ਮੁੱਢਲੀ ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ

ਬਜਬਜ ਘਾਟ ਦਾ ਦਿਲ-ਕੰਬਾਊ ਸਾਕਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ’ਤੇ ਉੱਕਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਤਵਾਰੀਖ ਵਿਚ ਅਮਿੱਟ ਥਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਅਤੇ ਬਜਬਜ ਘਾਟ ਦਾ ਸਾਕਾ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੈੜ ਦਾ ਇਕ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ। ਸੰਨ 1914 ਈ: ਵਿਚ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਦੇ ਤੱਟ ’ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਇਬਾਰਤ ਲਿਖਣੀ ਅਰੰਭ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਤੇ ਮਲਾਇਆ ਵਿਚ ਠੇਕੇਦਾਰੀ ਕਰਦੇ ਜੁਝਾਰੂ ਵਪਾਰੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਸਰਹਾਲੀ ਨੇ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕੈਨੇਡਾ ਜਾਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਖੱਜਲ-ਖੁਆਰ ਹੁੰਦੇ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਜਪਾਨੀਆਂ ਤੋਂ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਕਿਰਾਏ ’ਤੇ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਜਹਾਜ਼ ਸੰਨ 1914 ਈ: ਵਿਚ 376 ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵੈਨਕੂਵਰ (ਕੈਨੇਡਾ) ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ 23 ਮਈ, 1914 ਈ: ਨੂੰ ਵੈਨਕੂਵਰ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਇਸ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ 22 ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਉੱਥੇ ਆ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਵੈਨਕੂਵਰ ਰਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਦੀ ਸਰਵ-ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਵੀ ਦਸਤਕ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਇਹ ਦਰਖਾਸਤ ਰੱਦ ਕਰ ਕੇ ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਬੰਦਰਗਾਹ ਨੇੜੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਜਹਾਜ਼ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਦਾ ਰਾਸ਼ਨ-ਪਾਣੀ ਖਤਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੱਚੇ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਵੀ ਸਵਾਰ ਸਨ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਬੂੰਦ-ਬੂੰਦ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਤਰਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਬਰਦਸਤ ਕਨੂੰਨੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖਣਾ ਨਸੀਬ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ। ਅੱਠ ਹਫਤੇ ਦੇ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਮਗਰੋਂ 18 ਜੁਲਾਈ, 1914 ਈ: ਨੂੰ 400 ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਸਟੀਮਰ ’ਤੇ ਹੱਲਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਦੇ ਸ੍ਵੈ-ਮਾਣ ਦੀ ਅੱਠ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤਕ ਚੱਲੀ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਸਦ-ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਮੰਨਵਾ ਕੇ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਕਲਕੱਤੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।

ਇਸ ਜਹਾਜ਼ ਦੀਆਂ ਸਵਾਰੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪਰ ਗੋਰਿਆਂ ਦੇ ਨਸਲਵਾਦ ਅਤੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਵਰਤਾਰੇ ਨੇ ਇਕ ਵਪਾਰੀ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਆਂ ਦੀ ਮੂਹਰਲੀ ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਸਾਬਕਾ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਸੀ ਜੋ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪਸਾਰੇ ਲਈ ਜਾਨ ਹੂਲ ਕੇ ਲੜੇ ਸਨ। ਵੈਨਕੂਵਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਟ ’ਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਬਸਤੀ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਜੋ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ ਉਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੁੱਲ ਗਈਆਂ।

ਇਸ ਨਾਲ ਅਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਖ਼ਾਤਰ ਰਾਹ ਹੋਰ ਪੱਧਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਦੀ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਆਮਦ ਰੋਕਣ ਕਾਰਨ ਸਾਰੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਨ 1913 ਈ: ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਰਾਹੀਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਆਗਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦਾ ਹੋਰ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। ਅੰਤ 29 ਸਤੰਬਰ, 1914 ਈ: ਨੂੰ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਕਲਕੱਤੇ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 14 ਮੀਲ ਪਿੱਛੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਬਜਬਜ ਘਾਟ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ। ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਨੂੰ ਗੋਰਿਆਂ ਨੇ ਠੁੱਡੇ ਅਤੇ ਧੱਕੇ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕੇ ਜਹਾਜ਼ ਤੋਂ ਜ਼ਬਰੀ ਉਤਾਰਿਆ। ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਸਿਰ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸੁਖ-ਆਸਣ ਕਰਨ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਨਾਂਹ-ਪੱਖੀ ਵਰਤਾਰੇ ਕਾਰਨ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਅੰਧਾ-ਧੁੰਦ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਉਣੀਆਂ ਅਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਕਈ ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਕਈ ਫੱਟੜ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਕੁਝ ਭੱਜਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਖ਼ੂਨੀ ਸਾਕੇ ਦਾ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ’ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ।

ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਅੰਦਰ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ‘ਮੁਲਕ ਤੇ ਮਨੁੱਖ’ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਜ਼ਿੱਲਤ ਭਰੀ ਦਾਸਤਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਣਗਿਣਤ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਕੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਝੰਡੇ ’ਤੇ ਲਿਖੇ ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ, ਅਲਹਾ-ਹੂ-ਅਕਬਰ ਅਤੇ ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ ਦੇ ਗੂੰਜੇ ਨਾਅਰੇ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਘਰ-ਘਰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਮਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਚੰਡ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਈ ਸੀ।

ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਸਾਕੇ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਦੀਆਂ ਸਵਾਰੀਆਂ ਤੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਢਾਹੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦਾ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਅਤੇ ਮੱਧ-ਵਰਗੀ ਬੰਗਾਲੀਆਂ ਅੰਦਰ ਬੜਾ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਸੰਨ 1914-1915 ਈ: ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ੀ ਆਈ। ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਕਈ ਉੱਘੇ ਦੇਸੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ। ‘ਦ ਬੰਗਾਲੀ’ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ 9 ਅਕਤੂਬਰ, 1914 ਈ: ਦੇ ਅੰਕ ਵਿਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਬੰਗਾਲੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਸੁਰਿੰਦਰ ਨਾਥ ਬੈਨਰਜੀ ਨੇ ਬੇਕਸੂਰ ਸਵਾਰੀਆਂ ’ਤੇ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਹੋਏ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਦੀ ਰਸਮੀ ਜਾਂਚ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਚਿਨ੍ਹ ਮੋਹਨ ਸੇਹਨੋਬੀਸ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤੀ ਬੰਗਾਲੀ ਮਹਾਂਕਵੀ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਆਤਮ ਕਥਾ Rabindranath Tagore, A Biography 1980 ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਹੈ- ਜਦ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਸਤੰਬਰ, 1916 ਈ: ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ ਤਾਂ ਉਹ ਕੁਝ ਚਿਰ ਲਈ ਜਪਾਨ ਰੁਕੇ। ਉਸ ਵਕਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਉੱਥੇ ਆਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਆਇਆ। ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਇਹ ਸੱਦਾ ਨਾ-ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੀ ਉਸ ਵਕਤ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਬੜੀ ਚਰਚਾ ਹੋਈ। ਡਾ. ਰਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਮਜੂਮਦਾਰ ਨੇ ਪੁਸਤਕ History of the Freedom Movement ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ “ਜਦ ਸਾਰੇ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਵੇਗੀ ਤਾਂ ਬਜਬਜ ਸਾਕੇ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ ਦੇ ਸਾਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।” ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਕਾਲੀਚਰਨ ਘੋਸ਼ ਨੇ Role of Honour ਵਿਚ, ਡਾ. ਤਾਰਾਚੰਦ ਨੇ History of the Freedom Movement in India, ਰਾਮਾਨੰਦ ਚੋਟੋਪਾਧਿਆਏ ਨੇ The Modern Review 1914 ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਰਦਨਾਕ ਸਾਕੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੁਨੀਆ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਸਾਕੇ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬੰਗਾਲੀ ਗ਼ਦਰੀ ਆਗੂ ਤਾਰਕ ਨਾਥ ਦਾਸ ਨੇ ਇਸ ਸਾਕੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਅੰਦਰ ਰੋਹ ਦੀ ਲਹਿਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪੁਰਜ਼ੋਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬੀ ਧਨਾਢ ਸਾਰਸਵਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਖੱਤਰੀਆਂ ਨੇ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਦਿਖਾਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਾਗਰਿਕ ਪੰਡਤ ਸੁੰਦਰ ਲਾਲ ਮਿਸ਼ਰ (ਤ੍ਰਿਖਾ) ਦਾ ਨਾਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਕੱਤਾ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸਿੱਖ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਘਟਨਾ ਨਾ-ਫੁਰਮਾਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਈ ਸੀ।

ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੌਰਾਨ ਬੰਗਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਤਾਲਮੇਲ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੋਵੇ ਧਿਰਾਂ ਸੰਗਠਿਤ ਹੋ ਕੇ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਗ਼ਦਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਨੇੜਤਾ ਵੱਧਣ ਲੱਗੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਭਿਣਕ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੀ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਕਲਕੱਤੇ ਦੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਤਕ ਆਉਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਨੌਜੁਆਨਾਂ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੰਭਵ ਸੀ ਕਿ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਆਮਦ ’ਤੇ ਸਵਾਰੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਇਸ ਡਰ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਜਹਾਜ਼ ਕਲਕੱਤੇ ਤੋਂ 14 ਮੀਲ ਪਿੱਛੇ ਬਜਬਜ ਘਾਟ ’ਤੇ ਹੀ ਰੋਕ ਲਿਆ ਗਿਆ।

ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਇਸ ਘਟਨਾ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ, ਹਾਂਗਕਾਂਗ, ਸ਼ੰਘਾਈ, ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਤੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਕਲਕੱਤੇ ਤੋਂ ਪਿਛਾਂਹ ਹੀ ਹੁਗਲੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕਿਨਾਰੇ ’ਤੇ ਰੋਕ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲੇ ਦੇ ਅਧਿਆਦੇਸ਼ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਸਿੱਧਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ’ਤੇ ਲਿਜਾ ਕੇ ਰੇਲ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਦਾ ਸੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਰੀਆਂ ’ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ੱਕ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤੇ ਗ਼ਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਨ। ਇਹ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਜਹਾਜ਼ ਤੋਂ ਉਤਰਨ ਲੱਗੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਤੇ ਦੇਸ਼-ਪੱਖੀ ‘ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ’ ਵਰਗੇ ਨਾਅਰੇ ਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਰੇਲ ਅਤੇ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦੇ ਬੰਗਾਲੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦਿਲ੍ਹੀ ਹਮਦਰਦੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।

ਕਲਕੱਤਾ ਮਹਾਂਨਗਰੀ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿਚ ਕਾਮਾਗਾਟਮਾਰੂ ਦੀ ਘਿਣਾਉਣੀ ਕਰਤੂਤ ਦੀ ਚਰਚਾ ਆਮ ਛਿੜ ਪਈ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹੱਦ-ਬੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਖ਼ੂਨੀ ਸਾਕੇ ਮਗਰੋਂ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਲੀਪੁਰ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਡੱਕ ਕੇ ਅਣ-ਮਨੁੱਖੀ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਬੰਗਾਲੀ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਵਾਲਾ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ। ਸ. ਸੁਰੈਣ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਵਰਗੀਆਂ ਸਵਾਰੀਆਂ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰਾਹਾਂ ਤੋਂ ਕੱਢਣ ਦਾ ਯਤਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਥਾਨਕ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਜੁਝਾਰੂ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਿਚ ਨੇੜਤਾ ਵੱਧਣ ਲੱਗੀ। ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ, ਰਸਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਪਰਵਾਸ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਨੂੰਨ, ਨਸਲੀ ਵਿਤਕਰੇ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਸੋਚ ਦੀ ਚਰਚਾ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਹਰੋਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਵਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਬੇਕਸੂਰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ’ਤੇ ਜਬਰ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ।

ਦੇਸ਼-ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਲਈ ਮੱਧ ਵਰਗੀ ਬੰਗਾਲੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਸਨ। ਗ਼ਦਰੀ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਰਮਨ ਤੋਂ ਮਦਦ ਲੇਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਗਿਆ, ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਕਲਕੱਤਾ ਤੇ ਕਲਕੱਤੇ ਤੋਂ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਤਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਨਸਲ ਵਾਲੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਇਨਕਲਾਬ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਗਿਆ, ਵਿਦਰੋਹ ਲਈ ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੇ ਮਨਸੂਬੇ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨਅਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣਾ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਲਈ ਲਾਹੇਵੰਦ ਸਾਬਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਰਫ ਪਰਵਾਸ ਅਤੇ ਰਿਜਕ ਕਮਾਉਣ ਦੇ ਘੇਰੇ ਤਕ ਸੀਮਤ ਸਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ. ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਕਿਰਤੀ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਕਲਕੱਤੇ ਦੀ ਚਹਿਲ ਪਹਿਲ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਸਟਰੀਟ ਤੋਂ ਦਸੰਬਰ 1915 ਈ: ਵਿਚ ਇਕ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਦਲਾਲੀ ਅਦਾਰੇ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਦੇ ਜ਼ੁਰਮ ਹੇਠ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ’ਤੇ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਸਾਕੇ ਅਤੇ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦਾ ਅਸਰ ਸੀ। ਉਹ ਸਾਬਕਾ ਫੌਜੀ ਸੀ। ਉਹ ਪਿਛਲੇ 9 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕਲਕੱਤੇ ਦਾ ਨਿਵਾਸੀ ਬਣ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਕਲਕੱਤੇ ਦੀ ਮੁੱਖ ਇਨਕਲਾਬੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਜੁਗਾਂਤਰ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਰਿਹਾਅ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਮਗਰੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਬੰਗਾਲੀ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਵੜੇ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਭਾਈ ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਉਕਸਾਉਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1916 ਈ: ਤਕ ਕਲਕੱਤੇ ਅਤੇ ਹਾਵੜੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੰਗਾਲੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹ ਲਿਆ ਗਿਆ ਜਾਂ ਬੰਗਾਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਆਪਣੀ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ’ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸੁਖ ਦਾ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਠੱਲ੍ਹ ਆਰਜ਼ੀ ਸੀ। ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੀ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦਾ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਅਸਰ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਵਧੀਕੀ ਦਾ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ’ਤੇ ਗਹਿਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਹਵਾ ਦੇ ਰੁਖ਼ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਡੀ ਤਬਦੀਲੀ ਸਾਫ ਝਲਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਰੁੱਧ ਸਮੂਹਿਕ ਲੜਾਈ, ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੰਗਠਤ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੋਚ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੰਨਿਆ।

ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਬੰਗਾਲ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗਠਨ

ਮੱਧ-ਕਾਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਵੱਸਣੇ ਅਰੰਭ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਇੱਥੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਸਮੇਂ ਖੱਤਰੀ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਨਾਨਕਪੰਥੀ ਸਾਧ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਉਣਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਕਲਕੱਤੇ ਦੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਤੋਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬਰਮਾ, ਮਲਾਇਆ, ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਨੂੰ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਫੋਰਟ ਵਿਲੀਅਮ ਵਿਚ ਸੀ। ਫੌਜ ਦੀ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਦਸਤੂਰ ਲਈ ਇੱਥੇ ਆਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਕਲਕੱਤਾ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਨਅਤਾਂ ਦਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਸਾਰਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਅਤੇ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਕਲਕੱਤੇ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵੱਲ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰੁਖ਼ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਪਿਛਲੀ ਗਰੀਬੀ ਕੱਢਣੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਹ ਇੱਥੇ ਵੱਸਣ ਲੱਗੇ। ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਮਹਿਕਮੇ ਵਿਚ ਡਰਾਈਵਰ ਜਾਂ ਕੰਡਕਟਰ, ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਸਨਅਤਾਂ ਵਿਚ ਦਰਬਾਨ, ਸਕਿਉਰਟੀ ਅਫ਼ਸਰ, ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹੱਡ-ਭੰਨਵੀ ਮਿਹਨਤ, ਲਗਨ, ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਇਹ ਕਾਰਖਾਨੇਦਾਰ, ਟਰਾਂਸਪੋਰਟਰ, ਦੁਕਾਨਦਾਰ, ਹੋਟਲਾਂ ਅਤੇ ਢਾਬਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣ ਗਏ। ਆਰਥਿਕ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲਿਆਉਣਾ ਅਤੇ ਵਸਾਉਣਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੱਧਣ ਲੱਗਿਆ ਸੀ।

ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਅਤੇ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਮਗਰੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਗਰਾਮੀਏ ਵੀ ਕਲਕੱਤੇ ਅਤੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਨਗਰਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਵੱਸਣ ਲੱਗੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਦੇ। ਸਾਮਰਾਜਵਾਦੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਵੱਧਣ ਲੱਗੀ ਸੀ। ਸਥਾਨਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਚ ਹਫਤਾਵਰੀ, ਮਹੀਨੇਵਾਰ ਅਤੇ ਗੁਰਪਰਬਾਂ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਲੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ- ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਕਵਿਤਾ, ਲੇਖ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਹਿਤ ਸਮਗਰੀ ਨੂੰ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਟਰੈਕਟਾਂ ਵਿਚ ਛਪਵਾ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਮੁਫਤ ਵੰਡਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਵਕਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਕੇਂਦਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਉਥਾਨ ਅਤੇ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਦੇ ਵੀ ਕੇਂਦਰ ਬਣਨ ਲੱਗੇ ਸਨ। ਹਰ ਫਿਰਕੇ ਤੇ ਵਰਗ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਆਗੂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਸਟੇਜਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੌਮ-ਪ੍ਰਸਤ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਤੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ 1923 ਈ: ਵਿਚ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਜਗਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਕਵੀ ਕੁਟੀਆ’ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ‘ਕਵੀ’ ਰਸਾਲੇ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਖ਼ਰਚਾ ਉਹ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਆਮਦਨੀ ’ਚੋਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਰਸਾਲਾ ਕੱਢਣ ਲਈ ‘ਕਵੀ ਪ੍ਰੈਸ’ ਲਗਾਈ ਗਈ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਲਾਏ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦਾ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਉੱਪਰ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਪਿਆ। ਉਸ ਵਕਤ ਦੇ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਗੂ ਅਤੇ ਗ਼ਦਰੀ ਕਵੀ ਸੁਦਾਗਰ ਸਿੰਘ ‘ਭਿਖਾਰੀ’ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ‘ਅਕਾਲੀ ਅਖ਼ਬਾਰ’ ਵਿਚ ਛਪੀ।

ਸਾਬਾਸ਼ ਅਕਾਲੀ ਤੇਰੀ ਚਾਲ ਹੈ ਨਿਰਾਲੀ,
ਡਾਢੀ ਘਾਲ ਕੇ ਤੇ ਘਾਲ ਸੇਵਾ ਪੰਥ ਦੀ ਕਮਾਈ ਤੂੰ।
ਝੱਖੜ ਹਨੇਰੀਆਂ ਦੀ ਕੀਤੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ,
ਹੋਇਕੇ ਬੇਖੋਫ ਸੱਚੋ ਸੱਚ ਕਹਿ ਸੁਣਾਈ ਤੂੰ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ ਬੰਗਾਲ, ਕਿਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਪਾਰਟੀ ਬੰਗਾਲ, ਕਿਰਤੀ ਦਲ ਬੰਗਾਲ, ਬੰਗਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਮੇਟੀ, ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਕੈਦੀ ਪਰਵਾਰ ਸਹਾਇਕ ਕਮੇਟੀ, ਆਲ ਬੰਗਾਲ ਸਿੱਖ ਲੀਗ, ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਤੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਗਠਨ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਤੀਜੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਬਣੇ। ਉਸ ਵਕਤ ਤਕ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਪੰਜਾਬੀ ਆ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਮਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਟਰਾਮ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਯੂਨੀਅਨ ਨੇ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿਚ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਰਕਾਰ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੈਲੀ ਕੱਢੀ ਅਤੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਵਿਖਾਵਾ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਨਾਭੇ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿਖੇ ਚੱਕਾ ਜਾਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ‘ਨਾਭਾ ਦਿਵਸ’ ਮਨਾਇਆ। ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ਮਈ ਬਿਰਤੀ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਤਸੀਹੇ ਝੱਲੇ, ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗਏ ਤੇ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਬਜਬਜ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ

ਬਜਬਜ ਨਾਮ ਸ਼ਹਿਰ ਬੰਗਾਲ ਦੇ 24 ਪਰਗਨਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਕਲਕੱਤੇ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 14 ਮੀਲ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਹੁਗਲੀ ਨਦੀ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਕਸਬਾ ਸੀ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅਤੇ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਇਕ ਬੰਦਰਗਾਹ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਵੱਧਦੀ ਗਈ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੌਰ ਨਾਲ ਬਜਬਜ ਅਤੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਸਨਅਤਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦਾ ਦਰਦਨਾਕ ਤਵਾਰੀਖੀ ਸਾਕਾ ਇੱਥੇ ਹੀ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ। ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਤੋਂ ਜਦ ਵਾਪਸ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਉਹ ਬਜਬਜ ਘਾਟ ’ਤੇ ਉਤਰੇ। ਪੁਰਾਣੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬਜਬਜ ਵਿਖੇ ਇਕ ਪੁਰਾਣਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸੰਨ 1756 ਈ: ਵੇਲੇ ਇਸ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਮੁਰਸ਼ਿਦਾਬਾਦ ਨਵਾਬ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਅਤੇ ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਫੌਜਦਾਰ ਮਾਨਿਕਚੰਦ ਅਧੀਨ ਸੀ। ਇਹ ਮਾਨਿਕਚੰਦ ਪੰਜਾਬੀ ਖੱਤਰੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਖੱਤਰੀ ਕਲਕੱਤਾ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੇ ਥੰਮ ਸਨ (ਇਸ ਉੱਪਰ ਲੇਖਕ ਦੀ ਖੋਜ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ।) ਮਨਿਕਚੰਦ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬਜਬਜ ਵਿਖੇ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਾਨਿਕਚੰਦ ਦੀ ਪੱਗ ਵਿਚ ਗੋਲੀ ਫਸ ਗਈ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਨਵਾਬ ਦੀ ਫੌਜ ਹਾਰ ਗਈ। ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ੇ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। 1890 ਈ: ਵਿਚ ਬਜਬਜ ਦਾ ਕਲਕੱਤੇ ਨਾਲ ਰੇਲ ਸੰਪਰਕ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਦਕਿ ਸੜਕ ਅਤੇ ਜਲ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੀ। ਨੇਤਾ ਜੀ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਸਨਅਤਾਂ ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਕਸਰ ਬਜਬਜ ਆਉਂਦੇ। ਬਜਬਜ ਦੇ ਅੱਛੀਪੁਰ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਖੰਡ ਮਿੱਲ (ਚਿੱਟੀ ਸ਼ੱਕਰ) ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇਕ ਚੀਨ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲੇ ‘ਆਚੂ’ ਨਾਂ ਦੇ ਚੀਨੀ ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਇਸ ਕਾਰਨ ਖੰਡ ਨੂੰ ‘ਚੀਨੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਅਤੇ ਤੀਸਰੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਬਜਬਜ ਪਟਸਨ ਸਨਅਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਬੰਗਾਲੀ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਇੱਧਰ ਨੂੰ ਆਉਣ ਲੱਗੇ ਪਏ ਸਨ। ਸੈਂਕੜੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵੀ ਇੱਥੇ ਜੂਟ ਮਿੱਲਾਂ ਅਤੇ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਲੱਗੇ ਸਨ।

ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਲਕੱਤੇ ਸਥਾਈ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨਾ

ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਪੜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸੰਨ 1927 ਈ: ਵਿਚ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪਰਵਾਰ ਸਮੇਤ ਕਲਕੱਤੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਦਾ ਕੰਮ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਲਤਨਤ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੇ ਹਮ-ਵਤਨਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤੰਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਸਾਕੇ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਢਾਹੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੀ ਵਿੱਥਿਆ ਕਲਕੱਤੇ ਤੇ ਹਾਵੜਾ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਸਟੇਜਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੁਣਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਸਾਕੇ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲਾਮਬੰਦੀ, ਵਿਰੋਧਤਾ, ਨਾ- ਫੁਰਮਾਨੀ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ, ਨਿੱਤਨੇਮੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ’ਤੇ ਪੂਰੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਸਾਕੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਹ ‘ਬੰਗਾਲ ਕਾ ਕਪਤਾਨ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ। ਸੰਨ 1928 ਈ: ਵਿਚ ਉਹ ਸਰਬ ਬੰਗਾਲ ਸਿੱਖ ਲੀਗ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੇ ਗਏ। 16 ਮਾਰਚ, 1928 ਈ: ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਫੜ ਲਿਆ ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ, ਸੰਨ 1930 ਈ: ਨੂੰ ਭੜਕਾਊ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 6 ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਉਸ ਵਕਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘਰ 8-ਏ, ਰਾਮਮਯ ਰੋਡ, ਭਵਾਨੀਪੁਰ, ਕਲਕੱਤਾ ਵਿਖੇ ਸੀ। ਆਪ ਨੇਤਾ ਜੀ, ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਅਤੇ ਪੰਡਤ ਨਹਿਰੂ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।

ਬਾਬਾ ਜੀ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਣ ਵਿਚ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਸ ਰਹੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਜੋੜਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਕਟਿਆਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਉਛਲਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇਕ ਵੱਡੇ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਸ. ਗੁਰਪ੍ਰਸਾਦਿ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਬੇਟੀ ਬੀਬੀ ਸਚਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸ. ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਜੋੜਿਆ ਸੀ। ਸ. ਗੁਰਪ੍ਰਸਾਦਿ ਸਿੰਘ ਉਸ ਵਕਤ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਸਿਰਕੱਢ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਸਨ। ਅਜਿਹੇ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਬਿਹਾਰੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਰਿਸ਼ਤੇ ਜੁੜਨ ਲੱਗੇ ਸਨ।

ਬਾਬਾ ਜੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਿਚ ਸੰਗਠਨ ਕਰਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਤਤਪਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਹਰ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ। ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਸ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬੰਗਾਲੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਾਥੀ ਜਤਿੰਦਰਾ ਨਾਥ ਦਾਸ ਦੀ 13 ਸਤੰਬਰ, 1931 ਈ: ਨੂੰ ਬਰਸੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਹਾਲੀਡੇ ਪਾਰਕ ’ਤੇ ਹੋਏ ਵੱਡੇ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਰੌਂਗਟੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਤਕਰੀਰ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਸਾਰੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਸਟੇਜਾਂ ਤੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਆਪ ਨੇ ਟਾਟਾ ਨਗਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਗੋਲਮੋਰੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿਖੇ 24 ਜੁਲਾਈ, 1929 ਈ: ਨੂੰ ਟੀਨ ਪਲੇਟ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਹੜਤਾਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਦੰਡਾਵਲੀ ਦੀ ਧਾਰਾ 107 ਅਧੀਨ ਮੁਕੱਦਮਾ ਦਰਜ ਹੋਇਆ।

ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਜਬਜ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਰਾਬਤਾ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪੁਰਾਣੇ ਸਾਥੀ ਵੀ ਉੱਥੇ ਆ ਕੇ ਵੱਸ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਦਕਾ ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਸਾਕੇ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੋ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਸਾਕੇ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਬਜਬਜ ਘਾਟ ਤੇ ਖੰਡੇ ਦੀ ਬਨਾਵਟ ਦਾ ਇਕ ਸਮਾਰਕ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਪੰਡਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ 1 ਜਨਵਰੀ, 1952 ਈ: ਨੂੰ ਇਸ ਸਮਾਰਕ ਦਾ ਉਦਾਘਾਟਨ ਕੀਤਾ। 1952 ਈ: ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਜੀ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਸਮੇਤ ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਬੈਰਕਪੁਰ ਛਾਉਣੀ ਦੇ 22 ਰਿਵਰਸਾਈਡ ਰੋਡ ਵਿਖੇ ਆ ਕੇ ਵੱਸ ਗਏ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਕ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਵਕਤ ਬੈਰਕਪੁਰ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸਿੱਖ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟਰ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪੰਜਾਬ) ਤੋਂ ਉਜੜ ਕੇ ਆਏ ਪਰਵਾਰਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਰੈਣ-ਬਸੇਰਾ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਸ. ਹਵੇਲੀ ਰਾਮ ਸਿੰਘ, ਸ. ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ ਕਿਲ੍ਹਾ ਰਾਏਪੁਰ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਆਗੂਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੌਮ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ 1954 ਈ: ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਖੇ ਉਹ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ ਸਨ।

ਅਜ਼ਾਦੀ ਵੇਲੇ ਬਜਬਜ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਅੰਦਰ ਸੈਂਕੜੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਬਾਦ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਝਾ, ਦੁਆਬਾ ਤੋਂ ਇਹ ਇੱਧਰ ਆਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਲਾਕਾਈ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਆਪਸੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਘਿਓ-ਖਿੱਚੜੀ ਦਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਆਪਸ ਵਿਚ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਦੇ ਸਾਂਝੀ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ, ਕਲਕੱਤਾ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ 1962 ਈ: ਤਕ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਆਰਜੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਖੇ ਅਖੰਡਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਭੋਗ ਪੁਆ ਕੇ ਦੀਵਾਨ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਸ. ਸੁੱਚਾ ਸਿੰਘ ਸਖੀਰਾ, ਸ. ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਈਸੇਵਾਲ, ਸ. ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ, ਸ. ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਠੱਠਾ, ਸ. ਸੁਦਾਗਰ ਸਿੰਘ ਕੋਕਰੀ, ਸ. ਜਗਤ ਸਿੰਘ, ਸ. ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਮੁਰਾਦਪੁਰ, ਸ. ਗੁਲਜਾਰ ਸਿੰਘ ਬਹਿਣੀਵਾਲ, ਸ. ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਸਖੀਰਾ. ਸ. ਮੱਘਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਸੁੱਚਾ ਸਿੰਘ ਦੁਆਬੀਆ, ਸ. ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਬੋਪਾਰਾਏ, ਸ. ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਹਦਿਆਰਾ, ਸ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਮੁਰਾਦਪੁਰ, ਸ. ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਧਮੋਟ, ਸ. ਸੁਰਤਾ ਸਿੰਘ, ਸ. ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ ਕਾਲੇ ਅਤੇ ਭਾਈ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਥਾਂ ਖਰੀਦ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦਗੰਜ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਬਜਬਜ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਦੂਰ-ਅੰਦੇਸ਼ੀ ਆਗੂ ਸ. ਅਖਤਿਆਰ ਸਿੰਘ ਸੰਨ 1983 ਈ: ਵਿਚ ਬਣੇ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਹੋਰ ਜ਼ਮੀਨ ਖਰੀਦੀ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸ. ਗੁਲਜਾਰ ਸਿੰਘ ਜੋਹਲ, ਸ. ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮੁਰਾਦਪੁਰ, ਸ. ਰੇਸ਼ਮ ਸਿੰਘ ਸਖੀਰਾ, ਸ. ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਮੁਰਾਦਪੁਰਾ, ਸ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਦੁਬਲੀ, ਸ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਸ. ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਕਾਲੇ, ਸ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਲਗਨ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਕਾਰਜ ਨੇਪਰੇ ਚੜ੍ਹਾਏ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨਵੀਂ ਬਿਲਡਿੰਗ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ। ਬਜਬਜ, ਕਲਕੱਤੇ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਪੁਰਾ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਮੇਟੀ ਅਧੀਨ ਕਾਮਾਗਾਟਮਾਰੂ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਇਸ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਕਮੇਟੀ ਰਾਹੀਂ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਰਾਬਤਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਬਜਬਜ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਨਾਮ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਸਟੇਸ਼ਨ ਰੱਖਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਹੁਣ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਸ. ਅਖਤਿਆਰ ਸਿੰਘ ਹੁਰਾਂ ਦੇ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਬੰਗਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਗਣੇਸ਼ ਘੋਸ਼ ਤੋਂ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਸਾਕੇ ਤੇ ਇਕ ਅਹਿਮ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਕਿਤਾਬ ਛਪਵਾ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਅਨ An Episode of India’s Struggle Kamagata Maru 1914 ਸੀ। ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇਹ ਅਹਿਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ ਛਪਵਾਈ ਗਈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਇਸ ਸਾਕੇ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਵਿਦੇਸ਼ ਤਕ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਖ਼ੂਨੀ ਸਾਕੇ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਕਰਦਿਆਂ ਕਈ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਸ. ਮਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵੜੈਚ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਸਾਕੇ ਵਿਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਲੜਾਈ ਲੜੀ), ਸ. ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ (ਸਿੱਧੂ), ਜਥੇਦਾਰ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਡੂੰਗਰ ਨੇ ਖੋਜ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 2006 ਈ: ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸ. ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮੁਰਾਦਪੁਰ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ ਸ. ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੁਣ ਫਿਰ ਸ. ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਨੌਜਆਨ ਵੀਰ ਸ. ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਸਖੀਰਾ, ਸ. ਜਸਵੀਰ ਸਿੰਘ ਕਾਲੇ, ਸ. ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਖੀਰਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਸਾਥੀ ਪੂਰੀ ਤਨਦੇਹੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਨਾਮੀ ਆਗੂ ਪਹੁੰਚੇ। ਪੰਡਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ, ਡਾਕਟਰ ਬੀ.ਸੀ.ਰਾਏ, ਕਾਮਰੇਡ ਰਾਮ ਕਿਸ਼ਨ, ਸ. ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਆਪਣੀ ਧਰਮ ਪਤਨੀ ਬੀਬੀ ਰਾਮ ਕੌਰ ਸਮੇਤ ਇੱਥੇ ਆਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ ਜਦ ਸ. ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਆਪਣੀ ਧਰਮ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਬਜਬਜ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ. ਸੁੱਚਾ ਸਿੰਘ ਸਖੀਰਾ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚੇ। ਘਰ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸਾਰੇ ਆਂਢ- ਗੁਆਂਢ ਦੇ ਸਿੱਖ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਸ. ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੁਤਬੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਆਦਰ ਨਾਲ ਬਿਠਾਉਣ ਦੀ ਸੋਚ ਹੀ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਸ. ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਝੱਟ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਗ ਰੱਖੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ. ਸੁੱਚਾ ਸਿੰਘ ਹੁਰਾਂ ਤੋਂ ਦੇਸੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਗਲਾਸਾਂ ਵਿਚ ਚਾਹ ਛਕਣ ਅਤੇ ਮੰਜੇ ’ਤੇ ਹੀ ਬੈਠਣ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਕੀਤੀ। ਮਗਰੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਭਰਾ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸੁਦਾਮੇ ਵਰਗੇ ਯਾਰਾਨੇ ਦੀ ਗੱਲ ਅੱਜ ਵੀ ਤਾਜ਼ਾ ਹੈ। ਮਗਰੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਗਿਆਨੀ ਜੈਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਆਗੂ, ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਉੱਪ ਕੁਲਪਤੀ ਡਾ. ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਟੀਮ ਕਲਕੱਤੇ ਆਈ, ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋਣਾ ਉਹ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫਰਜ਼ ਸਮਝਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜਥੇਦਾਰ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸੰਨ 2006 ਈ: ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕਰਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡਨਲਪ ਆਏ ਤਾਂ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਤੋਂ ਸਿੱਧੇ ਹੀ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਟੀਮ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਬਜਬਜ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕੈਡਮੀ ਦਿੱਲੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕੈਡਮੀ ਲੁਧਿਆਣਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕੈਡਮੀ ਦਿੱਲੀ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਬਜਬਜ ਆ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੱਥੇ ਨਾਲ ਲਗਾ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ।

ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ, ਬੰਗਾਲੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੀ ਸੋਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਬਜਬਜ ਦੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਜਾਂ ਬਾਹਰੀ ਮਦਦ ਦੇ ਬਗੈਰ ਹੀ ਬਜਬਜ ਤੇ ਕਲਕੱਤੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤਿਲ-ਫੁੱਲ ਇਕੱਤਰ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਬਲਦੀ ਲਾਟ ਨੂੰ ਜਗਾਈ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਬੰਗਾਲੀ ਕਵੀ ਅਮਿਤਾਭ ਚੱਕਰਵਤੀ ਨੇ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਨਾਮਕ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਅਤੇ ਆਮ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਅਧਿਆਏ ਨੂੰ ਅਣਗੋਲਿਆਂ ਕਰਨ ਦਾ ਦੁੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਆਖਰੀ ਪੰਕਤੀਆਂ ਇੱਥੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ:

ਕਾਮਾਗਾਟਮਾਰੂ

ਬਜਬਜੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਕ ਓ ਸਾਧਾਰੋਨ ਮਾਨੂਸ਼ੇਰਾ ਏਈਦਿਨ
ਅਸਮ ਸਾਹਸੇ ਬੂਕ ਆਂਗਲੇ ਘਰੇ ਸਥਾਨ ਦਿਏਛਿਲੋ, ੲੈਈ ਬੀਰਦੇਰ

ਕੂਖਿਆਤ ਸਾਮਰਾਜੋਬਾਦੀਕੇ ਬੂੜੋ ਆਂਗੂਲ ਦੇਖੀਏ
ਕਾਲਕ੍ਰਮੇ ਓਦੇਰ ਸਾਹਾਯੋਏ ਓਂਰਾ ਫ਼ਿਰੇ ਜਾਏ ਨਿਜ ਰਾਜੌ
ੳਈ ਮ੍ਰਿਤਪੂਰੀ ਸ਼ਹੀਦਬੇਦੀਕੇ ਕੋਲੇ ਨਿਏ
ਆਜ ਏਕ ਆਸ਼ਚਰਯ ਨੀਰਬ-ਸੇਈ ਬੀਰਦੇਰ ਉਤਰਸੂਰੀਰਾ
ਸੋਨਾਰ ਆਖਰੇ ਲੇਖਾ ਏਈ ਇਤਿਹਾਸੇ ਉਦਾਸੀਨ
ੳਦੇਰ ਖੂਨੇਰ ਦਿਨ ਸਮਰਨ ਅਨੂਸ਼ਠਾਨੇ ਗੀਤ ਹੌਐ
ਗੁਰੂਦਵਾਰਾ ਕਮਿਟਿਰ ਦਵਾਰਾ ਧਰਮੀਅ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ

ਅਮਿਤਾਭ ਚੱਕਰਵਤੀ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ

ਬਜਬਜ ਦੇ ਆਮ ਲੋਕ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਿਨ ਬੜੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਬੇਖੌਫ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਪਨਾਹ ਦਿੱਤੀ ਬਦਨਾਮ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਗੂਠਾ ਵਿਖਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ (ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਈਚਾਰੇ) ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਕੁਛ ਸਮੇਂ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਤਨ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਇਹ ਮ੍ਰਿਤੂ ਨਗਰੀ (ਬਜਬਜ ਬਾਰੇ) ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਸਮਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਸਮਾਈ ਬੈਠੀ ਅੱਜ ਇਕ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਚੁੱਪ-ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੂਰਵੀਰਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਅਧਿਕਾਰੀਓ (ਸਾਰੇ ਦੇਸ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰ)

ਸੋਨੇ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਉਕਰੇ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਉਦਾਸੀਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਉਲੀਕੇ ਕਾਰਜ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਮੇਟੀ ਅਧੀਨ ਚਲਦੇ ਹਨ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ।