‘ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹੀ’ ਜਾਂ ਉਦਾਸੀ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਨੇ ਆਮ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸ੍ਰੀ ਦੇ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਉਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਤਕ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਨੇਹੇ ਅਤੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਦਿਲਾਂ ਤਕ ਲੈ ਜਾਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੜੇ ਪਾਵਨ ਰਚਨਾਤਮਕ ਭਾਵ ਨਾਲ ਲੋੜੀਂਦੀ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਪੂਰਨ ਨਿਰਭੈਅਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਲਈ ਵਿਕਸਿਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਰੂਹਾਨੀ ਦਸ਼ਾ ਦਾ ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਫ਼ੈਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਦੀ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ ਜਿੱਥੇ ਸਾਧੂਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕਾਫ਼ਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਮਿਲਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਡੇਰੇ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਿਸਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਜਾਤਪਾਤ ਅਤੇ ਮਜ਼ਹਬੀ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਦੀਆਂ ਵਲਗਣਾਂ ਉਲੰਘ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਸਥਾਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਆਧਾਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਘਰ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਜੁੜਨ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਨਕ-ਪੰਥੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਮਹੰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤੀ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸਥਾਨਕ ਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ‘ਸੰਗਤ-ਮੱਠ’, ਮਠੀਆਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸੱਦਦੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਨਾਨਕ-ਪੰਥੀਆਂ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਆਈ ਪਿਛਲ-ਖੁਰੀ ਵਾਪਸੀ ਕਾਰਨ ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਖੰਡਰਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਵਿਅਰਥ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਤ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ। ਇਹ ਸੰਗਤੀ ਅਸਥਾਨ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਮਹੰਤਾਂ, ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ, ਪੁਜਾਰੀਆਂ, ਬਾਹੂਬਲੀਆਂ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਹਿੱਤਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਅਣਗੋਲੇ ਪਏ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਸੁਆਰਥੀ ਅਨਸਰਾਂ ਦੇ ਲਾਲਚ ਦੀ ਭੇਟ ਚੜਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਇਸ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਅਤੇ ਦੂਰਗਾਮੀ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ ਨਾਲ ਹੱਲ ਬਾਰੇ ਆਪਣਾ ਲੰਮਾ ਤਜ਼ਰਬਾ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ।

ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਹੜੱਪਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਖਾਸ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ: ਪੁਰਾਤਨ ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਨ: ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਟਨਾ, ਗਯਾ, ਰਜੌਲੀ, ਅਕਬਰਪੁਰ, ਰਾਜਗੀਰ, ਬਿਹਾਰਸ਼ਰੀਫ, ਛਪਰਾ ਮੁਜ਼ੱਫਰਪੁਰ, ਸਮਸਤੀਪੁਰ, ਪੂਰਨੀਆਂ, ਕਟਿਹਾਰ, ਭਾਗਲਪੁਰ, ਰਾਜਮਹਿਲ, ਸ਼ਾਹਬਾਦ, ਮੁਰਸ਼ੀਦਾਬਾਦ, ਦੁਮਕਾ, ਲਾਤੇਹਾਰ, ਲੋਹਰਦੱਗਾ, ਚਤਰਾ, ਬਿਸ਼ਨਪੁਰ, ਕੋਲਕਾਤਾ, ਪੁਰੀ, ਕਟਕ ਸਮੇਤ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਅਣਗਿਣਤ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਨਾਨਕ-ਪੰਥੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਟਿਕਾਣੇ ਹਨ। ਸਹੀ ਅੰਕੜੇ ਦੱਸਣਾ ਤਾਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸੌਖਿਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਨਾਨਕ-ਪੰਥੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡੇਰੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਕੁਝ ਡੇਰੇ ਹੀ ਬਚ ਸਕੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕਾਫੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਪਾਠ, ਕਥਾ, ਕੀਰਤਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੇ। ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ, ਖਾਸਕਰ ਬਿਹਾਰ ਵਿਚ ਜਾਈਏ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਡੇਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉੱਜੜੀਆਂ ਜਾਂ ਡਿੱਗੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਕਈਆਂ ਦੀ ਗੁਆਚੀ ਆਕਰਸ਼ਕ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨ ਦੇ ਸਹਿਜੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵੱਡੇ ਡੇਰੇ ਖ਼ਤਰੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਰਜ਼ੀ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀਆਂ ਤੋੜ ਕੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਲੋਕਾਂ, ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੱਬਣ ਵਾਲੇ ਬਦਮਾਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਥਾਈਂ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਕਬਜ਼ੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਿਹਾਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਗਾਤਾਰ ਟੁੰਬਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਜੇ ਤਕ ਲੋਕ ਇਸ ਦੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲੇ।

ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਸੰਗਤਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਖੰਡਰ ਅਜੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਵਕਤਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਤਾਜ਼ਾ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਨਾਨਕਪੰਥੀ ਸੰਕਲਪ ਇੱਥੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਿਖਰਾਂ ਛੂੰਹਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਜਾਂ ਫਿਰਕਿਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਕਦੀ-ਕਦਾਈਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਤਣਾਵਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਨਾਨਕ-ਪੰਥੀ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉਪਾਸਕ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਆਮ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਸਥਾਨਕ ਗੌਰਵ ਸਹਿਤ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਜੇ ਤਾਂ ਇਹ ਬੀਤੇ ਵਕਤਾਂ ਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਭੀ ਬੈਠੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਲੀਆਮੇਟ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਰਪੇਸ਼ ਹੈ। ਇਕ ਸਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਅਸਥਾਨ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਸਨ ਜੋ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਗੁਆ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਨਾਨਕ-ਪੰਥੀਆਂ ਦੀ ਧਾਰਾ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਅਲੋਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।

ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਮੈਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਜਾਣ ਦੇ ਅਵਸਰ ਮਿਲੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹਰੇਕ ਕਸਬੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਹੋਏ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੋਇਆ। ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਢਹਿਣ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਬੀਤਿਆ ਇਤਿਹਾਸ ਥੇਹਾਂ ਵਿਚ ਵਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੰਡਰਾਂ ਦੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠ ਦਫ਼ਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਹਵਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਕੇ ਫ਼ੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਭੀੜੀਆਂ ਅਤੇ ਘੁੰਮਣ-ਘੇਰੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਤੁਰ ਕੇ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਕਿਸੇ ਇਤਿਹਾਸ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ। ਤਿੰਨ ਸੌ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਵਾਗਲੇ ਅਤੇ ਗੁੰਬਦ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਅਣਗਿਣਤ ਭੇਦ ਸਮੋਈ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਿੱਝਣ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਨਿੱਗਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਹਰ ਸੰਗਤ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸੀ। ਇਹ ਡੇਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਬਹੁਲਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿਚ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸਿੱਖੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸਭਨਾਂ ਲਈ ਸਤਿਕਾਰ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਹਰ ਮਾਰਗ ਸਹੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਸਥਾਨਾਂ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦਾਨ ਹੋਈਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰੁਤਬੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਹੰਤਾਂ ਦੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੁੱਲੇ-ਵਿਸਰੇ ਅਸਥਾਨਾਂ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਪਿਛਲੇ ਇਕ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਹੈ ਜਦ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸਿੱਖ ਅਬਾਦੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੇ ਦੌਰਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦਾ ਸਬੱਬ ਬਣਿਆ। ਮੈਂ ਘਰਾਂ, ਦੁਕਾਨਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਝੁਰਮਟਾਂ ਵਿਚ ਛਿਪੇ ਜਾਂ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਬਹੁਤਿਆਂ ’ਤੇ ਅਣਅਧਿਕਾਰਤ ਕਬਜ਼ੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਟੁੱਟੀਆਂ ਕੰਧਾਂ, ਖੰਡਰਾਂ ਅਤੇ ਮਲਬੇ ਦੀਆਂ ਢੇਰੀਆਂ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤ ਡਰਾਉਣੀ ਸੀ। ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਤੋਂ ਉਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਬਹੁਤ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਥਾਵਾਂ ਸਨ। ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਵਾਵਰੋਲਾ ਆਇਆ ਜੋ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਨਾਨਕ-ਪੰਥ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਸਮੇਤ ਸਭ ਕੁਝ ਹੁੰਝ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਸਰਗਰਮੀ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਸਥਾਨ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਰਜਿੰਦ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੁਣ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ।

ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਸੂਬਾਈ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ‘ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਐਕਟ' ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖ ਸਕਣ। ਅਜਿਹਾ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵਿਚ ‘ਸਰਬ ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਸਥਾਨ ਬਿੱਲ' ਵਰਗੇ ਬਿੱਲ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੁਰਾਤਨ ਧੂਣਿਆਂ, ਅਖਾੜਿਆਂ, ਡੇਰਿਆਂ, ਆਸ਼ਰਮਾਂ, ਮੱਠਾਂ, ਧਰਮਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਚੱਲ ਅਤੇ ਅਚੱਲ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਬਕਾਇਦਾ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਥਾਵੀਂ ਅਜਿਹੀ ਸੰਪਤੀ ਦਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਅਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਉਸ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਅਫਸੋਸਨਾਕ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਅਤੇ ਅਦਾਰਿਆਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਡੇਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ’ਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਜਾਅਲਸਾਜ਼ੀ ਕਰ ਕੇ ਵੇਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਝੂਠੇ ਮੁਖਤਿਆਰਨਾਮਿਆਂ, ਜਾਆਲੀ ਲੀਜ਼ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ-ਹੇਰਾ ਫੇਰੀਆਂ ਨਾਲ ਬਦਲੀ ਗਈ।

ਟਰੱਸਟੀਆਂ, ਦੇਖ-ਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ, ਸਰਪ੍ਰਸਤਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਉਦਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਖਸਤਾ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਹਨ। ਪੁਰੀ, ਰਾਜਗੀਰੀ, ਪਟਨਾ, ਛਪਰਾ ਵਰਗੇ ਅਣਗਿਣਤ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਹਨ ਜੋ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੇ ਕੋਈ ਯਤਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਡੇਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੀ ਤਾਂ ਹੋਂਦ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਜੋ ਬਚੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਰੂਪ ਹਨ, ਕਈ ਥਾਈਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਛਾਪੇ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤੇ ਥਾਈਂ ਆਧੁਨਿਕ ਛਪਾਈ ਵਾਲੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਬਹਾਲੀ ਅਤੇ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਫੰਡਾਂ ਦੇ ਸਾਧਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵਿਚਾਰਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਡੇਰਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਰਹਿ ਚੁੱਕੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਏਕੜ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਜ਼ਮੀਨ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਇਕ ਕਮੇਟੀ ਗਠਿਤ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਬਹਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧਨਾਂ ਤੋਂ ਲੋੜੀਂਦਾ ਪੈਸਾ ਬੜੀ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਬਜ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਛੁਡਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੁਕੱਦਮੇ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਪਏ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਤੇਜ਼ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਸੌ ਸਾਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਏ ਸਰਵੇਖਣਾਂ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿਚ ਹੋਏ ਇੰਦਰਾਜ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਤਨ ਅਤੇ ਪਾਵਨ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਜ਼ਬੇਦਾਰ ਨਿਗਰਾਨ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਲੀਹੋਂ ਲੱਥਾ ਸਿੱਖੀ ਜੀਵਨ

ਸਿੱਖ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅੰਦਰ ਵੀ ਬਿਲਕੁਲ ਅਣਹੋਂਦ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਲੋਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਡੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪਹਿਲ ਕਦਮੀ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਜੀਵਨ- ਸ਼ੈਲੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੇਗੀ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਗੇੜ ਨਾਲ ਇਸ ਨਾਨਕ-ਪੰਥੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਗੁਆਚ ਗਈ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕਦੀ ਡੇਰਿਆਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਭਾਲ-ਟੋਲ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੇ ਫਿਰਦੇ ਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਥਾਹ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਨਿੱਘ ਮਿਲਿਆ। ਨਾਨਕ-ਪੰਥੀਆਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੁੰਦਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਰਾਹੀਂ ਮੈਨੂੰ ਸਾਰਥਕ ਸੇਧ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਖੋਲਸਿਆਂ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਅਟੁੱਟ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਮਹਾਨ ਮਹੰਤਾਂ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਮੁੱਖ ਉਦਾਸੀ ਕੇਂਦਰਾਂ ਅਤੇ ਨਾਨਕ-ਪੰਥੀ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਤਾਲਮੇਲ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਗਠਿਤ ਸਰਵ ਉੱਚ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਤਹਿਤ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 100 ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਮਹੰਤਾਂ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਪੱਖੋਂ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹਿਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮੰਦਭਾਗੀ ਸਚਾਈ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਮੀਰ ਅਤੀਤ ਵਿਚ ਦੱਬੀਆਂ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ ਲਈ ਸਾਂਝ-ਸਹਿਯੋਗ ਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਏਕਤਾ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਅਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਹਿਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਹੜੱਪਣ ਵਾਲੇ ਅਨਸਰਾਂ ਅਤੇ ਭੂ-ਮਾਫੀਏ ਦੀਆਂ ਭੁੱਖੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਵੱਲੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਛੱਤਰੀ ਵਾਂਗ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇਕ ਸੰਸਥਾ ਬਕਾਇਦਾ ਗਠਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਗੁੰਬਜਾਂ, ਮਹਿਰਾਬਾਂ ਅਤੇ ਬੁਰਜਾਂ ਵਾਲੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਇੰਡੋ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਵਨ ਕਲਾ ਨਾਲ ਬਣੇ ਡੇਰਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸੁਚੇਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਥਾਈਂ ਢਾਂਚੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਅਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਰਾਸਤੀ ਦਰਜਾ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਪੁਰਾਤਨ ਭਵਨ ਕਲਾ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਨਮੂਨਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸਿੱਖੀ ਵੱਲੋਂ ਇਕ ਧਰਮ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੀਤੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਵਿਚ ਪਾਏ ਗਏ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਯੋਗਦਾਨ ਦੀ ਮੂੰਹ ਬੋਲਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ ਦੌਰਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਡੇਰਿਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਰੂਪਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਤੀਬਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੜਾ ਖੁਸ਼-ਕਿਸਮਤ ਸਮਝਦਾਂ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਦੇ ਭਾਵ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਇਆ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਏਜੰਸੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਤੱਥਾਂ ਦਾ ਕਚਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਕੋਈ ਕਾਲਪਨਿਕ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਯਥਾਰਥ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇਹ ਉਦਾਸ ਮਿਹਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਸਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਡੇਰਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਜਿੰਮਾ ਸੀ ਉਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾੜਨ ਵਾਲੇ ਬਣ ਗਏ। ਵਾੜ ਹੀ ਖੇਤ ਨੂੰ ਖਾਣ ਲੱਗ ਪਈ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇੱਥੇ ਪੂਰੀ ਢੁੱਕਦੀ ਹੈ। ਏਨਾ ਪਾੜਾ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਿਆ ਜਾਵੇ ?

ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਪਾੜਾ ਪੈ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਾੜੇ ਨੂੰ ਪੂਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੈ, ਪਰ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਮੱਤਭੇਦ ਭੁਲਾ ਕੇ ਸੁਆਰਥ ਰਹਿਤ ਭਾਵ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਸਾਂਝੇ ਤੱਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਇਸ ਏਕਤਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਥੰਮ੍ਹ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਚੁਕਿਆਂ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ‘ਵੱਡੇ ਭਰਾ’ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਸਾਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਯਤਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੰਮ ਵਿਚ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਬੇਰੋਕ ਚੱਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਾਡੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਸਾਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਸਾਡੇ ਵਿਚ ਕਈ ਉਜੱਡ ਕਿਸਮ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦੇ ਵੀ ਧੜੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਦਿਨ ਰਾਤ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਫਿੱਕੇ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚੱਲਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਸਾਡੇ ਮਹਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਨੇ ਨਾਨਕ-ਪੰਥੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਮਹੰਤਾਂ ਦਾ ਨਿੱਘ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਮਹੰਤ ਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੁਲ਼ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਵਿਰਾਸਤ ’ਤੇ ਮਾਣ ਸੀ।

ਸਾਰਅੰਸ਼

ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਾਡੀਆਂ ਸਰਬੋਤਮ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ’ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਅਸਥਾਨ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਜੀ, ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਤਖ਼ਤ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਜੂਰ ਸਾਹਿਬ ਸਾਹਿਬ, ਨੰਦੇੜ (ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ) ਵਰਗੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਅਸਥਾਨ ਅਤੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਯਾਦਗਾਰੀ ਅਸਥਾਨ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤੱਥਾਂ ਦਾ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਖੋਜਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਥਾਂਵਾਂ ਅਣਦੇਖੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹਨ ਇਸ ਲਈ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਮਿੱਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਯਾਦ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਅਸਥਾਨ ਹੀ ਬਚੇ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਦੇ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਡਿੱਗਣੋਂ ਬਚਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਸਾਂਭਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਾਅ ਅਤੇ ਬਹਾਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਉਲੀਕੇ ਜਾਣੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਹਰ ਬੋਰਡ ਲਗਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਸਲਾਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਥਾਨਕ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਆਦਰ ਭਾਵ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚਿਰਕਾਲੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਮਿਲੇਗੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਹੋਣਾ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਦਿਲ-ਟੁੰਬਵੀਆਂ ਕਥਾ-ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ। ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੌਲੀਹੌਲੀ ਇੱਕਜੁਟਤਾ ਵਿਚ ਵਟ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਦੂਸਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਦੂਸਰੇ ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸੰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਡੂੰਘੀ ਸਮੂਹਿਕ ਯਾਦ ਵਿਚ ਪਈਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਖੋਜ-ਪੜਤਾਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਕਬੂਲਦੇ ਹੋਏ ਅਸੀਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਬਾਰੇ ਵਧੇਰੇ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸੰਤੁਲਿਤ ਤਾਲਮੇਲ ਬਿਠਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਬੋਧ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਦਾ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਸਥਿਰਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਖਾਸ ਸਮੇਂ, ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਹਾਲਤਾਂ ਦੀ ਉਲਝ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਇਕਸਾਰਤਾ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਦੋ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਅੰਦਰ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਦਿਮਾਗ ਅੰਦਰ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਏ ਖਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ਖੋਜ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਫ਼ੈਲੇ ਇਕ ਸੰਕਲਪੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਲੱਭੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਾ ਕੇ ਮੈਂ ਇਸ ਨਤੀਜੇ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਲੈਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਗ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੇਤਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਕਾਰਜ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੀ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਹੋਵੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਬਹੁਤ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਉਤੇਜਨਾ ਭਰਪੂਰ ਹੋਵੇਗੀ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਖਿੱਚ ਪਾਏਗੀ। ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਵੇਲੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਫੁਲਤਾ ਅਤੇ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਪੰਥ ਸੰਚਾਲਕਾਂ ਦੀ ਦੇਣ ਦੇ ਮੱਧਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਦੀ ਮਿੱਥ ਕੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਤਕ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਇਹ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਸੀ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇਹ ਪੰਨਾ ਧੁੰਦਲਾ ਕਿਉਂ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪਤਨ ਪਿੱਛੇ ਸਚਾਈ ਕੀ ਹੈ? ਆਦਿ, ਵਰਗੇ ਕਈ ਅਣ-ਸੁਲਝੇ ਸਵਾਲ ਸਾਡੇ ਸਨਮੁਖ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਪਹਿਲ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ ਤਾਂ ਜੋ ਅਸੀਂ ਹੋਰ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕੀਏ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਟੁੱਕੜੇ ਚੁਣ ਕੇ ਬਹੁਤ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਇਹ ਕਾਰਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੀਏ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਵਿਸਥਾਰ-ਪੂਰਵਕ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਉਲੀਕਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਤਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਜੀਵੰਤ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਤਾਕਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੋਮਿਆਂ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇਗੀ। ਬੀਤੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸੁਹਜ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਅੰਤਰ-ਝਾਤ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਦੇਵੇਗੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੇ ਸਿੱਖ ਮਨ ਲਈ ਸਿਰਜਨਾਤਮਕ ਊਰਜਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣੇਗੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਕੁਝ ਸਮਾਜਿਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਉਠਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਕਟ ਅਧਿਅਨ ਅਤੇ ਉੱਚਿਤ ਕਾਰਵਾਈ ਲਈ ਇਹ ਭਾਈਚਾਰੇ 'ਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇੰਜ ਨਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਣ ਵਿਚ ਅਸਫ਼ਲ ਹੋਵਾਂਗੇ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸਮੁੱਚੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਚੌੜਾਈ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਫੈਲਿਆ। ਅਸੀਂ ਜਿਸ ਮਹਾਨ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ 550ਵਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਰ੍ਹਾ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਅੰਦਰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮਲੇਵਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਆਪਣੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਵੱਸਦੇ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਰੂਹਾਨੀ ਸਾਂਝ ਵਾਲੇ ਪਰ ਖੇਤਰੀ ਅਤੇ ਨਸਲੀ ਭਿੰਨਤਾ ਰੱਖਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੋੜਨ ਦਾ ਇਹ ਅਹਿਦ ਕਰੀਏ।