ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਕਰਨੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨੇਕ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਉਪਰਾਲਾ ਹੈ। ਕਲਕੱਤੇ ਵਿੱਚ ਕਾਨਫਰੰਸ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਾਡੇ ਪੂਰਬੀਏ ਅਤੇ ਕਲਕੱਤੇ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਮਨੋਂ “ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੰਜੇ ਦਰਿਆ ਆਪਣਾ ਰੁਖ਼ ਬਦਲ ਕੇ ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਵਹਿ ਤੁਰੇ ਹਨ।” ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਜਦ ਕਦੇ ਵੀ ਪਲਾਇਣ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਗਏ।

ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੜੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਮੁੱਢਲੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਇੱਥੇ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਮਕਸਦ ਨਾਲ ਆਇਆ ਕਰਦੇ ਸੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਅਖਾਣ ਹੈ “ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜੰਮਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਮੁਹਿੰਮਾਂ” - ਪੰਜਾਬ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਜ਼ਮੀਨੀ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਧਾੜਵੀਆਂ ਲਈ ਇਕ ਵੱਡੀ ਵੰਗਾਰ ਬਣਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਵਜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਧਾੜਵੀਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਉੱਪਰ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ’ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਵੀ ਹਰ ਵਕਤ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਰੀਰਿਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜੁਝਾਰੂਪੁਣਾ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਜੋਖਮ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਅੰਦਰੋਂ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵੀ ਜਾਗੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕਾਬਲ, ਕੰਧਾਰ, ਇਰਾਨ, ਇਰਾਕ, ਅਰਬ, ਤੁਰਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਵਣਜ ਕਰਨ ਲਈ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ। ਠੀਕ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਯੂ.ਪੀ., ਬਿਹਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ। ਸਮੁੰਦਰ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਪਾਰੀ ਆਪਣਾ ਸਮਾਨ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਂਵਾਂ ਤੋਂ ਸਮਾਨ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਖੱਤਰੀ ਆਮ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਵਿਚ ਕੁਸ਼ਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੋਂ ਬਾਹਰ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਇਹ ਮੋਢੀ ਸਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਕਾਫੀ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਲਕੱਤੇ ਕੋਲ ਇਕ ਬੰਦਰਗਾਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਕਲਕੱਤੇ ਨੇੜੇ ਚੰਦਰਕੇਤੂਗੜ੍ਹ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਥਾਂ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਨਾਲ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰਾਏ ਬਣੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਵੀ ਕਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਬੰਦਰਗਾਹ ਸੀ। ਉਸ ਵਕਤ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਨੂੰ ਗੰਗਾਰਿਦਯੀ, ਗੰਗਾਰਿਤਈ, ਗੰਗਾਰਿਦਮ, ਬੰਗਾ, ਬੰਗਾਲਾ ਸੱਦ ਦੇ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਆਖਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ। ਇਸ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਪਾਣਿਨੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਅਸ਼ਟਾਧਿਆਇ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣ, ਮਹਾਂਭਾਰਤ, ਰਮਾਇਣ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਮਗਰੋਂ ਕਾਲੀਦਾਸ, ਬ੍ਰਹਮੀਹੀਰਾ, ਅਬੁਲ ਫ਼ਜ਼ਲ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਵੀ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ “ਬੰਗ ਕੇ ਬੰਗਾਲੀ” ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅੱਜ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚ ਇਨਸਾਨੀਅਤ, ਮਨੁੱਖੀ ਬਰਾਬਰੀ ਤੇ ਹੱਕ-ਸੱਚ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਫੇਰੀ ਕੀਤੀ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ‘ਉਦਾਸੀ ਕੀ ਰੀਤ ਚਲਾਈ’ ਉਸ ਰੀਤ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਾਫੀ ਉਦਾਸੀ ਡੇਰੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ। ਮਗਰੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਚਲਦੇ ਹੋਏ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਵੀ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਰਹੇ। ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਵੀ ਇਸੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪਟਨਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ।

ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਖੱਤਰੀ ਇਧਰ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਕਈ ਇੱਥੇ ਵਪਾਰਕ ਹਿਤਾਂ ਕਰਕੇ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੱਸ ਵੀ ਗਏ। ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਮਹਿਤਾਬ (ਮਹਿਤਾ ਖੱਤਰੀ) ਪਰਵਾਰ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਧਰ ਆਇਆ। ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਉਹ ਬਰਦਵਾਨ ਦੇ ਰਾਜੇ ਬਣ ਗਏ। ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖਵਾਉਣ ਵਿਚ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਸਨਸੋਲ ਤੋਂ 30 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਇਕ ਜਗ੍ਹਾ ਦਾ ਨਾਂ ਉਖਰਾ ਹੈ। ਉੱਥੋਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਕੇ.ਬੀ. ਲਾਲ ਹਾਂਡਾ ਸੀ। ਪੂਰਨੀਆ ਸਟੇਟ ਰਾਜੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲੇ ‘ਲਾਲ’ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਲੇਵਾ ਪਰਵਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਮਹਿਲ ਦੇ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਕੂਚ-ਬਿਹਾਰ ਦਾ ਰਾਜ-ਘਰਾਣਾ ਵਰਮਨ ਪਰਵਾਰ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੀ। ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਪਿਛਲੀ ਵਜ਼ਾਰਤ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਰਹਿ ਚੁੱਕੇ ਮੰਤਰੀ ਕਿਰਨਮਯ ਨੰਦਾ ਦੇ ਕਹਿਣ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵਡੇਰੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਨ। ਉਹ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਘੁੱਗ ਦਿਹਾਤੀ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਬਿਹਾਰ, ਝਾਰਖੰਡ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। ਇਹ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਰਚ-ਮਿਚ ਕੇ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਹੀ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸਿੱਖੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਆਏ, ਉਹ ਸਥਾਨਕ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਮਰਦ ਅੱਜ ਵੀ ਸਿਰ ’ਤੇ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਅੱਖਰੀ ਗਿਆਨ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪਾਠ ਸਮਝ ਵੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਵੱਸੇ ਹਨ। ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਵੀਰਭੂਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਮੁਰਾਰਾਈ, ਮੁਰਸ਼ੀਦਾਬਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਜ਼ੀਆਗੰਜ, ਮੇਦਨੀਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਕੋਨਟਾਣੀ ਅਤੇ ਤਾਮਲੁਕ, ਬਿਹਾਰ ਕਟਿਹਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਲਾਗਲੇ ਪਿੰਡ ਮਹੇਸਵਾ ਅਤੇ ਸਾਦਲਪੁਰ, ਪੂਰਨੀਆ, ਮੁਜ਼ਫ਼ਰਪੁਰ, ਭਾਗਲਪੁਰ, ਮੂੰਗੇਰ, ਲੱਖੀ ਸਰਾਈ, ਹਜ਼ਾਰੀਬਾਗ, ਬਲੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਕਟਿਹਾਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਬਰਾਰੀਹਾਟ ਥਾਣੇ ਤਹਿਤ ਪੰਜ ਪਿੰਡ ਲਕਸਮੀਪੁਰ, ਉਛਲਾ, ਭੰਡਾਰਤਲ, ਗੁਰੂ ਬਜਾਰ, ਹੁਸੈਨਾ ਹਨ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀਆਂ ਜਮਾਬੰਦੀਆਂ ਵੀ ਦੇਖੀਆਂ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਤ ਵਾਲੇ ਖਾਨੇ ’ਚ ‘ਸੋਢ ਵੰਸ ਖਾਲਸਾ’ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਲੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਚੋਂ ਹੀ ਕਈ ਬਲਾਕ ਸੰਮਤੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਮੁਖੀ ਜਾਂ ਐੱਮ.ਐੱਲ.ਸੀ. ਤਕ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰਤ ਗੁਰੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪਾਠ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿੱਪੀ ਵਿਚ ਹੋਣਾ ਹੀ ਹੈ।

ਕਲਕੱਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੁੱਢ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵੇਲੇ ਬਹੁਤ ਕੌਮਾਂ, ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਆ ਕੇ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼, ਪੁਰਤਗਾਲੀ, ਆਰਮਿਨਿਆਈ, ਯਹੂਦੀ, ਪਾਰਸੀ, ਡੱਚ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਰ ਨੁੱਕਰ ਤੋਂ ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ੀ ਲੋਕ ਵੀ ਆ ਕੇ ਵੱਸੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਜ਼ੂਰੀ ਮੱਲ ਅਤੇ ਅੰਮੀਚੰਦ ਦੋਨਾਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿਚ ਬੜਾ ਨਾਂ ਸੀ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਬਹੁਤ ਧਨਾਢ ਅਤੇ ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਲੇਵਾ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬੰਗਲਾ ਵਿਚ ਇੱਕ ਕਹਾਵਤ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਈ -

“ਆਂਮੀਰ ਚਾਂਦੇਰ ਦਾੜੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਮਲੇਰ ਕਰੀ।” (ਅੰਮੀਚੰਦ ਦੀ ਦਾੜ੍ਹੀ, ਹਜ਼ੂਰੀਮੱਲ ਦਾ ਧਨ)

ਅੰਮੀਚੰਦ ਦੀ ਬਹੁਤ ਲੰਬੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਉਸ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦਾ ਕਲਕੱਤੇ ਦਾ ਗਥਚਾਇਲਡ (ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਯਹੂਦੀ ਧਨ ਕੁਬੇਰ) ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਹਾਲਸੀ ਬਗਾਨ (ਬੈਠਕ ਖਾਨਾ ਬਜਾਰ ਲਾਗੇ) ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਬਗੀਚਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ 1757 ਈ: ਵਿਚ ਨਵਾਬ ਸਿਰਾਜ਼ੁਦਉੱਲਾ ਨੇ ਫੌਜੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਚਾਲ੍ਹੀ ਸਾਲ ਮੁੱਖ ਠੇਕੇਦਾਰ ਰਹੇ ਅਤੇ ਕਰੋੜਾਂ ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਲਏ। ਉਸ ਵਕਤ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤੇ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਮਕਾਨ ਉਸ ਦੇ ਹੀ ਸਨ।

ਰਾਜਾ ਹਜ਼ੂਰੀ ਮੱਲ ਦੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਕਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਧਨਾਢ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸ਼ਰਧਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਮਕਾਨ ਵਿਚ ਸੋਲ਼ਾਂ ਰਾਗੀ ਜਥੇ ਉਸ ਨੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਉਸਤਤ ਵਾਸਤੇ ਰੱਖੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਬੈਠਕਖਾਨਾ ਬਜ਼ਾਰ ਕੋਲ ‘ਹਜ਼ੂਰੀ ਮੱਲ ਲੇਨ’ ਨਾਮਕ ਰਸਤਾ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲ ਕਦਮੀ ਅਤੇ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੜਾ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ’ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਹੋਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਸਾਰਾਮ ਤੋਂ ਆਏ ‘ਬਿਹਾਰੀ’ (ਅਗੱਰਹਾਰੀ) ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਦੋ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਵੀ ਮੁੱਢਲੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਪਾਰੀ ਹੀ ਸਨ।

ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਉਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੋਂ ਇਧਰ ਆਉਣ ਲੱਗੇ। ਕਲਕੱਤੇ ਦੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਤੋਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਕਲਕੱਤਾ ਹੀ ਮੁੱਖ ਦਵਾਰ ਸੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਕੱਤੇ ਰਾਹੀਂ ਬਰਮਾ, ਥਾਈਲੈਂਡ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ, ਸਿੰਗਾਪੁਰ, ਵੀਅਤਨਾਮ, ਹਾਂਗ-ਕਾਂਗ, ਅਮਰੀਕਾ, ਕੈਨੇਡਾ, ਹਾਂਡੂਰਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸਨ।

ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਕੱਤਾ ਸਮੇਤ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ’ਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਆਉਣ ਲੱਗੇ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਭਵਾਨੀਪੁਰ ਅਤੇ ਬੜਾ ਬਜ਼ਾਰ ਇਲਾਕਾ, ਹਾਵੜਾ, ਧਨਬਾਦ, ਆਸਨਸੋਲ, ਖੜਗਪੁਰ, ਟਾਟਾ, ਉੜੀਸਾ, ਦੂਰ ਅਸਾਮ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ, ਮੇਘਾਲਿਆ, ਮਨੀਪੁਰ, ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਵੱਸ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਦੇਣ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਥੇ ਮੁੱਢਲੇ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਆਏ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਿਹਨਤ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਸਦਕਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵੀ ਬਣਾਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਮੰਚ ਤੋਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੁੰਗਾਰਾ ਮਿਲਣ ਲੱਗਾ। ਬਾਬਾ ਮਨਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ‘ਦੁਖੀ’, ਬਾਬਾ ਸੌਦਾਗਰ ਸਿੰਘ ‘ਭਿਖਾਰੀ’, ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ, ਸ. ਰਘੁਬੀਰ ਸਿੰਘ ‘ਬੀਰ’, ਸ. ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਤਾਲਿਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਾਮੀ-ਗਰਾਮੀ ਹਸਤੀਆਂ ਨੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਲਾਮਬੰਦ ਅਤੇ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਰਲ-ਮਿਲ ਕੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਨਵੀਂ ਸੇਧ ਦਿੱਤੀ। ਇੱਥੇ ਸਿੱਖ ਟੈਕਸੀ ਡਰਾਈਵਰ (ਪਗੜੀ ਵਾਲੇ) ਦੀ ਬਹੁਤ ਇੱਜ਼ਤ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਆਪਣੀ ਧੀ-ਭੈਣ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਦੀ ਟੈਕਸੀ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਕੇ ਮਹਿਫੂਜ਼ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਟੈਕਸੀ ਡਰਾਈਵਰਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਦੰਗਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਲੈ ਜਾਣ ਦਾ ਕੰਮ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋਖਮ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ (ਅੱਜ ਦੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬ) ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਉੱਜੜ ਕੇ ਇਧਰ ਆਏ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਟਾਟਾ, ਰਾਂਚੀ, ਪਟਨਾ, ਗਿਰੀਡਿਹ, ਮੁਜ਼ਫਰਪੁਰ ਵਰਗੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਕਲੋਨੀਆਂ (Refugee Colonly) ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਬਰਮਾ ਤੋਂ ਵੀ ਕੁਝ ਪੰਜਾਬੀ ਇੱਥੇ ਆਏ, ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਚੋਖਾ ਵਾਧਾ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਸਕੂਲ, ਸਪੋਰਟਸ ਕਲੱਬ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਕਲੱਬ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਵੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ੁਬਾਨ, ਸਾਹਿਤ, ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਿਲਵਰਤਨ ਦਾ ਵਸੀਲਾ ਬਣੇ ਰਹੇ। ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ, ਆਪਸੀ ਸਾਂਝ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਬਾਰੇ ਨੇੜਿਓਂ ਜਾਣਦੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ‘ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ’ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹਰ ਵਕਤ ਜੁੜਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮਿਸਾਲ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਮੋਰਚਾ ਹੈ। ਜੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਛਿੱਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਤਾਪ ਇਧਰਲੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੁਰਾਣੀ ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ ‘ਕੱਟਾ ਕਿੱਲੇ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ’ਤੇ ਤਾਂਗੜਦਾ ਹੈ,’ ਪੰਜਾਬੋਂ ਬਾਹਰ ਵੱਸਦੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਕਿੱਲਾ ਪੰਜਾਬ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਹਰ ਵਕਤ ਖ਼ੈਰ ਸੁਖ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਇਧਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ।

ਪਿਛਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਇੱਥੋਂ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ। ਕਈ ਤਾਂ ਚੁਰਾਸੀ ਦੀ ਸਿੱਖ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਮਗਰੋਂ ਇੱਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਕਈ ਨੌਕਰੀਆਂ ਤੋਂ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋ ਕੇ। ਦੂਜੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਪਲਾਇਣ ਕਰ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਬਹੁਤੀ ਨਵੀਂ ਪਨੀਰੀ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਆਸਟਰੇਲੀਆ, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ, ਇੰਗਲੈਂਡ, ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਨ ਖਾਤਰ ਨਿਕਲ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪੇ ਵੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਜਾਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਵਿਚ ਹਨ। ਅੱਜ ਇਹ ਦੇਖਣ ਵਿਚ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਗੁਆ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਮੁੱਕਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਨਵੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ, ਵੰਗਾਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜ, ਬੋਲੀ, ਸਭਿਆਚਾਰ ਤੋਂ ਟੁੱਟਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਘੇ ਸ਼ਾਇਰ ਗੁਰਭਜਨ ਸਿੰਘ (ਗਿੱਲ) ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ :

ਮਾਂ ਬੋਲੀ, ਮਾਂ ਜਨਣੀ, ਧਰਤੀ ਮਾਤਾ ਕੋਲੋਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਬੰਦਾ ਮਰਦਾ ਮਰਦਾ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।