰਾਜ ਘਰਾਣਾ ਹੈ। 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਸੰਗਮ ਰਾਏ ਬਰਦਵਾਨ ਆ ਕੇ ਵੱਸ ਗਏ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਔਲਾਦ ਬਰਦਵਾਨ ਦੇ ਦੀਵਾਨ, ਰਾਜੇ, ਮਹਾਰਾਜੇ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜ ਧਿਰਾਜ ਵਰਗੇ ਖਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਕਰੀਬਨ 350 ਸਾਲ ਮੁਗ਼ਲ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਵਿਚ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਬਹੁਤ ਉਪਜਾਊ ਤੇ ਖਣਿਜ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਬਰਦਵਾਨ ਰਾਜ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਰਵਾਰ ਇੱਥੇ ਵਸਾਏ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤਕ ਵੀ ਇਹ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ, ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜਾਂ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨਾਤੇ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਨ। ਇਸ ਰਾਜ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਹੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਬੰਗਾਲੀ ਆਗੂ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਮੋਹਨ ਰਾਏ ਅੰਦਰ ਨਵੀਂ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। (ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮਾਕਾਂਤਾ ਰਾਏ ਬਰਦਵਾਨ ਰਾਜ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਸਨ) ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮੋ ਸਮਾਜ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰ ਕੇ ਬੰਗਾਲੀਆਂ ਵਿਚ ਨਵੀਂ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਲਿਆਂਦੀ। ਮਹਾਂਕਵੀ ਰਾਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਦਾਦਾ ਦਵਾਰਕਾਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਵੀ ਇਸ ਰਾਜ ਦੇ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਵਿਚ ਹੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਧਨਾਢ ਵਜੋਂ ਉਭਰੇ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਮਗਰੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੇਂਡੂ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲੇ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ) ਪੰਜਾਬੀ ਵੀ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਫੌਜ, ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮ, ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਛਾਉਣ, ਖਾਣਾਂ ਤੋਂ ਖਣਿਜ ਪੁੱਟਣ, ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ, ਢਾਬਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਫਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਹੁਨਰਮੰਦੀ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰਾਂ ਸਹਿਤ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਅਨਮੋਲ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਵੀ ਲੈ ਕੇ ਆਏ। ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਣਾਏ ਰੱਖੇ ਉਸ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਇਹ ਠੇਠ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਇਕ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਕਾਫੀ ਅਰਸੇ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿਚ ਦੂਰੀ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨਾਤੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਏ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਪੀੜੀਆਂ ਮਗਰੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਦਬਾਅ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰਤਾ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮੁੱਢ ਬੋਲੀ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਤਾਲਮੇਲ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਸੀ, ਸਮਾਜਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪੌਣ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅੱਜ ਤਕ ਆਪਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਹੰਭਲਾ ਮਾਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ-ਗੁਰੂ ਬੋਲੀ: ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਕ ਅਹਿਮ ਤਬਕਾ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਪੱਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ ਵੇਲੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਿੱਤ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅੰਦਰ ਹੱਕ, ਸੱਚ, ਮਨੁੱਖੀ ਬਰਾਬਰੀ, ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪਏ ਊਚ-ਨੀਚ ਦੇ ਪਾੜੇ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਵਰਗੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਸੁਨੇਹੇ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਇਧਰਲੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਰਾਬਤਾ ਰੱਖਿਆ। ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਸਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਨਵਾਂ ਅਧਿਆਏ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਭਗਤ ਭਗਵਾਨ ਗਿਰੀ ਵਰਗੇ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਬਾਸ਼ਿੰਦੇ ਨੇ ਇਸ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਲੰਮੇ ਵਕਤ ਲਈ ਆਏ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸ਼ਿਖਰ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਸਦੀਕ ਕਰਦਿਆਂ ਇਕ ਨਵੇਂ ਦੌਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਾ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹੋਣ ਲੱਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਪਟਨੇ ਛੱਡ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਤੁਰ ਪਏ। ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਆਗਮਨ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਾਲਪਨ ਵੀ ਇੱਥੇ ਬਤੀਤ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਵਕਤ ਤਕ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਤਕੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਕਾਂਸ਼ੀ ਭੇਜਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਸ਼ਸ਼ਤਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਦਿਆ ਵਿਚ ਮਾਹਿਰ ਬਣਾਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਨਿਰਮਲੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ। ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸਦਕਾ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤਕ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਕਾਇਮ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ, ਧਰਮਸ਼ਾਲਵਾਂ ਬਣਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਬੜੀ ਸੰਗਤ, ਛੋਟੀ ਸੰਗਤ, ਪੁਰਾਣੀ ਸੰਗਤ, ਨਈਂ ਸੰਗਤ, ਕੱਚੀ ਸੰਗਤ, ਪੱਕੀ ਸੰਗਤ, ਟਕਸਾਲ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਜਿਹੇ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਜਾਂ ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲੇ ਡੇਰੇ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲੇ ਸਾਧ ਨਿਰੋਲ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸਨ। ਯੂਰਪੀ, ਦੇਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਉੱਪਰ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਪੈਣ ਲੱਗਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਗਏ।

ਪੂਰਬੀ ਯੂ.ਪੀ. ਦੇ ਆਜਮਗੜ੍ਹ, ਨਿਜ਼ਾਮਾਬਾਦ, ਬਲੀਆ, ਬਸਤੀ, ਮਿਰਜਾਪੁਰ, ਬਨਾਰਸ, ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਸਾਸਾਰਾਮ, ਪਟਨਾ, ਆਰਾ, ਮਧੂਡੀਹ (ਮਧੂਬਨੀ), ਸ਼ਿਵ ਨਗਰ, (ਵੈਸ਼ਾਲੀ), ਅਰਵੱਲ, ਜਹਾਨਾਬਾਦ, ਰਾਜਗਿਰੀ, ਨਵਾਦਾ, ਗਯਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਭਾਗਲਪੁਰ, ਕਟਿਹਾਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਕਈ ਪੁਰਾਤਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ, ਪੂਰਨੀਆਂ ਤੇ ਅਰਰੀਆ ਦੀਆਂ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਅਸਰ ਅੱਜ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਝਾਰਖੰਡ ਦਾ ਹੰਟਰਗੰਜ, ਆਸਾਮ ਦੇ ਵਿਚ ਕਈ ਪਿੰਡ, ਉੜੀਸਾ ਦਾ ਝਾੜਸੁਗੂੜਾ ਨੇੜੇ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਮੁਰਾਰਾਈ, ਕੋਟਾਈ, ਕਲਕੱਤਾ ਅਤੇ ਢਾਕੇ ਤਕ ਵੀ ਸਥਾਨਕ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਿਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਜਾਹ-ਓ-ਜਲਾਲ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹ ਪੰਥੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਾਫੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਘੱਟ ਗਈ ਹੈ। ਖਾਲਸਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਥ ਦਾ ਅਹਿਮ ਅੰਗ ਹਨ।

ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਕਾਫੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ ਰੋਟੀ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਰੁਖ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਵੀ ਸਿੱਖੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਅਸਰ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਝਲਕਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਰਹਿਣੀ-ਬਹਿਣੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਖੰਡੇ-ਬਾਟੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਛਕ ਕੇ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਸਿੰਘ ਸਜ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮਿਸਾਲ ਅਰਰੀਆ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਹਲਹਲੀਆ ਅਤੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਭੋਜਪੁਰੀ, ਮੈਥਿਲੀ, ਮਘੀ, ਖੜੀ ਬੋਲੀ, ਆਸਾਮੀ, ਬੰਗਾਲੀ ਜਾਂ ਉੜੀਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਾਂ ਬਿਹਾਰੀ ਸਿੱਖ, ਆਸਾਮੀ ਸਿੱਖ ਜਾਂ ਬੰਗਾਲੀ ਸਿੱਖ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਬੋਲ ਪੜ੍ਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਈਆਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਦੇ ਲਹਿਜ਼ੇ ਉੱਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦਾ ਅਸਰ ਹੈ, ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਉੱਪਰ ਪੂਰੀ ਪਕੜ ਹੈ। ਉਹ ਸਿੱਖੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਅਟੁੱਟ ਅੰਗ ਬਣ ਗਏ ਹਨ।

ਇਸ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ 17ਵੀਂ, 18ਵੀਂ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਖਾਸ ਕਰ ਬਿਹਾਰ, ਯੂ. ਪੀ. ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਪਕੜ ਕਾਫੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੀ। ਉਦਾਸੀ, ਨਿਰਮਲੇ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੰ੍ਰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਸੰਗਤਾਂ ਅਤੇ ਡੇਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹਰ ਵਰਗ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ। ਅਗ੍ਰਹਰੀ, ਕਲਵਾਰ, ਕਾਇਸਤ, ਕੇਸਰਵਾਨੀ, ਕੁਸਵਾਹਾ, ਸੁਨਾਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੇਲੀ, ਕੇਵਟ, ਮਛੂਆਰੇ, ਭੂਮੀਹਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਏ॥ ਉਸ ਵਕਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਲੋਕ ਲੜੀਵਾਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਬੇਰੋਕ ਪੜ੍ਹ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਨਿੱਤਨੇਮ ਦਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਮੁਹਾਰਨੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ ਸੀ। ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਅਸਾਂ ਕਈ ਪੁਰਾਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਣੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਬਿਹਾਰ ਖਾਸਕਰ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਦੋ ਵਰਗ ਖਾਲਸਾ (ਰਹਿਤ ਬਹਿਤ ਵਾਲੇ) ਅਤੇ ਖੋਲਾਸਾ (ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਬਗੈਰ ਰਹਿਤ ਵਾਲੇ ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹ ਪੰਥੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਵੱਸਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖਾਲਸਈ ਜੀਵਨ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਕ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹਿੰਦੂ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੂੰ ਅਰਬੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਾ ਇਲਮ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਠੀਕ ਉਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹਰ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਤ੍ਰੀਵ ਭਾਵ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਸੋਝੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਉਪਰਲਾ ਦਰਜ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ “ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ” ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ “ਗੁਰੂ ਬੋਲੀ” ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੋਲੀਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ: ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ, ਬ੍ਰਜ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਬੰਗਲਾ ਆਦਿਕ ਬੋਲੀਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਵਧ-ਚੜ੍ਹ ਦੇ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਿੱਖ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲਿਿਖਆ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਾਹਿਬਾਨ ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਗੁਰੂ ਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦਸਵੀਂ’ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿਚ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਲਿਖਿਆ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਬੜੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਪਰਵਾਸ ਕਰ ਕੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਹਿਮ ਪਰਵਾਰ ਵੱਸਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਤੀਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੀ ਕੁਲ ਤੋਂ ਬਾਵਾ ਸਰੂਪ ਚੰਦ ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਹੈ। ਇਹ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਪੂਰਬੀ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਆਜ਼ਮਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ ਨਿਜਾਮਾਬਾਦ ਨਾਮਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੱਸ ਗਏ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਬਾਰੇ ਇਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਗੰ੍ਰਥ ਵੀ ਲਿਿਖਆ। ਇਸ ਨੂੰ ‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸ੍ਰੋਤ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਬਾਵਾ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਦਿਆਲ ਜੀ, ਪੋਤਰੇ ਬਾਵਾ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪੜਪੋਤੇ ਬਾਵਾ ਸੁਮੇਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਿਜਾਮਬਾਦ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਰਹੇ। ਬਾਵਾ ਸੁਮੇਰ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਵਕਤ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ੀ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। ਉਸ ਕਾਲ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਵਤਾ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਫਰੀਦਕੋਟੀ ਟੀਕੇ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਵੀ ਬਾਵਾ ਜੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਿਿਖਆ “ਗੁਰ ਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸਾਹੀ ਦਸਵੀਂ”, “ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਚਰਿੱਤਰ”, “ਸੁਮੇਰ ਭੂਸ਼ਨ”, “ਖਾਲਸ ਸਤਕ”, “ਚਿੰਤਾ ਮਣੀ”, “ਸਮਵੱਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼”, “ਗੁਰੂ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦਰਪਣ” ਵਰਗੀਆਂ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਲਿਖਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੇਲੇ ਦੇ ਮਹਾਂਕਵੀਆਂ ਦੇ ਮਹਾਂਕਵੀ ਸਨ। ਹਿੰਦੀ ਜਗਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਕਵੀ ਅਯੋਧਿਆ ਸਿੰਘ ਉਪਾਧਿਆਏ ਹਰੀੳਧ (ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਕਈ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹੀ ਪੰਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਿੱਖ ਸਨ) ਮਾਰਕੰਡੇ, ਰਤਨਾਕਰ ਕਵੀ ਜਗਨਨਾਥ ਦਾਸ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਸੁਧਾਈ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਬਾਵਾ ਸੁਮੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉਸਤਾਦ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਮਸ਼ਹੂਰ ਬੰਗਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਜੇ. ਐਨ. ਭੱਟਾਚਾਰ ਜੀ (ਹਿੰਦੂ ਕਾਸਟ ਐਂਡ ਟ੍ਰਾਈਬਜ਼-1896 ਦੇ ਲੇਖਕ) ਨੇ ਬਾਵਾ ਜੀ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਕੱਤਾ ਫੇਰੀ ਸਮੇਂ ਕਾਫੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਬਾਵਾ ਜੀ ਤਕਰੀਬਨ 20 ਸਾਲ ਤਖਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਹੰਤ (ਜਥੇਦਾਰ) ਰਹੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਾਨਕ ਪੰਥੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਕੇ ਖੰਡੇ-ਬਾਟੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਛਕਵਾ ਕੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ। ਉਹ ਬੜੇ ਤਕੜੇ ਬੁਲਾਰੇ ਅਤੇ ਸਟੇਜ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰਤ ਨਿਰਮਲੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਪੰਡਿਤ ਨਾਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਵਾਲੇ ਸੰਨ 1883 ਈ. ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਆਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੰਗਲਾ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖ ਕੇ ਬੰਗਾਲੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ।

ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਰਸਵਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਯੋਗਾਧਿਆਨ ਮਿਸਰ (ਜੇਟਲੀ) 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ 1826 ਈ. ਵਿਚ ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਾਲਜ ਦੇ ਜੋਤਿਸ਼ ਅਤੇ ਗਣਿਤ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁਖੀ ਬਣੇ। ਬੰਗਾਲੀਆਂ ਦੇ ਟੀਸੀ ਤੇ ਬਿਰਾਜੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਹਿਮ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਈਸ਼ਵਰ ਚੰਦਰ “ਵਿਦਿਆਸਾਗਰ” ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਣਹਾਰ ਵਿਿਦਆਰਥੀ ਸਨ। ਪੰਡਤ ਯੋਗਾਧਿਆਨ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ਛਪਾਈ ਲਈ “ਸਾਰ ਸੁਧਾਨਿਧੀ” ਨਾਮਕ ਪ੍ਰੈੱਸ ਵੀ ਲਾਈ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਵਿਚ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲੇ ਬਾਬੂ ਦੇਵਕੀ ਨੰਦਨ ਖੱਤਰੀ ਹਿੰਦੀ ਜਗਤ ਦੇ ਮੋਢੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਸਮਸਤੀਪੁਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਭਾਗਲਪੁਰ ਦੇ ਲਾਲ ਬਿਹਾਰੀ ਸਿੰਘ ਖੱਤਰੀ ਨੇ ਬੰਗਲਾ ਵਿਚ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਉਸ ਵਕਤ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਉਸੇ ਸਦੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲੇ ਲੇਖਕ ਕਿਸ਼ਨ ਲਾਲ ਬਰਮਨ ਨੇ ਬੰਗਲਾ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਨਾਮਵਰ ਹਾਸ ਵਿਅੰਗ ਗੋਪਾਲ ਭਾਂੜ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੰਜਾਬੀ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲੇ ਖੱਤਰੀ ਅਤੇ ਸਾਰਸਵੱਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਕੱਤਾ, ਬਨਾਰਸ, ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਅਤੇ ਪਟਨਾ ਵਿਖੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਵਿਚ ਹਿੰਦੀ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ।

ਸਿੱਖੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬੰਗਾਲੀ ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਸਿੱਖਣ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਣ ਲੱਗੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੰ੍ਰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਬਾਣੀਆਂ ਬੰਗਲਾ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਸਟੀਕ ਸਮੇਤ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਈਆਂ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵੀ ਲਿਿਖਆ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਅਧਿਆਤਮਕਤਾ ਦੀ ਸੋਝੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਖੇਤਰੀ ਸਮਾਜ ’ਤੇ ਅਸਰ ਹੋਣ ਲੱਗਿਆ। ਬ੍ਰਹਮੋ ਸਮਾਜ ਦੇ ਬਾਨੀ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਮੋਹਨ ਰਾਏ, ਕੇਸਬ ਚੰਦਰ ਸੇਨ, ਦੇਵੇਂਦਰ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰ, ਰਾਬਿੰਦਰ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰਾਮਕਿਸ਼ਨ ਪਰਮਹੰਸ (ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪੰਥੀ ਸਾਧ ਤੋਤਾਪੁਰੀ ਸੀ) ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੇਲੇ ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਵਰਗੀਆਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਉੱਪਰ ਵੀ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮੋ ਸਮਾਜ ਦੇ ਆਗੂ ਕੇਸਬ ਚੰਦਰ ਸੇਨ ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅੰਦਰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਨ 1860 ਈ. ਵਿਚ ਸੰਗਤ ਸਭਾ ਨਾਮਕ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਿੰਦਰ ਨਾਥ ਬੋਸ ਵਰਗੇ ਵਿੱਦਿਆ ਸਾਸ਼ਤਰੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਲਿਿਖਆ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਭੇਜਿਆ। ਅਜਿਹੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੰਗਾਲੀ, ਆਸਾਮੀ, ਉੜੀਏ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਲਿਿਖਆ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਡਾ. ਹਿਮਾਦਰੀ ਬੈਨਰਜੀ ਦੀ ਕਿਤਾਬ “ਦੀ ਅਦਰ ਸਿੱਖਸ” ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਸਥਾਨਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਤਿਨਕੁੜੀ ਬੈਨਰਜੀ, ਇੰਦੂ ਭੂਸ਼ਨ ਬੈਨਰਜੀ, ਐਨ. ਕੇ. ਸਿਨ੍ਹਾ, ਅਨਿਲ ਬੈਨਰਜੀ, ਹਰਾਨਾਥ ਬੋਸ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਤਕ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨੀ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਤੱਥ ਲੱਭਣ ਲਈ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵੱਲ ਆਉਣ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਜੀ. ਬੀ. ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਤਿਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ, ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਅੱਜ ਦੇ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੋ੍ਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖੋਜੀ ਗਿਆਨ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਨਾਲ ਸਦਾ ਰਾਬਤਾ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਈ ਯੂਰਪੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲਿਆਂ ਅੰਦਰ ਨਵੀਂ ਤਬਦੀਲੀ ਦਿੱਸਣ ਲੱਗੀ। ਪੇਂਡੂ ਪੰਜਾਬ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਲਹਿੰਦੇ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੁਜਗਾਰ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ ਤਕ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਫੌਜ, ਖਾਣਾਂ, ਸਨਅਤਾਂ ਅਤੇ ਰੇਲਵੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਚੁਕਿਆ ਸੀ। ਰੋਜਗਾਰ ਦੇ ਅਵਸਰ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਧਰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਬਦਲਣ ਲੱਗਿਆ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੱਧਣ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਨਵੇਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਲੱਗੇ। ਇਧਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿਰਫ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੇਂਦਰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ, ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਰਾਜ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸੋਚ ਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਗੁਰਪੁਰਬ ਜਾਂ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਕੌਮੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ, ਲੈਕਚਰ, ਛੋਟੇ ਟੈ੍ਰਕਟਾਂ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਪਿਛੋਕੜ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਮਨਸੂਬੇ ਘੜੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਰੁਹਾਨੀ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੋਚ ਦੇ ਥੰਮ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਜਨਮ ਲਿਆ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਸੱਥ ‘ਕਵੀ ਕੁਟੀਆ’ ਨੇ ਜਿਸ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿਚ ਵਿਲੱਖਣ ਦੇਣ ਹੈ। ਇਸ ਸੱਥ ਦੀ ਧਾਰਾਵਾਹਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਕਲਕੱਤਾ ਨੇ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ। ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਪੇ੍ਰਮੀਆਂ ਦਾ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕੈਡਮੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਕੈਡਮੀ ਲੁਧਿਆਣਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਹੋਰ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗ਼ਦਰੀ ਆਗੂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਮੁਨਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਦੁਖੀ, ਸੁਦਾਗਰ ਸਿੰਘ ਭਿਖਾਰੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਦੇ ਸ਼ੋ੍ਰਮਣੀ ਕਵੀ ਵਜੋਂ ਨਿਵਾਜੇ ਸ. ਹਰਦੇਵ ਸਿੰਘ (ਗਰੇਵਾਲ) (ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸਫਰ ਉੱਪਰ ਡੂੰਘੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਹੈ) ਤਕ ਸੈਂਕੜੇ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਛਾਪੇ, ਪ੍ਰੈੱਸ, ਸੰਪਾਦਨਾ, ਖੋਜ, ਬੋਲੀ ਸਿਖਾਉਣ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਸ਼ੋ੍ਰਮਣੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਨਿਵਾਜੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਾਵਲਕਾਰ ਸ੍ਰੀ ਮੋਹਣ ਕਾਹਲੋਂ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। (ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਵਲ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਛਪ ਚੁੱਕੇ ਹਨ) ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲੇ ਡੇਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪੁਰਾਣੇ ਵੇਲਿਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਸਿਰਫ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਰਹਿ ਗਈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਮੇਟੀਆਂ ਅਧੀਨ ਕਈ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨ ਹੀਰਾ ਲਾਲ ਚੋਪੜਾ (ਇਹ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿਚ ਫ਼ਾਰਸੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਵੀ ਸਨ) ਅਧੀਨ ਪੰਜਾਬੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

ਸ਼ੋ੍ਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਪਿਛਲੇ ਕਾਫੀ ਅਰਸੇ ਤੋਂ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਪਸਾਰ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਅਕਾਲੀ ਕੌਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗਿ. ਫੌਜਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਅੱਜ ਤਕ ਇਹ ਉਪਰਾਲਾ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਥੇਦਾਰ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰਧਾਨ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵਲੋਂ ਸੰਨ 2006 ਵਿਚ ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਡਨਲਪ ਬਰਿਜ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕਰਕੇ ਇਕ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਮਿਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਪ੍ਰੇਮੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਵਿਖੇ ਗੁਰਮਤਿ ਕੈਂਪ ਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਵੱਜੋਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਕੈਂਪ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਤਕਰੀਬਨ ਸੈਂਕੜੇ ਕੈਂਪ ਲੱਗ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਸਥਾਨਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਕਮੇਟੀਆਂ ਦਾ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਈ ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਸਹਿਯੋਗ ਮਿਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਵਧੀਆ ਅਸਰ ਪਿਆ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਭਾਈਚਾਰਾ ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰ ਬੋਲੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਧੁਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਸਰ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਹੀਂ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੰਗਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਦੀਵਾਨ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਵਖਿਆਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ।

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਆਪਣੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਬਹੁਤ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਗੁਰਮਤਿ ਕੈਂਪ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕਲਕੱਤੇ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਚਿਰ ਤੋਂ ਦੋ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ‘ਦੇਸ਼ ਦਰਪਣ’ ਅਤੇ ‘ਨਵੀਂ ਪ੍ਰਭਾਤ’ ਲਗਾਤਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਦੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ ਦੀ ਸਿੱਖ ਰੀਵੀਊ ਰਾਹੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੈਪਟਨ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਤੇ ਹੁਣ ਸ. ਸਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਖੋਜੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਛਾਪ ਕੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਕੋਲ ਸਿੱਖ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਅੱਜ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਹਨ।

ਸੰਭਾਵਨਾ: ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਬਹੁ-ਕੌਮੀ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ੀ ਵਰਤਾਰੇ ਦਾ ਕਾਫੀ ਅਸਰ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਕਾਫੀ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਬਾਨ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਹਰ ਹੀਲਾ- ਵਸੀਲਾ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਪਾਸਾਰ ਵਿਚ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਲੋਕ, ਲੋਕਲ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਕਈ ਪੁਸ਼ਤਾਂ ਤੋਂ ਇਧਰ ਵੱਸਦੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਅਤੇ ਸਹੂਲਤ ਮੁਤਾਬਕ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਖੇਤਰੀ ਉਚਾਰਨ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨੇੜਿਉਂ ਗੌਰ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਲੋਕ ਜਦ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੰ੍ਰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਕਥਾ ਜਾਂ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਆਮ ਪੰਜਾਬੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨਾ ਵੀ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਹ ਗੱਲ ਹਕੀਕਤ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਆਮ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਈ ਥਾਈਂ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਪਿਛਾਂਹ-ਖਿੱਚੂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਮੁਹਾਂਦਰੇ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਫਰਕ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਆਪਾਂ ਪੋਠੋਹਾਰੀ, ਪਸ਼ੋਰੀ, ਹਿੰਦਕੋ, ਮਲਵਈ, ਪੁਆਧੀ ਅਤੇ ਬਾਂਗਰੂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅੰਗ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਅਸੀਂ “ਉੜੀਆ-ਪੰਜਾਬੀ”, “ਬੰਗਲਾ-ਪੰਜਾਬੀ”, “ਬਿਹਾਰੀ-ਪੰਜਾਬੀ”, “ਆਸਾਮੀਆ-ਪੰਜਾਬੀ” ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਕਾਸ ਹੋਵੇਗਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸਥਾਨਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਮੱੁਖ ਰੱਖ ਕੇ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕਦਰ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਕਰਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂਕਿ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤ, ਪਹਿਰਾਵੇ, ਧਾਰਮਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਧੱਕਾ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੰ੍ਰਥ ਗੰ੍ਰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੀ ਇਕਜੁੱਟਤਾ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸਹਿਜ ਜੀਵਨ ਦਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਗਿਆਨ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੋਮੇ ਦਾ ਮੁਖੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਲੱਖਣ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਇਕ ਨਿਰਾਲਾ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ।

ਅਜਿਹੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਔਕੜਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਝੰਡਾ-ਬਰਦਾਰ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਵਿਰਸੇ ਦੇ ਇਸ ਅਣਗੋਲੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਪੇ੍ਰਮੀਆਂ ਕੋਲ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ। ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਰਹੱਸਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਹਿਤਕ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ।