ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਸੁਨੇਹੇ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਾਨਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰਨ ਵਿਚ ਲਾਇਆ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਲਾਸਾਨੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਇਕ ਨਵੀਂ ਵਿਧਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸੰਘਣੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਚੀਰਨ ਵਾਲੀ ਜੋਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਅਰੰਭ ਕੀਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਾਰਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਹੁਣ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਸਕੀ। ਅੰਤਰ-ਵਿਰੋਧੀ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਕੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਰਾਹ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।

ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਮਹਾਨ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੀ ਅਰੰਭਤਾ ਨੂੰ ਬਾਬੇ ਭੇਖ ਬਣਾਇਆ ਉਦਾਸੀ ਕੀ ਰੀਤ ਚਲਾਈ ਕਹਿ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੇ ਆਗਾਜ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਦਾਸੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ’ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ ਸਮੇਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ:

ਪ੍ਰਿਥਮੈ ਉਦਾਸੀ ਕੀਤੀ ਪੂਰਬ ਕੀ

ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਉੱਘੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ਨੇ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪੂਰਬ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਇੰਜ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਤੇ ਬਾਬੇ ਮਧ ਚਿਤ ਧਰਯੋ ਪੂਰਬ ਸੈਲ ਵਿਚਾਰ।
ਝੂਠ ਸਾਚ ਜਹਿ ਜਹਿ ਛਪਯੋ ਦੇਖੀਐ ਸੋਊ ਉਘਾਰ।1।

ਇਹ ਮਹਾਨ ਯਾਤਰਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਹਰਿਦੁਆਰ, ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ, ਦਿੱਲੀ, ਨਾਨਕਮਤਾ, ਬਨਾਰਸ, ਪਟਨਾ, ਰਾਜੋਰੀ, ਅਸਾਮ, ਢਾਕਾ ਜਗਨਨਾਥ ਪੁਰੀ ਕਟਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦੇ ਗੁਰਮਤਿ ਗਾਡੀ ਰਾਹ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਮਗਰੋਂ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਰਾਬਤਾ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਫੇਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹਰ ਗੱਲ ਸਾਂਭਣਯੋਗ ਹੈ ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਆਪਣੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਚਾਰ ਚੱਕ ਤਾਰਨ ਅਤੇ ਨੌ ਖੰਡ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਵਿਚ ਸਤਿਨਾਮੁ ਦੇ ਮੰਤਰ ਦਾ ਝੰਡਾ ਝੁਲਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ:-

-ਬਾਬਾ ਤਾਰੇ ਚਾਰਿ ਚਕਿ ਨਉ ਖੰਡਿ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਸਚਾ ਢੋਆ। (ਵਾਰ 1:27)

-ਬਾਬੇ ਡਿੱਠੀ ਪਿਰਥਮੀ ਨਵੈ ਖੰਡਿ ਜਿੱਥੇ ਤਕਿ ਆਹੀ। (ਵਾਰ 1:28)

ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੌਰੇ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਬਣੀਆਂ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀ-ਦਰ-ਪੀੜੀ ਸੁਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਪਏ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਅਣ ਘੜ੍ਹੀ ਗਵਾਹੀ ਵੱਲੋਂ ਸਾਂਭ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਉਦਾਸੀਆਂ ਵੇਲੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿੱਧਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਧਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੇਵ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ:-

ਕਿਸੁ ਕਾਰਣਿ ਗ੍ਰਿਹੁ ਤਜਿਓ ਉਦਾਸੀ॥
ਕਿਸੁ ਕਾਰਣਿ ਇਹੁ ਭੇਖੁ ਨਿਵਾਸੀ॥
ਕਿਸੁ ਵਖਰ ਕੇ ਤੁਮ ਵਣਜਾਰੇ॥
ਕਿਉ ਕਰਿ ਸਾਥੁ ਲੰਘਾਵਹੁ ਪਾਰੇ॥

ਆਪਣਾ ਘਰ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗੀ ਬਣਨ ਦਾ ਕੀ ਕਾਰਨ ਹੈ? ਫ਼ਕੀਰੀ ਵਾਲਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਕਿਉਂ ਪਹਿਨਿਆ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਵਸਤੂ ਦੇ ਸੌਦਾਗਰ ਹੋ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਰ ਉਤਾਰਾ ਕਰਵਾਓਗੇ? ਤਾਂ ਗੁਰਦੇਵ ਪਿਤਾ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ:

ਗੁਰਮੁਖਿ ਖੋਜਤ ਭਏ ਉਦਾਸੀ॥
ਦਰਸਨ ਕੈ ਤਾਈ ਭੇਖ ਨਿਵਾਸੀ॥
ਸਾਚੁ ਵਖਰ ਕੇ ਹਮ ਵਣਜਾਰੇ॥ (ਪੰਨਾ 939)
ਨਾਨਕ ਗੁਰਮੁਖਿ ਉਤਰਸਿ ਪਾਰੇ॥ (ਪੰਨਾ 939)

ਮੈਂ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਲਈ ਘਰੋਂ ਤੁਰਿਆ ਹਾਂ। ਇਸ ਰਾਹ 'ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ ਜੀਵਨ ਦੇ ਨਵੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਉਭਾਰਨ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਵਪਾਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕੇਵਲ ਸੱਚ ਦਾ ਵਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰਾਵਾਂਗਾ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਦਾ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਹਿੱਤ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਲੰਘਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ- ਫਿਰਿ ਬਾਬਾ ਆਇਆ ਕਰਤਾਰਪੁਰਿ ਭੇਖ ਉਦਾਸੀ ਸਗਲ ਉਤਾਰਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਆ ਕੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ-ਜਗਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ ਆਪਣੀ ਇਕ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਉਸ ਵਕਤ ਦੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਸਿਰਜਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਬਹੁਤ ਰੋਸ਼ਨਮਈ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਬਾਬੀ ਇਹ ਗਾਉਣ ਲੱਗੇ :

ਘੁੰਮ ਚਾਰੇ ਚੱਕ ਜਹਾਨ
ਜਦ ਘਰ ਮੁੜਿਆ ਕਰਤਾਰ
ਕਰਤਾਰ ਪੁਰੇ ਦੀ ਨਗਰੀ
ਜਿਦ੍ਹੇ ਗਲ਼ ਰਾਵੀ ਦਾ ਹਾਰ
ਜਿਦ੍ਹੇ ਝਮ-ਝਮ ਪਾਣੀ ਲਿਸ਼ਕਦੇ
ਜਿਦ੍ਹੀ ਚਾਂਦੀ ਵੰਨੀ ਧਾਰ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਆਮਦ ਨਾਲ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਈ।

ਉਦਾਸੀ ਭਾਵ: ਹੁਣ ਉਦਾਸੀ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਘਰੋਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਇਕਾਂਤਵਾਸੀ ਤਿਆਗੀ ਸੰਪਰਦਾਇ ਨੂੰ ਵੀ ‘ਉਦਾਸੀ’ ਜਾਂ ‘ਉਦਾਸੀਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਬੜੇ ਨਵੇਕਲੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ।

ਇੰਝ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਦਾਸੀ ਸ਼ਬਦ ਆਰੀਆ ਮੂਲ ਦੇ ਲੋਕ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਜਾਂ ' ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ ਤੋਂ ਪਲਾਇਨ ਮੌਕੇ ਜਾਂ ਯੂਨਾਨੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਆਉਣ ਵੇਲੇ ਆਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਔਡੀਸੀ (Odyssey) ਤੋਂ ਆਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।

ਲੇਟਿਨ ਵਿਚ ਔਡਿਸੇਆ (Odyssea) ਤੇ ਯੂਨਾਨੀ ਵਿਚ ਔਡਿਸਇਆ (Odysseia) ਮਸ਼ਹੂਰ ਯੂਨਾਨੀ ਕਵੀ ਹੋਮਰ ਵੱਲੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਦੇ ਟਾਰਜ਼ਨ ਜੰਗ 'ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਹੈ। ਮੈਸੇਡੋਨੀਆ ਵਿਚ ਉਡੀਸੀ (Odisi) ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਯਾਤਰਾ ਵਿਚ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਔਕਸਫੋਰਡ ਦੀ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ (ਸ਼ਬਦ ਕੋਸ਼) ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਇਕ ਅਹਿਮ ਜਾ ਵਖਿਆਤ ਲੰਬੀ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਵੈੱਬਸਟਰ ਵਾਲੀ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ (ਸ਼ਬਦ ਕੋਸ਼) ਵਿਚ ਇਕ ਲੰਬੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯਾਤਰਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਈ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਫ਼ਲਤਾਵਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਣ (A long voyage usually marked with many fortunes) ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਹਜਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੋਂ ਸਾਂਭਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਹੀ ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਹਾਨ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ (ਪਿੱਛੇ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ) ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਦਾਸੀ ਆਖਿਆ। ‘ਉਦਾਸੀ` ਦਾ ‘ਉਦਾਸੀਨ’ ਸ਼ਬਦ ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਦਾਸੀਨ ਸ਼ਬਦ ਉਦ ਅਤੇ ਆਸੀਨ ਦਾ ਜੋੜ ਹੈ (ਉਦ+ਆਸੀਨ) ਉਦ ਦਾ ਅਰਥ ਸਰਵਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਤੇ ਆਸੀਨ ਅਰਥ ਦਾ ਆਸਣ ਹੈ।

ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਆਸੀਨ ਨੂੰ ਵੀ ਉਦਾਸੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਅਰਥ ਕੱਢੇ ਗਏ ਹਨ।

ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਦੀ ਚਲਾਈ ਉਦਾਸੀ ਪਰੰਪਰਾ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਬੜੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ। ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪਰਚਮ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਲਹਿਰਾਉਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਪ੍ਰਸੰਸਕ ਰਹੇ। ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਵਾਧੇ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸਹਿਯੋਗੀ ਬਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਨੇਹਾ ਪੂਰੀ ਤਨਦੇਹੀ ਨਾਲ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸੇ ਤਕ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ। ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਸਤਿਨਾਮੁ-ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਗੁਰ ਮੰਤਰ ਦਾ ਅਲਾਪ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੇਰੋਕ ਕੜੀ ਮੰਨ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਭਰਮਣਸ਼ੀਲ ਰਹਿ ਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਲੋਕਾਈ ਵਿਚ ਫੈਲਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਇਸ ਤੁਰਦੀ-ਫਿਰਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ। ਇਸ ਜਮਾਤ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸਾਧਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਜਾਂ ਉਦਾਸੀ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਸੀ ਸਾਧ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮੈਲ ਖੋਰੇ ਜਾਂ ਗੇਰੂ ਰੰਗ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵਾ ਪਹਿਨਦੇ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੱਚੇ ਉਦਾਸੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਬੜੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਹੈ:

ਸੋ ਉਦਾਸੀ ਜਿ ਪਾਲੇ ਉਦਾਸੁ॥
ਅਰਧ ਉਰਧ ਕਰੇ ਨਿਰੰਜਨ ਵਾਸੁ॥ (ਪੰਨਾ 952)

ਉਹ ਸੱਚਾ ਉਦਾਸੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਤਿਆਗ ਪਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਥੱਲੇ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਵਾਸਾ ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।

ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੇ ਆਪਣੇ ਮੁੱਖ ਵਾਕ ਆਰਤੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਪਮਾ ਬੜੇ ਰੂਹਾਨੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਨਾਲ ਕੀਤੀ:

ਚਾਰ ਕੁੰਟ ਜਾਕੀ ਧਰਮਸਾਲਾ।
ਸੰਗਤ ਗਾਵੇ ਸ਼ਬਦ ਰਸਾਲਾ
ਆਰਤੀ ਕੀਜੈ ਨਾਨਕ ਸਹਿ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਕਾ
ਹਰਿ ਹਰਿ ਦੀਨ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸ਼ਾਹਿਨ ਸ਼ਾਹ ਕਾ।
ਆਰਤਾ ਕੀਜੈ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਕਾ॥

ਇੱਥੇ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਕੁੰਟਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰਜਦੇ ਹੋਏ ਚਾਰ ਕੁੰਟਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੀਨ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਵੀ ਹਨ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਬਾਰੰਬਾਰ ਉਪਮਾ ਦੀ ਧੁਨੀ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ, ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਉਦਾਸੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਗੱਲਾਂ ਬਾਰੇ ਡੂੰਘੀ ਖੋਜ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।