ਮਹਾਨ ਕੌਮਾਂ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਅਤੇ ਹੁਨਰ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਵਾਪਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨ ਦਿੱਤਾ, ਚੁਣੌਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਣੀ ਰਹੀ। ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਗਾਥਾ ਹੈ 'ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ' ਦੀ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਛਲੀ-ਝਾਤ ਮਾਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਰੀ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਭਾਰੀ ਜਦੋ-ਜਹਿਦ, ਲਾਸਾਨੀ ਕੁਰਬਾਨੀ, ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ

ਤੇ ਸਵੈਮਾਣ ਰੱਖਿਆ ਤੋਂ ਲੈਕੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਅਧਿਆਇ ਬਣ ਗਿਆ।

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਤੁਰਦਿਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਰੱਖੀ ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਦੀਪ ਤੋ ਲੈ ਕੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤਕ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਹੀਰ ਦੇ ਵਾਧੇ ਖਾਤਰ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਿਆਨੀ, ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲਿਆਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਹੁਤ ਤਕੜੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਵਾਹਿਗੁਰੂ' ਗੁਰ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਨਾਮ ਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੂੰ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ ਤਕ ਕਰਾਈ। ਹਰ ਥਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੇ ਧਰਮਸ਼ਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ।

ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੱਬ ਕੇ ਕੀਤੀ, ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਮਰਜੀਵੜੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜਦੋ-ਜਹਿਦ ਦੀ ਯੋਗ ਅਗਵਾਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ।

ਉਦਾਸੀਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਉਪ ਮਹਾਦੀਪ ਦੇ ਸਾਰੀ ਲੋਕਾਈ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਅੰਦਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸਤਿਕਾਰਤ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ।

ਨਿਰਮਲਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ। ਜਿਸ ਦਾ ਵੱਡ-ਅਕਾਰੀ ਸਵਰੂਪ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਸਾਫ਼ ਝਲਕਦਾ ਹੈ।

ਸਾਰੇ ਹੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਪੂਰਕ ਬਣੇ ਤੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਾਖੂਬੀ ਨਿਭਾਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਰਪਣ ਵਾਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਕਾਰਨ ਹੀ ਵੱਡਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਮਿਲੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਧੁੰਮਾਂ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ 'ਚ ਪੈਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।

ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੂਰਬਾਰਧ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਮੂਲਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਪਣਾ ਰਾਜ ਚਲਾਇਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਨਵ-ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹਿੱਸੇ ਆਪਣੇ ਕੋਝੇ ਮਨਸੂਬੇ ਨਾਲ ਅਧੀਨ ਕਰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾੜੀ ਨਜ਼ਰ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ 'ਤੇ ਬਣੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਾਹਮਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਰਕਤ ਢਹਿ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਮਗਰੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਆਪਣੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਅੰਤ 1849 ਈ. ਵਿਚ ਉਹ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਫਲ ਹੋ ਗਏ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਾੜੋ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰੋ ਵਾਲੀ ਨੀਤੀ ਤਹਿਤ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਭਰਾਮਾਰੂ ਮਾਹੌਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਤੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ ਖੇਰੂੰ-ਖੇਰੂੰ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅਵਾਜ਼ ਚੁੱਕੀ, ਬਗਾਵਤ ਵੀ ਹੋਈ, ਪਰ ਉਸ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਰੋਕ ਲਿਆ।

ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੁਝ ਸਮਕਾਲੀ ਗ਼ੈਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵੀ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਗ਼ਲਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਹਰਕਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

ਸਾਰੇ ਵਰਤਾਰੇ ਦਾ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਤੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਅੰਦਰ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਪਿਆ। ਇਸ ਹਲੂਣੇ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੋਚ ਰੱਖਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਿਰ ਜੋੜ ਕੇ ਬੈਠਣ ਦਾ ਦੌਰ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ। ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਤਿਕਾਰਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਪੰਥ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਉਪਰਲਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਇਸ ਸਾਰੇ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਠੱਲ੍ਹਣ ਲਈ ਠੋਸ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ, ਰਈਸ ਤੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ, ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਮੇਤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ-ਨਾਮ ਲੇਵਾ ਅਤੇ ਸਹਿਜਧਾਰੀ ਸੰਗਤ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਵੀ ਸੀ।

ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੁਨਰ-ਜਾਗਰਣ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ। 1873 ਈ. ਵਿਚ ਸਾਂਝਾ ਮੰਚ 'ਸਿੰਘ-ਸਭਾ' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ‘ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

‘ਗੁਰੁਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਾਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼' ਵਿਚ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ‘ਸਿੰਘ ਸਭਾ' ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੀਤੀ, “ਅਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਸੁਧਾਰਕ ਜਥਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਆਪਈਆਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਅਸਲੀ ਮਰਜਾਦਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਸਥਾਪਨਾ 1973 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਈ। ਫੇਰ ਸਨ 1879 (ਸੰਮਤ 1936) ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਬਣੀ ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੀਵਾਨ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਕੱਤਰ ਸ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀ ਹੋਏ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘ ਸਭਾਵਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾਵਾਂ ਬਣ ਗਈਆਂ ਅਰ ਸੰਨ 1888 ਲਾਹੌਰ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਇਕਤ੍ਰਤਾ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਬੁੰਗੇ ਹੋਕੇ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜੀ ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਦੀ ਨਿਉਂ ਰੱਖੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਉਂ ਚੀਫ਼(chief) ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਹੋਇਆ। ਜਿਸ ਨੇ ਅਨੇਕ ਪੰਥ ਦੇ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਕੀਤੇ ਅਰ ਜਥਾ ਸ਼ਕਤਿ ਹੁਣ ਭੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।”

ਬੇਸ਼ੱਕ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਵਖਰੇਵੇਂ ਉਭਰ ਕੇ ਆਏ, ਪਰ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸੋਚ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਢਾਹ ਲਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਸਚੇਤ ਹੋਣਾ ਤੇ ਵਜੂਦ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਹੀ ਸੀ।

ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਆਗਾਜ਼ ‘ਗੁਰਮੁਖੀ ਅਖਬਾਰ’ (1880), ‘ਖਾਲਸਾ ਅਖਬਾਰ’ (1883), ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰਮਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼' (ਮਹੀਨੇਵਾਰ ਰਸਾਲਾ, 1887) ਅਤੇ ‘ਖਾਲਸਾ ਪ੍ਰੈਸ’ ਦੇ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।

ਇਸ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ, ਪਹਿਲੀ ਬਣੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁੱਖ ਸੀ ਚੀਫ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ। ਇਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ ਖਾਸ ਕਰ ਵਿੱਦਿਅਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ। ਲੜਕੀਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਵੱਜੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਆਰਥਿਕ ਤਰੱਕੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਪਾਲਿਸੀ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਚਲਣ ਦੀ ਸੀ ਤਾਂਕਿ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਲਾਹੇਵੰਦ ਕੰਮਾਂ 'ਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਪੈ ਸਕੇ।

ਪਰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਂਗ ਦਮਨਕਾਰੀ ਨੀਤੀ ਤਹਿਤ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ’ਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਢਾਹੁਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਗੁਰੂ-ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਦਲਾਲ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਬਣਾ ਕੇ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਹੁਣ ਸਿਰ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਪਾਣੀ ਵਗਣ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ।

ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਮਾਦਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰਸਿੱਖ ਭਲਾ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਨਾ ਕਰਨ ਇਹ ਕਦੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਡਟ ਕੇ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਆਗਾਜ਼ ਕਰਤਾ। ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਵੱਡੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਢ ਲਏ।

‘ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ’ ਦੀ ਕੜੀ ਵਿਚ ਹੀ ਦੋ ਸਿਰਮੌਰ ਪੰਥਕ ਜਮਾਤਾਂ ਹੋਂਦ 'ਚ ਆਈਆਂ। ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ‘ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ' ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ, ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ, ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਖ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ, ਇਤਿਹਾਸ, ਮਰਯਾਦਾ, ਇਕਸਾਰਤਾ, ਧਾਰਮਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਹੱਲ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੂੰ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਏਜੰਟਾਂ ਤੋ ਸੁਤੰਤਰ ਕਰਵਾਉਣਾ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਰ ਕਾਰਜ ਲਈ ਇਕ ਲੋਕ-ਤਾਂਤਰਿਕ ਸੰਸਥਾ ‘ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ’ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਲੋਕਾਈ ਲਈ ਇਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਮੂਲਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਰਾਹ-ਦਸੇਰਾ ਬਣ ਗਈਆਂ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ-ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼-ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਉਪਰ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਵਧੀਕੀ ਦੇ ਬਰਖਿਲਾਫ਼ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਅਹਿੰਸਕ ਮੋਰਚੇ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ।

ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬੜੇ ਬੇਰਹਮੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀਆਂ ਉੱਪਰ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ, ਡੰਡੇ ਵਰ੍ਹਾਏ, ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਸੈਕੜੇ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਅਤੇ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਕੈਦ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਹ ਜੁਲਮ ਦਾ ਇੰਤਹਾ ਸੀ, ਸਾਮਰਾਜੀ ਦਰਿੰਦਗੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਅਵਾਜ਼ ਉੱਠਣ ਲੱਗੀ।

ਸਾਰੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਗੂ ਇਸ ਲੜਾਈ ਦਾ ਨਾ ਕੇਵਲ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਬਲਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੋਰਚਿਆਂ 'ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਅਪਣੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਵੀ ਦਿਖਾਈ। ਅਕਾਲੀਆਂ ਅੱਗੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਗੋਡੇ ਟੇਕਣੇ ਪਏ ਤੇ ਅਪਣੇ ਹੱਕ ਲਏ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਅਹਿੰਸਕ ਅੰਦੋਲਨ ਮੰਨਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ, ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਥੇਰੇ ਜਦੋ-ਜਹਿਦ ਵੀ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਵੱਡ-ਅਕਾਰੀ ਰੂਪ ਦਾ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।

‘ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ’ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਅੰਦਰ ਵੱਡਾ ਅਸਰ ਪੈਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਵੀ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਅਣਗਿਣਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਹੋਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਬਣੀਆਂ।

ਹੁਣ ਆਪਾਂ ਸਾਰੇ ਸੁਨਹਿਰੇ ਅੱਖਰ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ‘ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ’ ਦੇ ਗੌਰਵਮਈ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਡੇਢ ਸੌ ਸਾਲਾ ਸਥਾਪਨ ਵਰ੍ਹਾ ਸਾਡੀ ਸਿਰਮੌਰ ਸੰਸਥਾ ‘ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ’ ਦੀ ਯੋਗ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਮਨਾ ਰਹੇ ਹਾਂ।

ਆਓ, ਆਪਾਂ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਨਾਂਮੱਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਤੇ ਉਸ ਵਕਤ ਵਾਂਗ ਰਲਮਿਲ ਕੇ ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਪਹਿਰਾ ਦੇਈਏ। ਅਪਣੇ ਅੰਦਰ ਉਸੇ ਸਮਰਪਣ, ਜਜ਼ਬੇ, ਲਗਨ ਤੇ ਮਹਿਕ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਕਰਦਿਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸੁਨੇਹੇ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਮਾਨਵਤਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮੁਢਲੇ ਫਰਜ਼ ਨੂੰ ਸਮਝੀਏ।

ਸਾਨੂੰ ਖਿੰਡੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਇਕੱਠਿਆਂ ਕਰ ਕੇ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਡੂੰਘਾਈ ਦੀ ਮਿਣਤੀ ਵੀ ਕਰ ਲੈਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਬੜੇ ਜਦੋ-ਜਹਿਦ ਵਿੱਚੋਂ ਉਭਰੀ ਆਪਣੀ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਜਥੇਬੰਦੀ ‘ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ’ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਈਏ।