ਜਾਣ-ਪਛਾਣ:

ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਗੁਰਸਿੱਖ ਸਾਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਖੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਡਿਊਟੀ ਕਰਦੇ ਆਮ ਮਿਲ ਜਾਣਗੇ, ਜੋ ਬੜੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ. ਸਹਿਦੇਵ ਸਿੰਘ ਹਨ ਜੋ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸੰਤ ਕੁਟੀਆ ਦਾ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਹੀ ਭਾਈ ਭਰਪੂਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਅਵਿਨਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਜਥਿਆਂ ਨਾਲ ਰਾਂਚੀ, ਗੌਡਿਆ ਅਤੇ ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਦਿੱਸ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਭਾਈ ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ-ਗ੍ਰੰਥੀ ਜਿਵੇਂ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਭਾਈ ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਰਾਜੂ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਗਿਆਨੀ ਸੱਜਣ ਸ. ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਸ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ, ਸ. ਸਤਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਸ. ਰਘੂਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਜਗਮੇਲ ਸਿੰਘ, ਸ. ਸੂਰਜਪਾਲ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪਾਠੀ ਸਿੰਘ ਹਨ। ਸ. ਮਨੋਹਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਤਿਰਲੋਕ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਲਾਂਗਰੀ ਸਿੰਘ ਜੋ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਲੰਗਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਸੇਵਾਦਾਰ, ਚੌਂਕੀਦਾਰ ਹਨ। ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਂਵਾਂ ਵਿਚ ਬਣੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਵੀ ਇਹ ਗੁਰਸਿੱਖ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਮਿਲ ਜਾਣਗੇ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਇੱਕੋ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਮਕਸਦ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ।ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਉੱਤਰੀ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਕਾਟਿਹਾਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰਨੀਆਂ) ਦੇ ਬਰਾਰੀ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪੈਂਦੇ ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਨਾਲ ਹੈ।ਇਹ ਸਭ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਗੁਰਸਿੱਖ ਪੰਜ ਕਕਾਰਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹਨ।

ਮੇਰਾ ਨਿੱਜੀ ਰਾਬਤਾ :

ਮੇਰੀ ਪਿਛਲੇ ਵੀਹ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਹਿਚਾਣ ਹੋਈ।ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਚ ਜਾਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਨ ਦੀ ਤਾਂਘ ਵਧੀ।ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਇਹੋ ਜਾਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਢ, ਵੱਡ-ਵਡੇਰਿਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਿਛਲੇ ਅਤੇ ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਵਿਚ ਰਹਿਣ- ਸਹਿਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਜਾਣ ਸਕਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਕਈ ਦਿਲਚਸਪ ਜਵਾਬ ਮਿਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਂਵਾਂ ਦੀਆਂ ਫੇਰੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਬਣ ਗਏ, ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਜਾਨਣਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਥਾਂਵੇਂ ’ਤੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਆਰਥਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਹਾਲਾਤ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋਣਾ। ਦੂਸਰਾ ਕਾਰਨ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨ ਕਲਕੱਤਾ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਚਾਲਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਰਾਬਤਾ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਕੈਂਪਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਨਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰਬਾਣੀ-ਗੁਰਮੁਖੀ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਰਬ-ਪੱਖੀ ਤਰੱਕੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਸਾਡਾ ਟੀਚਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਹੱਲ ਲੱਭਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਪੂਰੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਗੁਰਮੁਖ ਸੱਜਣਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵਾਧਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।ਇਹ ਥਾਂ ਕਟਿਹਾਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਕਟਿਹਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਹੀ ਮੀਲ ਦੂਰ ਸਿਲੀਗੁੜੀ ਪਟਨਾ ਰੇਲ ਲਾਈਨ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਬਰਾਰੀ ਹਾਟ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ 31 ਨੰਬਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਤਖਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਇੱਥੋਂ 290 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਖੇਤਰ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਖੇਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਹਾਂਬਲੀ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚੋਂ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਪਿੰਡ ਜਿਵੇਂ ਲਕਸ਼ਮੀਪੁਰ, ਗੁਰੂ ਬਾਜ਼ਾਰ, ਉੱਛਲਾ ਭੰਡਰਤਲ, ਕੰਤਨਗਰ, ਹੁਸੈਨਾ, ਭੈਂਸਦਾਰਾ ਅਤੇ ਗੈਰਾਬਾੜੀ ਆਦਿ ਹਨ। ਘੱਟ-ਵਿਕਸਿਤ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਹੋਣ ’ਤੇ ਵੀ ਇਹ ਖੇਤਰ ਕਾਫੀ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਕੰਤਨਗਰ ਆਉਣਾ:

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੁ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜਦੋਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਲਕਸ਼ਮੀਪੁਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅੰਦਰ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅਨੋਖਾ ਫੈਲਾਅ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰਫ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਕੁਦਰਤੀ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਹਰਿਆ-ਭਰਿਆ ਮਨਮੋਹਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਾਲਾ ਪਿੰਡ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਖਾਸ ਇਤਿਹਾਸ, ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੱਕੀ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਖਾਸ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਸਮਾਜ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇੱਥੇ ਵੱਸਣ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕਾਫੀ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਾਫੀ ਦਿਲਚਪਸ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਫੈਲੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦੁਖ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਲਈ 1509 ਈ: ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ ਕੀਤੀ। ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਵੀ ਆਏ ਸਨ।ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਨਾਨਕ- ਪੰਥੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੀ ਸੰਗਤ ਕਾਫੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਉਭਰਣ ਲੱਗ ਪਈ।ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵੇਲੇ ਨਾਨਕ ਨਾਮ-ਲੇਵਾ ਸੰਗਤਾਂ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਜਿਵੇਂ ਆਲਮਗੰਜ, ਪਟਨਾ, ਰਾਜ ਮਹਿਲ, ਢਾਕਾ, ਕੰਤਨਗਰ ਆਦਿ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਪੱਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਤੋਂ 150 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਂਵਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਇਆ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਇਕੱਤਰ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। 1666 ਈ: ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਅਸਾਮ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਬਿਹਾਰ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸਾਸਾਰਾਮ, ਗਿਆ, ਪਟਨਾ, ਮੁੰਗੇਰ ਭਗਲਪੁਰ,ਰਾਜਮਹਿਲ, ਕਾਹਿਲਗਾਉ, ਸਾਹਿਬਗੰਜ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਕੰਤਨਗਰ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਥੇ ਉਹ ਕਈ ਦਿਨ ਰਹੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਸੁਨੇਹੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ-ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਬਹੁਤ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਸਭਾਵਾਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਕੰਤਨਗਰ ਇਕ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਪਿੰਡ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। 36 ਚੌਕੀਦਾਰ ਪਿੰਡ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਖਾਸ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕੰਤਨਗਰ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਕੁੰਤਲਨਗਰ ਵੀ ਸੀ। ਇਹ ਉੱਤਰ ਬਿਹਾਰ ਵਿਚ ਹੈ।ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਅੰਗ ਦੇਸ਼ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖੀ ਨਾਲ ਕਾਫੀ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਜੁੜ ਗਏ ਸਨ।

ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਇਕ ਸਿੱਖ ਸ. ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਨੰਦੇੜ ਵਿਚ 1708 ਈ: ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਪਠਾਣ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਮਾਰੂ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿੱਖ ਪਠਾਣ ਨਾਲ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜਿਆ ਸੀ। ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਪਾਵਨ ਬੀੜਾਂ ਹੱਥੀਂ ਲਿਖਣ ਕਾਰਨ ਕੰਤਨਗਰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਸ. ਮਾਨਕ ਸਿੰਘ ਕਲਵਾਰ ਵੀ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਕਈ ਹੋਰ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਬੀੜਾਂ ਵੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵੀ ਸੀ। ਜਾਣੇ-ਪਹਿਚਾਣੇ ਗੁਰਸਿੱਖ ਸ. ਭਵਾਨੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਭਵਾਨੀਪੁਰ ਨਾਮ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੋਂਦ ’ਚ ਆਇਆ। ਸਥਾਨਕ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਲੰਬਾ ਦੌਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਏਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਰਹੇ ਸਨ।ਇਸ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਡੂੰਘੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ।

ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੱਟਣ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਦਾ ਤਬਾਹ ਹੋਣਾ:

ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਧਰ ਵੱਸੇ ਸਨ। 1857 ਵਿਚ ਆਏ ਹੜ੍ਹ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰ ਜਲਮਗਨ ਹੋ ਗਏ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦੋ ਟਿਕਾਣੇ ਭਵਾਨੀਪੁਰ ਅਤੇ ਕੰਤਨਗਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹਿੱਸੇ ਹੜ੍ਹ ਨਾਲ ਰੁੜ ਗਏ। ਉੱਥੋਂ ਉਹ ਵਸਨੀਕ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਥਾਨਾਂ ਲਕਸ਼ਮੀਪੁਰ, ਉਛੱਲਾ, ਗੁਰੂ ਬਜ਼ਾਰ, ਭੰਡਤਰਲ, ਹੁਸੈਨਾ ਆਦਿਕ ਪਿੰਡ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਬਹੁਤ ਦੁਖ ਭਰਿਆ ਹੈ। ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਲੋਕ ਕਈ ਵਾਰ ਉੱਜੜ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਬੜਾ ਦੁੱਖ ਹੰਡਾਇਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਇਹ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਮ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕਟਾਵ ਦੇ ਸਰਾਪ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦਰਿਆਈ-ਜਾਲ ਵਾਲਾ ਖਿੱਤਾ ਹੈ।ਇਹ ਇੱਕ ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਤਾਣਾ-ਬਾਣਾ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਸੰਚਾਰਕ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਮਾਰੂ ਤਾਕਤ ਵੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਈ ਤਬਾਹਕੁੰਨ ਹੜ੍ਹ ਆਏ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਵਿਚ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕੰਡੇ ’ਤੇ ਟਿਕਾਣੇ ਉਸਰਦੇ, ਵਪਾਰ ਰਸਤੇ ਬਣਦੇ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਨਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਅੱਜ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ।

ਕੜਾਹਗੋਲਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਿੱਖ:

ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪਟਸਨ, ਮਸਾਲੇ, ਰੇਸ਼ਮ ਅਤੇ ਕਪਾਹ ਆਦਿਕ ਦਾ ਵਪਾਰ ਨਦੀ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਮਾਲਦਾ, ਕਲਕੱਤਾ, ਢਾਕਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਸਨ।ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਾਲੇ ਵੀ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਤਨਗਰ ਅਤੇ ਭਵਾਨੀਪੁਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਵਡੇਰੇ ਨਦੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਕਿਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੂਰਬੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਕਈ ਸੌ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਉਹ ਖਾਸ ਕਿਸ਼ਤੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਵਾਲੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਕਾਫਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੀ ਸੀ।ਇਹ ਲੋਕ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਾਮਾਨ ਨੂੰ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਤੇ ਬੈਲ਼-ਗੱਡੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਰੁਕਣ ਲਈ ਮਲਾਹਾਂ ਲਈ ਅਤੇ ਬੈਲ-ਗੱਡੀਆਂ ਖੜੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਰਾਖਵੀਂ ਥਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਕਾਲ ਵਿਚ ਦਰਭੰਗਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੰਗਾ ਪੈਸਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਖਿੱਤੇ ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਸਨ। ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈੱਡਕੁਆਟਰ ਪੂਰਨਿਆ ਤਕ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਫ਼ਰਾਕਾ (ਬੰਗਾਲ) ਤਕ। ਉਹ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਅਮੀਰ ਜ਼ਿੰਮੀਦਾਰ ਬਣ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਇੱਜ਼ਤ, ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਦਬਦਬਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਭਵਾਨੀਪੁਰ ਉਛਲਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀਪੁਰ ਵਿਚ ਵੱਡੀਆਂ ਜਗੀਰਾਂ ਹੋਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੀਦਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ। ਹੁਣ ਵੀ ਕਈ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਬਾਰੇ ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਰੇਲਵੇ ਸ਼ਟੇਸਨ ਕੜਾਹਗੋਲਾ ਰੋਡ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੱਸਦੀ ਸੀ ਕਿ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਧਰਮ ਇਕੱਠ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਿੰਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਵੰਡਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਗੰਗਾ ਘਾਟ ਦਾ ਨਾਮ ਕੜਾਹਗੋਲਾ ਘਾਟ ਅਤੇ ਇਹ ਸੜਕ ਜੋ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਡੇ ’ਤੇ ਸੀ ਦਾ ਨਾਮ ਕੜਾਹਗੋਲਾ ਘਾਟ ਰੋਡ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ। ਡਾਕ-ਘਰ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਇਸੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪਿਆ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ 1903 ਈ: ਵਿਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਕ ਹੋਰ ਕਥਨ ਵੀ ਹੈ, ਮਾਘ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੱਸਿਆ ਤਕ ਮਾਘੀ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਸੰਗਤ ਗੁਰਮਤਿ ਕੈਂਪ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਕਰਦੀ ਸੀ।ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਵੇਲੇ ਹਰ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਦਸਵੰਦ ਵਜੋਂ ਅੱਧਾ ਪੈਸਾ ਕੱਢਦਾ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਸਭ ਦਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਢਾਈ ਸੌ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸੌ ਰੁਪਏ ਤਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਵਕਤ ਦੇਸੀ ਘਿਉ ਇਕ ਸੇਰ ਦੋ ਆਨੇ ਦਾ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਮੇਲੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਬਣਾ ਕੇ ਪੂਰੇ ਇਕੱਠ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਨਾਮ ਕੜਾਹਗੋਲਾ ਘਾਟ ਪੈ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਆਗਮਨ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਮੁਹੱਲਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਗੁਰੂ ਬਾਜ਼ਾਰ, ਗੁਰੂ ਮੇਲਾ, ਕੜਾਹਗੋਲਾ ਰੋਡ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਨਗਰ ਆਦਿਕ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ।

ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕੜਾਹਗੋਲਾ ਘਾਟ ਇਕ ਦਰਿਆਈ ਬੰਦਰਗਾਹ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸਾਮਾਨ ਕੜਾਹਗੋਲਾ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਸਾਹਿਬਗੰਜ ਵਿਚ ਕਾਹਲਗਾਉਂ ਘਾਟ ਵਿਖੇ ਉਤਰਦਾ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਸਾਹਿਬਗੰਜ ਦੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਭਗਲਪੁਰ ਵੱਲੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਸਾਮਾਨ ਨੂੰ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕੜਾਹਗੋਲਾ ਘਾਟ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਬਣੇ ਖੋਖੇ ਵਿਚ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਅਤੇ ਸਾਮਾਨ ਰੱਖਣ ਨੂੰ ਗੋਦਾਮ ਬਣੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਾਮਾਨ ਰੱਖਣ ਲਈ ਗੋਦਾਮ ਬਣੇ ਸਨ। ਕੜਾਹਗੋਲਾ ਘਾਟ ਤੋਂ ਸਾਮਾਨ ਨੂੰ ਦਾਰਜਲਿੰਗ, ਸਿਲੀਗੁੜੀ, ਨੇਪਾਲ, ਅਸਾਮ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ’ਤੇ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਸੜਕ ਨੂੰ “ਗੰਗਾ-ਦਾਰਜਲਿੰਗ ਸੜਕ” ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਅੱਗੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸੀ। ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੜਾਹਗੋਲਾ ਘਾਟ ਦੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ। ਉਕਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਕੋਲੋਂ ਅਤੇ ਕਲਕੱਤਾ ਦੇ ਕਈ ਬਜ਼ੁਰਗ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟਾਂ ਕੋਲੋਂ ਮਿਲੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਾਮਾਨ ਕਲਕੱਤਾ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਦੱਸੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਲੈ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਇਸ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਈ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਨਦੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਪੁੱਲ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਹਾਈਵੇ ਦੇ ਰਸਤੇ ਚੌੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਨਵੇਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਿਆਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।

ਹੋਰ ਛੋਟੇ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿੱਖ-ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ:

ਹੁਣ ਦਸ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਘੇਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਈ ਪਿੰਡ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਬਿਹਾਰੀ ਸਿੱਖ ਵਿਚਰਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਗੰਗਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਉਪਜਾਊ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ 100 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਰਹਿ ਰਹੇ ਕਈ ਸੌ ਪਰਵਾਰਾਂ ਦਾ ਕਿੱਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਵਧਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਲਈ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ, ਜੋ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਹੈ) ਅਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਕਾਲਜ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅਧਿਆਪਕ ਸਰਦਾਰ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਨਾਲ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਅਸਾਮ ਦੇ ਪਿੰਡ ਚਾਪਰ ਮੁੱਖ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਸ. ਕੁੰਜਲਾਲ ਸਿੰਘ ਉੱਚ- ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪਟਿਆਲੇ ਗਏ।ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਢਿੱਲੇ ਪੈ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਜਾਂ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਸਾਮ (ਨਾਉ-ਗਾਉਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ) ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਾਸਾਰਾਮ, ਤ੍ਰਿਵੇਣੀਗੰਜ, ਪੂਰਨੀਆ, ਕਟਿਹਾਰ, ਫੋਰਬਿਸਗੰਜ, ਰਾਂਚੀ, ਪਟਨਾ, ਦੂਰ-ਦੱਖਣ ਦੇ ਨੰਦੇੜ ਤਕ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਇਧਰ ਵੱਸ ਗਏ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਬਣਨ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਖਿੱਲਰੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਤਕ ਪਸਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਦੂਰ ਦਰਾਡੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਖੋਜ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਅਤੇ ਮੋਹਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਜੋ ਕਿ ਦਿਲਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਹਨ। ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਚ ਗੁਰਪੁਰਬਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਖੇਤੀ ਉਤਪਾਦਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਦੀ ਸਫਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਸੀਂ ਵਿੰਗੇ-ਟੇਢੇ ਰਸਤੇ ਅਤੇ ਉੱਚੀਆਂ-ਨੀਵੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘੇ। ਸਥਾਨਕ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ। ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਰੀਝ ਹੈ ਤਾਂ ਨਦੀਆਂ, ਹਰਿਆਵਲ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਜ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸਕੂਨ ਦੇਣ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਢੁਕਵਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਕੁਝ ਅਹਿਮ ਪਿੰਡਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ

ਲਕਸ਼ਮੀਪੁਰ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਨਗਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੱਸੋਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਖਾਸ ਟਿਕਾਣਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਰਵਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੜਾਹਗੋਲਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਨੰਬਰ 31 ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਲਕਸ਼ਮੀਪੁਰ ਵਿਖੇ ਇਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਇਕੱਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਸਿੱਖ ਬਾਹਰ ਵੱਸੇ ਹਨ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਜ਼ਰੂਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਵੇਂ ਹੀ ਜਿਵੇਂ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਪਰਵਾਸੀ ਹਿੰਦੂ “ਛੱਠ ਪੂਜਾ” ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ “ਈਦ” ਵੇਲੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਖਾਸ ਦੋ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਇਕ ਤਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਕਮਨਾਮਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਗਤ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਮੇਲ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤਾ ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਸੀ। ਅੱਜ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 1701 ਈ: ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਮਾਛਿਆਣਾ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੇ ਨਾਮ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਥਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਹਾਲੇ ਵੀ ਸਾਡੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਗੁੰਝਲ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਖੋਜ ਮੁਤਾਬਕ ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ ’ਚ ਇਸ ਨਾਮ ਦਾ ਕੋਈ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਵੇਂ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਛਿਆਣਾ ਅਤੇ ਮਾਛੀਵਾੜਾ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਜਿਹੜੇ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਮਾਛਿਆਣਾ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਸਨ ਅੱਜ ਵੀ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੇਲੇ ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਦੇ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕੰਤਨਗਰ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਲਿਆਏ ਹੋਣ।ਇਹ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ “ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਬਣਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ 80 ਤੋਲੇ ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਲੈ ਕੇ ਆਉ, ਮਸੰਦਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਾ ਰੱਖਣਾ”। ਆਦਿ ਲਕਸ਼ਮੀਪੁਰ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਵੀ ਕਈ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 1861 ਅਤੇ 1669 ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਕੰਤਨਗਰ, ਮਹੇਸ਼ਵਾ, ਸਾਦਲਪੁਰ, ਭਵਾਨੀਪੁਰ, ਚਿਤੌਰੀਆ, ਬਹਰਥਾਲ ਅਤੇ ਪੂਰਨੀਆ (ਲਕਸ਼ਮੀਪੁਰ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਪਿੰਡ) ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਤਖਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਦਿਲ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਬਿਨਾਂ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਤੇ ਸਾਲ ਦੇ ਕੰਤਨਗਰ ਭਵਾਨੀਪੁਰ ਦੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਪੂਰਨੀਆ ਦੇ ਗੰਗਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਪਾਸ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਵਧਾਈ-ਪੱਤਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਆਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ- ਪੱਤਰ ਵੀ ਏਥੇ ਹਨ। ਇਕ ਪੁਰਾਤਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੀੜ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਸਤਖਤ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਿਲਦ ਕਰਨ ਲਈ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਸੀ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਮੁਕੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮੀਪੁਰ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਬੀੜ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾਇਆ ਤਾਂ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀ ਸੰਗਤ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਬੀੜ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾ-ਪੂਰਵਕ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਸਕਣ।

ਲਕਸ਼ਮੀਪੁਰ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ:

ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਤੋਂ ਲਕਸ਼ਮੀਪੁਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲੱਗਾ ਅੱਸੀ ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦਿੱਸ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਕੁਝ ਕਮਰਿਆਂ ਦੀ ਇਕ ਇਮਾਰਤ ਉਸਾਰੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਾਹਰੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ I.C.S.E. ਬੋਰਡ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮਾਧਿਅਮ ਸਕੂਲ, ਪੰਜਵੀਂ ਕਲਾਸ ਤਕ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰ, ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 1826 ਈ: ਵਿਚ ਆਏ ਤਬਾਹਕੁੰਨ ਹੜ੍ਹ ਵਿਚ ਕਿਸ਼ਤੀ ਸਮੇਤ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਨਦੀ ਵਿਚ ਗੁਆਚ ਗਏ ਸਨ। ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਖੋਜ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਉਤਰਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਮਿਲ ਗਏ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਫੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਲਕਸ਼ਮੀਪੁਰ ਵਿਖੇ ਲੈਮੀਨੇਸ਼ਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੁਝ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਿਆਹੀ ਨਾਲ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ 1736 ਈ: ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਕਸ਼ਮੀਪੁਰ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੇਲੇ ਕੰਤਨਗਰ ਤੋਂ ਪੰਜ ਗੱਡਿਆਂ ਵਿਚ ਮਿੱਟੀ ਲੱਦ ਕੇ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨੀਂਹ ਦੇ ਵਿਚ ਇਹ ਮਿੱਟੀ ਪਾਈ ਗਈ।

ਪਛਾਣ ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਹੱਲ:

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਲਕਸ਼ਮੀਪੁਰ ਵਿਖੇ ਅਸਲੀ ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਵੈਸਾਖ ਵਦੀ 3, 1262, (ਈਸਵੀ ਮੁਤਾਬਕ 5 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1855) ਤਾਰੀਖ਼ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਸਥਾਨਕ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿਚ ਦਰਭੰਗਾ ਰਾਜੇ ਦੀ ਕਚਿਹਰੀ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇੱਥੇ ਵੱਸਣ ਮਗਰੋਂ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਬਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਦਰਜੇ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਹਾਂਲਾਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਘੱਟ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਕਾਇਮੀ ਲਈ ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਕੰਮ ਕੀਤੇ, ਜੋਕਿ ਲੋਕ-ਹਿੱਤ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ ਛੱਪੜ ਅਤੇ ਖੂਹ ਪੁਟਾਉਣੇ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਕੰਮ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਲਈ ਉਹ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਸਥਾਨਕ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਅਮੀਰ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਅਜਿਹੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਸਮਜਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਨਤਾ ਲਈ ਆਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਭੂਮੀ ਪੂਜਨ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਵਾਲ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਾ ਜਾਣਨ ਕਰਕੇ ਪੰਡਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੁਲੇਖੇ ਨਾਲ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜਾਤ ਦੇ ਸਮਝਦੇ ਸਨ।ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਨਾਤਨੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਰਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਗਲਤਫਹਿਮੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ। ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਮੈਂਬਰੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਦਰਭੰਗਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਏ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਨਾਨਕਪੰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਿਵਾਇਤਾਂ ਬਾਰੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਥੋੜਾ ਬਹੁਤ ਜੁੜਨ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਵਾਲੇ ਨਾ ਸਮਝਣ। ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਗੱਲਬਾਤ ਰਾਹੀਂ ਇਕ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਰਜਿਸਟਰੀ ਕਾਪੀ ਅੱਜ ਵੀ ਲਕਸ਼ਮੀਪੁਰ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਦਬਾਅ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਮਗਰੋਂ ਦਰਭੰਗੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਨਾਇਬ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਸਿੱਖ ਅਫ਼ਸਰ ਸਰਦਾਰ ਮੱਲ ਸਿੰਘ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚੰਗਾ ਰਾਬਤਾ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ।

ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਦਭਾਵਨਾ ਦੀ ਇਕ ਤਸਵੀਰ:-

ਉਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਘਿਉ-ਖਿਚੜੀ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਗੁਰਪੁਰਬਾਂ ਵਿਚ ਸਦਭਾਵਨਾ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਭਰਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਾਜੀਏ ਦੇ ਜਲੂਸ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੱਗਿਉਂ ਦੀ ਲੰਘਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਿੱਖ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਭਰਵਾਂ ਸੁਆਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਕਟਿਹਾਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਉਪ-ਸਭਾਪਤੀ ਸਰਦਾਰ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਹਨ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਮੁਖੀਆ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਕੰਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਰਪੰਚ ਜਿਵੇਂ ਸ. ਅਰੂਣ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਪ-ਸਰਪੰਚ ਸ. ਬਲਭਦਰ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਲ ਸਮਾਜ ਦੇ ਲੀਡਰ ਸਨ। ਸ. ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰਨੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ ਕੌਰ ਜੋ ਕਿ ਲਕਸ਼ਮੀਪੁਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭੈਂਸਦਰਾ ਵਿਖੇ ਭਗਵਤੀ ਮਹਾਂਵਿਦਿਆਲਾ ਵਾਸਤੇ ਚਾਰ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾਨ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਦਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮੀਪੁਰ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਮਗਰੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵੱਡੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੀਦਾਰੀਆਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀਆਂ। ਸਰਦਾਰ ਗੋਕਲ ਸਿੰਘ, ਸ. ਖੂਬ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਬਿੱਕੂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਧੀਨ ਬੜੇ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋਰ ਵੀ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ। ਅੱਜ ਵੀ ਕਈ ਪਰਵਾਰ ਲਕਸ਼ਮੀਪੁਰ ਜਿੰਮੀਦਾਰਾਂ ਦੇ ਬੰਸ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੀ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਰਹਿੰਦ-ਖੂਹੰਦ ਹਿੱਸੇ ਜਿਵੇਂ ਕਚਿਹਰੀ, ਗੋਦਾਮ ਅਤੇ ਹਵੇਲੀ ਹਾਲੇ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੀ ਹੈ। ਕੰਤਨਗਰ ਦੇ ਕਈ ਪਰਵਾਰ ਇੱਥੇ ਵੱਸੇ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਪਰਦੇਸੀ, ਗਿਆਨੀ ਰਾਜੇਂਦਰ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨੀ ਰੰਗਲਾਲ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨੀ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ, (ਅਕਾਲੀ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਿਹੰਗ ਦੇ ਬੇਟੇ ਸਨ) ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੂਸਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਫੈਲੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਦੇ ਰਿਵਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਕੰਜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸੱਚੇ ਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਅਕਾਲੀ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਿਹੰਗ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹ ਦਰਭੰਗਾ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਦੀ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਆਕਾਰ ਦੇਣ ਵਿਚ ਲਾ ਦਿੱਤੀ, ਲਕਸ਼ੀਮਪੁਰ ਦੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਟੁੱਕੜਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਹਨ।ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਭਾਈ ਰੂਪਾ ਤੋਂ ਆਏ ਸ. ਮੁਨਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਹਵਾਲਦਾਰ ਸਨ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਹੁਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀਪੁਰ ਨਾਲ ਜੋੜੇ। ਅਜਿਹੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬੜੇ ਉਦਾਹਰਨ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਉਛੱਲਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਇਲਾਕੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ:

ਉਛੱਲਾ ਵਿਖੇ ਤਕਰੀਬਨ 15 ਪਰਵਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੰਗਾ ਕਿਨਾਰੇ, ਕੜਾਹਗੋਲਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਵਾਰਾਂ ਦਾ ਮੁੱਢ ਸਾਨੂੰ ਦਸ ਪੁਸ਼ਤਾਂ ਪਿੱਛੇ ਸ. ਭਵਾਨੀ ਸਿੰਘ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਹੁਣ ਵੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਰਕਬਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੰਤਨਗਰ ਕੋਲ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਭਵਾਨੀਪੁਰ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਸ. ਭਵਾਨੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਭਵਾਨੀਪੁਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਨੇ ਨਿਰਦਈਪੁਣੇ ਨਾਲ ਨਿਗਲ ਲਿਆ ਸੀ।ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਵੀਂਹਵੀ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ਰੂਆਤ ਵਿਚ ਉਛੱਲਾ ਆ ਕੇ ਵੱਸੇ ਸਨ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦੀ ਹੋਈ ਜ਼ਮੀਨ ਸੀ। ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮਕਾਨ ਹੈ। ਇੱਥੇ 461 ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਸੰਨ ਦਾ ਬਣਿਆ ਪੁਰਾਣਾ ਖੂਹ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ 45 ਏਕੜ ਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇਕ ਕਚਿਹਰੀ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਲਗਾਨ ਵਸੂਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਆਪਕ ਵੀ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਇਨ ਸੇਵਾ ਕੇਂਦਰ ਨੂੰ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾਨ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ਨ ਗੰਜ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਟਰੱਸਟ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਏਥੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੜ੍ਹਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਵਿਦਿਆਲਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ 20 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾਨ ਕੀਤੀ ਸੀ।ਇਸ ਸਕੂਲ ਦੇ ਕਿਸੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੰਥ-ਦਰਦੀ ਸ. ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਵੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਤਕਰੀਬਨ ਢਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵਧ ਬੱਚੀਆਂ ਇੱਥੇ ਪੜ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਸਕੂਲ ਉਸਾਰਨ ਲਈ ਵੀ ਕੁਝ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਆਗੂ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਕਾਮਾਗਾਟਮਾਰੂ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਮਗਰੋਂ ਇੱਕ ਡੰਗਰਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇੱਥੇ ਰੂਪੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਛੱਲਾ ਦੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਲੜਕੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਬਾਬਾ ਬਲਵੰਤ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰਵਾਇਆ।

ਉਛੱਲਾ ਵਾਲੇ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਸ. ਗੁਰਪ੍ਰਸਾਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਇਸ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਵਾਰਿਸ ਸ. ਗੁਰਪ੍ਰਸਾਦ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੇਟੇ ਸ. ਮੌਲੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਸਿੰਘ ਬਿਹਾਰ ਲੈਜਿਸਲੇਟਿਵ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਤਖਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਹਿਬ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਪੰਦਰਾਂ ਸੌ ਏਕੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਮੀਨ ਸੀ। ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਨੇ ਕੱਟ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕੁਦਰਤੀ ਤਬਾਹੀ ਨੇ ਬਾਕੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨੂੰ ਵੀ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਦਾ ਆਖਰੀ ਵਕਤ ਹੈ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਹ ਖਾਨਦਾਨੀ ਵਿਰਾਸਤ ਹੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਣ ਦਾ ਖਦਸ਼ਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਅਨਿਸ਼ਚਤਤਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਹ ਹਲਾਤਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਘਬਰਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜਾ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ।ਹੁਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਲਕੱਤਾ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਸ. ਪ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੱਘ ਅਤੇ ਸ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ (ਗਿੱਲ) (ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਵਰਪਾਲ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਸਰਪੰਚ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਮੰਨੇ-ਪ੍ਰਮੰਨੇ ਲੀਡਰ) ਉਛੱਲਾ ਦੇ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਪਰਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਹੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਬਾਕੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਅਜਿਹੇ ਕਈ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨਾਤੇ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਭੰਡਾਰਤਲ:

ਇਹ ਪਿੰਡ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਕੜਾਹਗੋਲਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪੰਜ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਦੱਖਣੀ-ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਭੰਡਾਰਤਲ ਪੰਚਾਇਤ ਅਧੀਨ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਕੋ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਕਿ ਮਾਤਾ ਮੁੱਖੋਂ ਕੌਰ ਅਤੇ ਸੰਪਤੋਂ ਕੌਰ ਟ੍ਰੱਸਟ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਜੂਨ 1937 ਈ: ਵਿਚ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਸੰਪਤੋਂ ਕੌਰ, ਮਾਤਾ ਮੁੱਖੋਂ ਕੌਰ ਦੀ ਨੂੰਹ ਸੀ, ਜੋ ਸੰਤਾਨਹੀਣ ਸੀ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਨਾਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਰਕਬੇ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ (ਤਕਰੀਬਨ 85 ਏਕੜ) ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ। ਇਹ ਟ੍ਰੱਸਟ ਕਮੇਟੀ ਭੰਡਾਰਤਲ ਅਤੇ ਉਛੱਲਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ-- ਮਾਤਾ ਮੁੱਖੋਂ ਕੌਰ, ਸੰਪਤੋਂ ਕੌਰ ਟਰੱਸਟ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ। ਹਰ ਸਾਲ ਖਾਲਸਾ ਯੁਵਕ ਦਲ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਟ੍ਰੱਸਟ ਕਮੇਟੀ ਇੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ ਵੱਡੇ ਪਧਰ ’ਤੇ ਮਨਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੇ ਗਏ ਪੰਜਾਬੀ ਅਧਿਆਪਕ ਗਿਆਨੀ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਤਕਰੀਬਨ ਪੈਂਤੀ ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰ ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕੰਤਨਗਰ ਅਤੇ ਭਵਾਨੀਪੁਰ ਨਾਲ ਹੈ। ਨਦੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਕਿੱਤੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਖ਼ਦਸ਼ਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲਏਗੀ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਅਕਾਲਪੁਰਖ ਅੱਗੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਵੀ ਤਾਲਮੇਲ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਬਾਕੀ ਬਚੀ ਜ਼ਮੀਨ ਇਸ ਨਦੀ ਤੋਂ ਬਚਾਈ ਜਾ ਸਕੇ।

ਗੁਰੂ ਬਜ਼ਾਰ:

ਪੁਰਾਣੇ ਭਵਾਨੀਪੁਰ ਦੇ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਦੁਬਾਰਾ ਵੱਸੇ ਹਨ। ਗੰਗਾ ਨੇ ਜਦੋਂ ਤਬਾਹੀ ਮਚਾਈ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਭਵਾਨੀਪੁਰ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਆਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।1865 ਈ: ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਭਵਾਨੀਪੁਰ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਆਏ ਸਨ ਅਤੇ ਕਈ ਗੁਰੂ ਬਜ਼ਾਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਰੀਨਗਰ ਮੌਜ਼ਾਂ ਵਿਖੇ ਵੱਸ ਗਏ ਸਨ। ਕਈ ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰ ਕੰਤ ਨਗਰ ਤੋਂ ਵੀ ਇੱਥੋਂ ਆਏ ਸਨ। ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਤਕਰੀਬਨ ਅੱਸੀ ਪਰਵਾਰ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਮਾਰਕਿਟ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਇਹ ਕੜਾਹਗੋਲਾ ਦੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੱਖਣੀ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਹੈ। ਸ. ਭਵਾਨੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਸ. ਚੁਲਾਈ ਸਿੰਘ ਹੁਰਾਂ ਨੇ ਗੋਦਾਮ ਬਣਵਾਏ ਅਤੇ ਕਲਕੱਤੇ ਤਕ ਨਦੀ ਅਤੇ ਰਸਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵਪਾਰ ਕੀਤਾ ਪਹਿਲਾ ਇੱਥੇ ਆਏ ਸਨ। 1957 ਈ: ਵਿਚ ਭਵਾਨੀਪੁਰ ਪਿੰਡ ਪੂਰਾ ਗੰਗਾ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।ਇਸ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਵੱਖਰੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਪਿਆ। 1965 ਈ: ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸ. ਮਿੱਤਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਗਰੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਨਾਮੱਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਭਵਾਨੀਪੁਰ, ਗੁਰੂ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿਖੇ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਭਵਾਨੀਪਰੁ, ਗੁਰੂ ਬਜ਼ਾਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਗੀਰ, ਭਵਾਨੀਪੁਰ ਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੀਦਾਰੀ ਹੇਠ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਛਾਪੇ ਨਾਲ ਛਪਾਈ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ 1380 ਪੰਨੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੁਰਾਣੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਨਿੱਤਨੇਮ ਗੁਟਕਾ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਰ ਸਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਪੂਰਬ ਬੜੇ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਧੂਬੜੀ ਸਾਹਿਬ ਆਸਾਮ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਤਾ ਬਾਬਾ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੋਤੇ ਸ. ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਆਸਾਮ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਸੁਪਰੀਟੈਂਡੈਂਟ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਏਥੋਂ ਦੇ ਸ. ਮਿੱਤਲ ਦੀ ਬੇਟੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਵੀ ਸ. ਭਵਾਨੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਾਰਿਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਣਵਾਏ ਗਏ ਦੋ ਖੂਹ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਇਕ ਮਥੁਰਾਪੁਰ ਵਿਚ ਸ. ਨਰਪਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਖੁਦਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦਿਲੌਰੀ ਵਿਖੇ ਸ. ਪੰਚਾਇਨ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਪੁਟਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਬਹੁਤੇ ਪਰਵਾਰ ਭਵਾਨੀਪੁਰ ਅਤੇ ਕੰਤ ਨਗਰ ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ। ਕਈ ਮੰਨੇ-ਪ੍ਰਮੰਨੇ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਲੀਡਰ ਜਿਵੇਂ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ 1937 ਈ: ਵਿਚ ਅਤੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰੀ ਅਖਿਲੇਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਸਿੰਘ 1965 ਈ: ਵਿਚ ਇਸ ਥਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨ ਆਏ ਸਨ।

ਹੋਰ ਛੋਟੇ ਪਿੰਡ ਹੁਸੈਨਾ: ਇਹ ਪਿੰਡ ਕੜਾਹਗੋਲਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ 8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਉੱਤਰੀ ਭੰਡਾਰਤਲ ਪੰਚਾਇਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।ਇੱਥੇ ਦਸ ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰ ਵੱਸੇ ਹੋਏ ਹਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ 1977 ਈ: ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸ. ਕੇਸਰੀ ਸਿੰਘ, ਸ. ਰਾਮਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ, ਸ. ਦਾਨੇਸ਼ਵਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਸੁਮੇਰ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਮੰਨੀਆਂ-ਪ੍ਰਮੰਨੀਆਂ ਹਸਤੀਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸ. ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ (ਅਜੀਤਵਾਲ ਮੋਗਾ) ਵੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਸੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਤਸਵ ਬਹੁਤ ਧੂਮਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਕੰਤਨਗਰ:

ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕੰਤਨਗਰ ਜਿਸ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਮ ਕੁੰਤਲਨਗਰ ਜਾਂ ਕੰਤਨਗਰ ਸੀ, ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਨ ਪਾਏ ਸਨ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਨਦੀ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਥਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਇਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਥਾਂ ਅਸਲੀ ਕੰਤਨਗਰ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ. ਰਾਮ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਕੱਤਰ ਸ. ਅਰੁਨਚੰਦਰ ਸਿੰਘ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਤਿੰਨ ਪਰਵਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਪੱਕਾ ਖੂਹ ਹੈ ਜੋ ਹੁਣ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਪੁਰਾਣੇ ਕੰਤਨਗਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਰਾਜਾ ਪਾਖਰ:

ਕੰਤਨਗਰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਕੰਤਨਗਰ ਪੰਚਾਇਤ ਅਧੀਨ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਰਾਜਾ ਪਾਖਰ ਵਿਚ ਇਕ ਰੱਖੜਾ ਸੰਗਤ ਉਦਾਸੀ ਡੇਰਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬੀੜ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਵਜ਼ਨ ਕਰੀਬ ਸਵਾ ਮਣ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ 1953 ਪੰਨੇ ਹਨ। ਇਕ ਸਧਾਰਨ ਆਦਮੀ ਨੇ ਇਸ ਡੇਰੇ ’ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਡੇਰਾ ਮਹੰਤ ਚੰਚਲ ਦਾਸ ਜੋ ਕਿ ਕਾਹਲਗਾਉਂ ਦੇ ਹਨ, ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਪੁਰਾਣੇ ਉਦਾਸੀ ਮਹੰਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦਾਸ, ਕਮਲਦਾਸ, ਸਿਤੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਨੇਪਾਲੀ ਬਾਬਾ) ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖ ਦਾਸ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈੱਡ ਕੁਆਟਰ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿਚ ਸੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਡੇਰੇ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ ਜੋ ਦੂਸਰਿਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਹੁਣ ਡੇਰੇ ਕੋਲ ਦਸ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਮੌਜ਼ਾ ਦੇ ਖਤਿਆਨ ਨੰਬਰ 1953 ਹੈ।

ਟੋਲਾ ਰਾਜਾ ਪਾਖਰ:

ਕੰਤਨਗਰ ਪੰਚਾਇਤ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਉਦਾਸੀ ਡੇਰੇ ਕੋਲ ਸ. ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸਿਰਫ ਦੋ ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਭੈਂਸਦਰਾ:

ਇੱਥੇ ਇਕ ਛੋਟਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਦਸ ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰ ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲਕਸ਼ਮੀਪੁਰ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ ਚਾਰ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕ ਛੋਟਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੰਤਨਗਰ ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ। ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਤਸਵ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਮਰੂਆ:

ਲਕਸ਼ਮੀਪੁਰ ਤੋਂ ਪੰਜ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਇੱਥੇ ਸੱਤ ਪਰਵਾਰ ਵੱਸੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਇੱਥੇ ਇਕ ਨਵੇਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਗੈੜਾਬਾਰੀ:

ਲਕਸ਼ਮੀਪੁਰ ਤੋਂ ਦਸ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਕਟਿਹਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਸੜਕ ਅਤੇ NH-31 ਦੀ ਕਰਾਸਿੰਗ ’ਤੇ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਵੱਸੇ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮੀਪੁਰ ਤੋਂ ਕੋਈ ਚਾਰ ਜਾਂ ਪੰਜ ਪਰਵਾਰ ਨੇ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਮੱਧੇਲੀ:

ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਭਾਖੜੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੜਾਹਗੋਲਾ ਤੋਂ ਕੁਝ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪਟਨਾ ਵੱਲ ਨੂੰ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦੋ ਪਰਵਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਮਰਘੀਆ:

ਇੱਥੇ ਵੱਸੋਂ ਤਿੰਨ ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਰਾਂਡੀ ਨਦੀ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਲਕਸ਼ਮੀਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ।

ਬਰਾਰੀ:

ਇੱਥੇ ਦਸ ਪਰਵਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਮਾਰਕੀਟ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਨਾਮ ਬਰਾਰੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨਿਰਮਲ ਆਸ਼ਰਮ ਵੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਡੇਰਾ ਸ੍ਰੀ ਨਿਰਮਲ ਹਰੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਹੀ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਮਹਿਸੂਲ-ਵਸੂਲੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ।

ਪੇਸ਼ਾ, ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ:

ਇਹ ਸਿੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਹੋਰ ਦੂਸਰੇ ਥਾਂ ਵੀ ਵੱਸ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਪੂਰਨੀਆਂ, ਕਟਿਹਾਰ, ਪਟਨਾ, ਕੋਆਰੀ (ਨੇਪਾਲ ਬਾਰਡਰ ਕੋਲ), ਤ੍ਰਿਵੇਣੀਗੰਜ, ਗੋਹਾਟੀ, ਕਲਕੱਤਾ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਖੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਕਈ ਢਾਬੇ, ਹੋਟਲ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਮਾਰਗਾਂ ’ਤੇ ਚਲਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਕਿੱਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹੈ। ਸਾਲ ਵਿਚ ਦੋ ਵਾਰ ਮੱਕੀ ਬੀਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਪਜ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਕ ਏਕੜ ਵਿਚ 50 ਕਵਿੰਟਲ ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਵੱਡੀਆਂ ਮੰਡੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨੀਆ ਵਿਚ ਗੁਲਾਬ-ਬਾਗ, ਉੱਤਰ ਦਿਨਾਜਪੁਰ ਜ਼ਿਲੇ ਵਿਚ ਦਾਲਖੋਲਾ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਬੀਜ ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਮਖਾਣਾ ਬਿਹਾਰ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਖੁਰਾਕ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਆਮ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਜਣੇਪੇ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਪੰਜੀਰੀ ਵਿਚ ਰਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖੜੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਗਿੱਲੀ ਧਰਤੀ, ਤਲਾਅ, ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਟੋਭਿਆਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ “ਮਖਾਣਿਆਂ ਦਾ ਸਵਰਗ” ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਫਸਲਾਂ ਜਿਵੇਂ ਜੀਰੀ, ਛੋਲੇ, ਸਣ ਆਦਿ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਫ਼ਲ ਜਿਵੇਂ-ਅੰਬ, ਲੀਚੀ ਅਤੇ ਕੇਲੇ ਆਦਿ ਦੀ ਇੱਥੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਕਾਸ਼ਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਭੋਜਨ ਚੌਲ ਹੈ। ਦਾਲ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀ ਰੋਟੀ ਨਾਲ ਵੀ ਖਾਧੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਉਹ ਭੁਜਿਆ ਚੂੜਾ ਖਾਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਭੁੱਜੇ ਮੂੰਗਫਲੀ, ਮੱਕੀ ਦਾਣੇ, ਚੀੜਵਾ, ਲੂਣ ਅਤੇ ਮਸਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਸਨੀਕ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਕੀ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪਹਿਰਾਵਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਤਰੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾੜੀ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਸਲਵਾਰ ਸੂਟ ਪਹਿਨਦੀਆਂ ਹਨ,ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਮ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਆਂ ਪਹਿਨਦੀਆਂ ਹਨ।

ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਪਹਿਰਾਵਾ:

ਹਿੰਦੀ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਆਮ ਬੋਲੀ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੈਥਲੀ ਦੀ ਉੱਪ-ਬੋਲੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਗੀਕਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਚੰਗੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਪੜ੍ਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਵੇਲੇ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰ ਜਿਵੇਂ ਸ. ਗੁਰਪ੍ਰਸਾਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਵੀਂ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਕੁੜਤਾ ਅਤੇ ਰੇਬ ਪਜਾਮਾ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਕਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਕਾਲੀ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਅਕਾਲੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਕੁੜਤਾ, ਧੋਤੀ ਅਤੇ ਸਫੈਦ ਪਗੜੀ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਕਾਲੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਰਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਲਾੜਾ-ਲਾੜੀ ਦੋਵੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਹੁਣ ਵੀ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਇੰਝ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਕੁਝ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ, ਜੋ ਸੋਢੀ ਕਹਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਖੱਤਰੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਕੰਮ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਕਈ ਸਥਾਨਕ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਵੱਖਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਚੌਧਰੀ, ਕਲਵਾਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। (ਪੂਰਨੀਆ ਦੇ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਚੰਦ ਵੀ ਨਾਨਕ ਪੰਥੀ ਕਹਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਬੀੜਾਂ ਹੱਥੀਂ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ-ਪ੍ਰਮੰਨੇ ਲਿਖਾਰੀ ਗਿਆਨੀ ਮਾਨਕ ਸਿੰਘ ‘ਕਲਵਾਰ’ ਵੀ ਕਲਵਾਰ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ) ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਕੁਲਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਈਆਂ ਹੋਣ ਅਤੇ ਇਕ ਸੰਪੂਰਨ ਖਾਲਸਾ ਰੂਪ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਮਾਣ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ “ਸੋਢ ਵੰਸ਼ੀ ਖਾਲਸਾ” ਹਨ, ਭਾਵ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਬੱਚੇ ਹਨ। ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਉਹ ਜਾਤੀ ਵਾਲੇ ਖ਼ਾਨੇ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ “ਸੋਢ ਵੰਸ਼ ਖਾਲਸਾ” ਹੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੱਲ ਪੂਰੇ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਨਿਰਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਰਾਹ-ਦਿਸੇਰਾ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸੋਢ ਵੰਸ਼ੀ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੰਗਠਿਤ ਖਾਲਸਾ ਹਨ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕਈ ਉਦਾਸੀ ਡੇਰੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਛਪਾਈ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਬੀੜਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹਨ। ਇਕ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਜੋ ਅਸਲੋਂ ਦਰਭੰਗਾਂ ਤੋਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਅਕਾਲੀ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਿਹੰਗ ਸੀ। ਉਹ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਕਾਲੀ ਕੌਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅਕਾਲੀ ਕੌਰ ਸਿੰਘ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਦਾ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਉੱਤੇ ਕਾਫੀ ਅਸਰ ਪਿਆ। ਅਕਾਲੀ ਕੌਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸੁਨੇਹੇ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣ ਦੀ ਅਣਥੱਕ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਟਕਸਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਿੱਖਣ ਨਾਲ ਹੀ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਸਮਝ ਨਿੱਖਰ ਕੇ ਆਈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਅਤੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਸਨਾਤਨੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਸੀ। ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਕਾਲੀ ਕੌਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਗੁਰਸਿੱਖ ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕੀਰਤਨ ਸਿਖਾਇਆ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਾਗੀ ਬਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵੀ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੇ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਅਜੀਤਵਾਲ (ਲੇਖਕ ਦਾ ਗੁਆਂਢੀ ਪਿੰਡ) ਤੋਂ ਸ. ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਈਵੇ 31 ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਹੁਸੈਨਾ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਹੁਣ ਸੰਗਤ ਸ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ, ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੇ ਸਿੱਖ ਰੇਲਵੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਅਤੇ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਕਥਾ-ਵਾਚਕ ਭਾਈ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਨੰਗਲ ਤੋਂ ਭਾਈ ਰਾਜਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨ ਕਲਕੱਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਗੁਰਪੁਰਬਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਮੌਕਿਆਂ ’ਤੇ ਇੱਥੇ ਆਮ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਲਗਾਤਾਰ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨ ਕਲਕੱਤਾ (ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ), ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁ: ਪ੍ਰ: ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਲੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸੰਚਾਰ ਸਮਾਗਮ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਬਿਹਾਰੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕੌਮ ਲਈ ਯੋਗਦਾਨ:

ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਈ ਤਰੀਕੇ ਜਿਵੇਂ ਤਨ ਮਨ ਧਨ ਨਾਲ ਅਣਥੱਕ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਬਿਹਾਰ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਭੇਜੇ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਹਨ। ਬਿਹਾਰ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੇ ਨਾਮ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ, ਛੋਟੇ ਬੇਟੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੋਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਭੇਜੇ ਗਏ ਸਨ। ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ 33 ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਲਕਸ਼ਮੀਪੁਰ ਤੇ ਉੱਛਲਾ ਵਿਚ ਵੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਯਾਦ ਹਾਲੇ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਸਚਿੱਤਰ ਵਿਆਖਿਆਨ-ਵਾਂਗ ਤਾਜ਼ੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਦੌਰੇ ਦੀ ਗੱਲ ਹਾਲੇ ਵੀ ਸਥਾਨਕ ਸਿੱਖਾਂ ਵਲੋਂ ਲੋਕ-ਵਾਰਤਾ ਅਤੇ ਅਨੋਖੇ ਰਵਾਇਤੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਾਂਗ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਹਿਤ-ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਏ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਨਾ-ਮਾਤਰ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਸੰਵਾਦ ਤੇ ਤਾਲਮੇਲ ਦੀ ਕਮੀ ਸੀ। ਇਹ ਯਕੀਨ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਖਾਸ ਥਾਂ ਬਣ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤਾਲਮੇਲ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ- ਲਹਿਰ ਜੋ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਪਰਕ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਖਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵੱਧ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਸੰਨ, 2008 ਈ: ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁ: ਪ੍ਰ: ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜਥੇਦਾਰ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਖਾਸ ਦੌਰਾ ਕਰਨ ਆਏ ਸਨ। ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਸਕੱਤਰ ਸ. ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਸ਼੍ਰੋ:ਗੁ:ਪ੍ਰ:ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਰਸਾਲਾ) ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਸ. ਸਿਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੌਰਾ ਕਰਨ ਆਏ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਪੂਰਵੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨ ਕਲਕੱਤਾ (ਸ਼੍ਰੋ:ਗੁ:ਪ੍ਰ:ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਵਲੋਂ ਗੁਰਮਤਿ ਕੈਂਪ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਈ ਖੋਜ ਵਿਦਵਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਲਈ ਇਸ ਥਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਸਿੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਮਹਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਸਿਰਫ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਲਈ ਇਹ ਥਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਜੋਸ਼ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜ੍ਹਵਾਂ ਅੰਗ ਹੁਣ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ 350 ਸਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਤਸਵ ਦਾ ਦਿਹਾੜਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦਾ ਲੰਬੇ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਵੀ 350 ਵਾਂ ਵਰ੍ਹਾ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਜ਼ਦੀਕ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤਖਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਇਕੱਤਰ ਹੋਣਗੇ। ਮੇਰੀ ਅਤੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਭ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਟਿਹਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੌਰਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦੇਣ। ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਹੋਰ ਇਲਾਕੇ ਜਿਹੜੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ ਜਿਵੇਂ-ਸਾਸਾਰਾਮ, ਕੇਧੰਲੀ-ਚਿੱਟੀ, ਸ਼ਿਵਨਗਰ, ਮਹੇਸ਼ਾਵਾ, ਪੂਰਨੀਆ, ਹਲਹਲੀਆ, ਰਾਜਗੀਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਥਾਂਵਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਰਧਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਭੇਂਟ ਕਰਦੇ, ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀਦਾਰੇ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੋ ਕਿ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਲਈ ਸਿੱਖੀ ਬਾਰੇ ਜਾਨਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਉੱਤੇ ਦੱਸੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਖਾਸ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ, ਮੋਹ, ਲਗਾਓ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਡੀ ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿਮੇਵਾਰੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਨੋਟ: ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦਾ ਅਕਸਰ ਹੀ ਦੌਰਾ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਖੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਲੇਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਥਾਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਜ਼ਬਾਨੀ ਇਤਿਹਾਸ, ਸੁਣੀਆਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਗਾਥਾਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਜੋ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਲੇਖਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਲੇਖਾਂ ਤੋਂ ਹਵਾਲਾ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਖੋਜ ਭਰਪੂਰ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਸ੍ਰੋਤ-ਸੂਚੀ

ਸ੍ਰੀ ਵੇਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼- ਸਿੱਖ-ਇਨ ਬਿਹਾਰ (ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਐਂਡ ਬਿਹਾਰ) ਸਫਾ 63-64
ਡਾ. ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ- ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ (ਪ੍ਰਫ਼ੇਟ ਐਂਡ ਮਾਰਟਿਆਰ) ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ- ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ, ਭਾਗ-1, ਕਾਮਰੂਪ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਯਾਤਰਾ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ।
ਭਾਈ ਕਾਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ- ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਜਨਮਸਾਖੀ ਟਰੈਡਿਸ਼ਨ- ਐਨ ਐਨਾਲੀਟਿਕ-ਸਟੱਡੀ-ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ। ਸਫਾ-118
ਸਵਰੂਪ ਦਾਸ ਭੱਲਾ- ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਭਾਗ-2, ਸਾਖੀਆਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਨੌਵੀਂ, ਸਫਾ-685
ਗਿਆਨੀ ਫੌਜਾ ਸਿੰਘ- ਨਾਨਕ ਪੰਥੀ ਸੂਚੀ, ਸਤੰਬਰ 1969 ਦੇ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਫਾ-11-12
ਮੇਜਰ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ- ਹਿਸਟੋਰੀਕਲ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਾਇੰਜ਼
ਸ. ਐੱਚ. ਐਸ. ਚਾਵਲਾ- ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਲਕਸ਼ਮੀਪੁਰ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਸਿੱਖ।
ਡਾ. ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ (ਢਿੱਲੋਂ)-ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ’ਤੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ।
ਸ. ਗਿਆਨਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਟਿਹਾਰ- ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਓਂ ਕਾ ਕਟਿਹਾਰ ਸੇ ਸੀਧਾ ਜੁੜਾਵ (ਦੈਨਿਕ ਜਾਗਰਨ, 10 ਦਸੰਬਰ 2010; ਭਾਗਲਪੁਰ ਅੰਕ, ਕਟਿਹਾਰ ਜਾਗਰਨ ਸਫੇ ’ਤੇ)
ਸ. ਸੁਰੇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ-ਸ. ਭਵਾਨੀ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕੁਰਸੀਨਾਮਾ ਜੋ ਸ. ਸਤਿਆਪਾਲ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ।
ਸ. ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ-ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਭਵਾਨੀਪੁਰ, ਗੁਰੂ ਬਜ਼ਾਰ ਦੇ ਲੈਟਰਹੈੱਡ ’ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ।
ਸ. ਰਾਮ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ- ਕੰਤਨਗਰ ਦਾ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ 1968 ਈ: