ਖੁਫੀਆ ਰਾਜ ਸੁਸਾਇਟੀਆਂ ਕਰੋ ਕਾਇਮ,
ਰੱਲ ਮਰਹੱਟੇ, ਬੰਗਾਲੀ ਦੇ ਯਾਰ ਹੋ ਜਾਇਓ।
ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ ਤੇ ਮੋਮਨੋ ਕਰੋ ਜਲਦੀ,
ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਮਦਦਗਾਰ ਹੋ ਜਾਇਓ।

ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਜੱਦੋਜਹਿਦ ਛਿੜਣ ਦੇ ਕਾਰਨ:

ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵਿਰਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਛੱਡ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਠੋਸ ਜਥੇਬੰਦਕ ਬਗਾਵਤ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੋਚਣੀ 1905 ਈ: ਦੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਵੰਡ ਕਾਰਨ ਉਭਰੀ। ਉਸ ਵਕਤ ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਰੋਸ ਵਜੋਂ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਅੰਦੋਲਨ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਦਾ ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਪੈ ਗਈ। ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਉੱਘੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਆਗੂ ਸ੍ਰੀ ਅਰਬਿੰਦੋ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਬਾਰੀਨ ਘੋਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਥੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਭੁਪਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦੱਤਾ, ਸੁਬੋਧ ਚੰਦਰਾ ਮਲਿਕ ਅਤੇ ਉਸ ਵਕਤ ਦੇ ਦੇਸ਼-ਭਗਤ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ, ਬਾਲ ਗੰਗਾਧਰ ਤਿਲਕ, ਬਿਪਿਨ ਬਿਹਾਰੀ ਪਾਲ (ਲਾਲ ਬਾਲ-ਪਾਲ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ) ਹੁਰਾਂ ਨੇ ਯੋਗ ਅਗਵਾਈ ਦੇਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।

ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਹੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦਿੱਸਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਕੁਝ ਛੋਟੇ ਟੋਲੇ ਪੂਨਾ ਅਤੇ ਮਦਰਾਸ ਵਿਚ ਵੀ ਸਰਗਰਮ ਸਨ। ਪਰ 1915 ਦੀ ਯੋਜਨਾ-ਬੱਧ ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਉਭਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੰਗਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਅਹਿਮ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਚਲਿਆ ਸੀ। ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਇਹ ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੱਧ-ਵਰਗੀ ਬੰਗਾਲੀ ਭੱਦਰ ਲੋਕਾਂ (ਪੁਰਸ਼ਾਂ) ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੱਛਮੀ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨੌਜਵਾਨ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲਿਆਕਤ ਮੁਤਾਬਿਕ ਨੌਕਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲ ਰਹੀ। ਬੇਰੋਜ਼ਗਾਰੀ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਕੂਮਤਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਵੱਧਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਚਿੰਤਕ ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ, ਬੰਕਿਮ ਚੈਟਰਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਅਰਬਿੰਦੋ ਅਤੇ ਰਬਿੰਦਰਾਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਵਰਗੇ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਦਾ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਅਸਰ ਸੀ।

ਬੰਗਾਲੀ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ਟ-ਪੁਸ਼ਟ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਸਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਲੱਬ ਬਣਾਏ। ਪਰਮਾਨਾਨਾਥ ਮਿਤਰਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਅਨੁਸ਼ੀਲਨ ਸਮਿਤੀ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਮੰਡਲੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਕਲਕੱਤੇ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਡਲ ਦਾ ਨਾਮ ਜੁਗਾਂਤਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਬਊ ਬਾਜ਼ਾਰ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਬਾਰਿਨ ਘੋਸ਼, ਜਤਿਨ ਮੁਖਰਜੀ (ਬਾਘਾ ਜਤਿਨ) ਅਤੇ ਹੋਰ 21 ਹਮ-ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੇ ਜੁਗਾਂਤਰ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੰਨ੍ਹਿਆ। ਹੇਮਚੰਦਰ ਕਾਨੂੰਨਗੋ ਵਰਗੇ ਇਸ ਦੇ ਅਹਿਮ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਬੰਬ, ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਫਰਾਂਸ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਮਾਨਿਕਤੱਲਾ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਆੜ ਹੇਠ ਬੰਬ ਦੀ ਫੈਕਟਰੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਖੁਦੀਰਾਮ ਬੋਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਫੁਲ ਚਾਕੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਮੁਜ਼ੱਫਰਪੁਰ ਜੱਜ ਕਿੰਗਸ ਫੋਰਡ ’ਤੇ ਕਾਤਲਾਨਾ ਹਮਲੇ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 30 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1908, ਨੂੰ ਫ਼ਾਂਸੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਰਗਰਮੀ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੋਤ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਬਾਘਾ ਜਤਿਨ ਵਰਗੇ ਜੁਝਾਰੂ ਆਗੂ ਨੂੰ ਹਾਵੜਾ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੌਰਤਲਬ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸੇ ਜੁਗਾਂਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਦਕਾ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁਗਾਂਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰੈੱਸ ਦਾ ਨਾਮ ਜੁਗਾਂਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਪ੍ਰੈੱਸ ਰੱਖਿਆ।

ਸੰਨ 1889 ਈ: ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ ਮੋਹਨ ਬਾਗਾਨ ਐਥਲੈਟਿਕ ਕਲੱਬ ਨੇ ਬੰਗਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਤੋਂ ਉਭਾਰਨ ਲਈ ਖੇਡਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਸੋਚ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਵੰਡ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ ਸੋਚ ਦਾ ਮੰਚ ਵੀ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਟੀਮ ਵਿਚ ਇੰਨਾ ਜਜ਼ਬਾ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਟੀਮ ਈਸਟ ਯਾਰਕਸ਼ਾਇਰ ਰੈਜਮੈਂਟ ਨੂੰ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਖੇਡ ਕੇ 2-1 ਨਾਲ ਹਰਾਇਆ। ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਸਾਰੀ ਹਿਲਜੁਲ ਦਾ ਕਾਰਨ 140 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਵਾਲਾ ਸਲੂਕ ਕਰਨਾ ਸੀ।

ਅਜਿਹੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਾਰਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਨੂੰ ਕਲਕੱਤੇ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਏ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਉੱਪਰ ਬੜੇ ਮਾਮਲੇ ਦਰਜ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਲੀਪੁਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ, ਹਾਵੜਾ ਗੈਂਗ ਕੇਸ ਅਹਿਮ ਸਨ। ਪਰ ਬਾਘਾ-ਜਤਿਨ ਵਰਗੇ ਯੋਗ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਵਿਕੇਂਦਰਿਤ ਸਭਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਦੋ-ਜਹਿਦ ਦੀ ਨੀਤੀ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੂੰ 1911 ਈ: ਦੌਰਾਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਦਿੱਲੀ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਵੀ ਬੰਗਾਲੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦਾ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਸੀ।

ਬੰਗਾਲੀਆਂ ਦਾ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦਾ ਕਾਰਨ:-

ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਮ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨ, ਮਜ਼ਦੂਰ ਆਪਣੇ ਚੰਗੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਜ਼ਲੀਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਵਾਲਾ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਆਪਣੀ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਉੱਪਰ ਗੋਰਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਧਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਮ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਆਮ ਪੰਜਾਬੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖ ਸੁਭਾਅ ਮੁਤਾਬਿਕ ਉਹ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਮਬੰਦ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਵੱਡੀ ਯੋਜਨਾ ਤਹਿਤ ਲੜਾਈ ਲੜਨ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੰਨ੍ਹਿਆ। ਉਸ ਵਕਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਬੰਗਾਲੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਰੁਜਗਾਰ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਪੁੱਜੇ। ਇਹ ਆਮ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਆਮ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ, ਰੀਸਰਚ ਸਕਾਲਰ, ਲੇਖਕ, ਕਵੀ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗਏ। ਬੰਗਾਲੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਪਲਾਇਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੱਖਰਾ ਸੀ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗਿਆ, ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਹੀਂ। ਬੰਗਾਲੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹੋਰ ਇਨਕਲਾਬ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕ ਨਵੀਂ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ ਬਣਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੰਗਾਲੀ ਨੌਜਵਾਨ ਨੇ 1905 ਈ: ਵਿਚ ਲੰਦਨ ਵਿਖੇ ਇੰਡੀਆ ਹਾਊਸ ਆਰਗਨਾਈਜੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਨਾਮਕ ਅਖਬਾਰ ਛਾਪਣ ਲੱਗੇ। ਇਸ ’ਤੇ ਉਸ ਵਕਤ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਬਾਗੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਨੋਰਥ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅੰਦਰ ਕੌਮ ਪ੍ਰਸਤੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਸੀ। ਵੀ. ਐਨ. ਚੈਟਰਜੀ, ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ ਵਰਗੇ ਇਸ ਦੇ ਆਗੂ ਸਨ। ਇਸ ਸੰਸਥਾ ’ਤੇ ਵੀ 1910 ਈ: ਵਿਚ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੇਲੇ ਬਾਬਾ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ, ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ, ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ ਨਾਲ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਬੰਗਾਲੀ ਨੌਜਵਾਨ ਤਾਰਕਨਾਥ ਦਾਸ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸਾਸ਼ਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪੋਰਟ ਲੈਂਡ ਆਰੇਗਨ ਵਿਖੇ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਡੀਪੈਂਡਸ ਲੀਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਰਕਤਉੱਲਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਸਾਕੇ ਦਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲੇਖ ਲਿਖਦੇ ਸਨ। ਹਰ ਸ਼ਨਿਚਰਵਾਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਬੰਗਾਲੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਭਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਗੁਪਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬੰਬ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੁਰਿੰਦਰ ਮੋਹਨ ਬੋਸ ਵਰਿੰਦਰ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਏ (ਸਰੋਜਨੀ ਨਾਇਡੂ ਦਾ ਭਰਾ), ਸੁਕੁਮਾਰ ਚੈਟਰਜੀ, ਸੀ. ਕੇ. ਚਕਰਵਰਤੀ ਵਰਗਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ’ਤੇ ਗ਼ਦਰੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਰਮਨ ਵਰਗੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਸੱਲੀ ਦਿੱਤੀ। ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦ-ਜਰਮਨ ਕਾਂਸਪਿਰੇਸੀ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

1915 ਈ: ਵਿਚ ਵਰਿੰਦਰਨਾਥ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਏ, ਭੁਪਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦੱਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੰਗਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਨਾਲ ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ ਹੁਰਾਂ ਨੇ ਆਰਥਰ ਜ਼ਿਮਰਮੈਨ (ਜੋ ਜਰਮਨ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਦਫ਼ਤਰ ਦਾ ਅਫ਼ਸਰ ਸੀ) ਪਲੈਨ ਹੇਠ ਜਰਮਨ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਪੂਰਾ ਸਹਿਯੋਗ ਮਿਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ਼ਦਰੀ ਆਗੂਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਨੋਰਥ ਸੀ:

1. ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਗ਼ਦਰ ਅੰਦੋਲਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ।
2. ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵੇਲੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਤਾਇਨਾਤ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਬਗਾਵਤ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨਾ।
3. ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸ੍ਵੈ-ਇੱਛਤ ਦੇਸ਼-ਭਗਤ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਭੇਜੇ ਜਾਣੇ।
4. ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਮੋਰਚਾ ਖੋਲ੍ਹਣਾ। ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਜਰਖੇਜ਼ ਖਿੱਤਾ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਇਨਕਲਾਬੀ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਮ ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਅਤੇ ਅਜ਼ਾਦੀ-ਪਸੰਦ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਬੇਚੈਨੀ ਵਧਣ ਕਾਰਨ ਆਪਸ ਵਿਚ ਡੂੰਘਾ ਤਾਲਮੇਲ ਬਣ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਇੰਨੀ ਤਕੜੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਖੇਤਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਠੱਪ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।

ਬੰਗਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨੀ;

ਜਦੋਂ ਗ਼ਦਰੀ ਦੇਸ਼-ਭਗਤ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਵਤਨ ਪਹੁੰਚਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਗ਼ਦਰ ਇਨਕਲਾਬ ਲਈ ਸੁਲਝੇ ਹੋਏ ਬੰਗਾਲੀ ਭਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਯੋਗ ਅਗਵਾਈ ਲਈ ਜਾਵੇ। 1913 ਈ: ਤੋਂ ਹੀ ਰਾਸਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ ਵਰਗੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਆਗੂਆਂ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਸਾਕੇ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਦੇ ਆਗੂ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਜਤਿਨ ਮੁਖਰਜੀ (ਬਾਘਾ-ਜਤਿਨ) ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਅਤੁਲ ਕਿਸ਼ਨਾ ਘੋਸ਼ ਅਤੇ ਸਤੀਸ਼ ਚਕਰਵਰਤੀ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਸਹਿਯੋਗ ਮਿਲਿਆ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਗਣੇਸ਼ ਪਿੰਗਲੇ ਅਤੇ ਸਤਿਅਨ ਬੋਸ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਬਾਘਾ ਜਤਿਨ ਦੇ ਸਾਥੀ ਸਨ, ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਨਾਲ ਐਸ. ਐਸ. ਸਾਲਾਮੀਨ ਨਾਮਕ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਚੀਨ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਵਤਨ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਏ। ਸਰਾਭਾ, ਪਿੰਗਲੇ ਤੇ ਸਤਿਅਨ ਨੇ ਚੀਨ ਰੁਕ ਕੇ ਖਾੜਕੂ ਆਗੂ ਸ. ਟਹਿਲਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਇਹ 1914 ਈ: ਦੇ ਨਵੰਬਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਕਲਕੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਤਿਆਨ ਬੋਸ ਨੇ ਮੁੱਖ ਜੁਝਾਰੂ ਆਗੂ ਜਤਿਨ ਮੁਖਰਜੀ ਨਾਲ ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਅਤੇ ਪਿੰਗਲੇ ਨਾਲ ਬੜੀ ਅਹਿਮ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਵਾਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੰਬੀ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਤਿਨ ਮੁਖਰਜੀ ਨੇ ਪਿੰਗਲੇ ਨੂੰ ਬਨਾਰਸ ਵਿਖੇ ਰਾਸਬਿਹਾਰੀ ਕੋਲ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਹਫਤੇ ਮਿਲਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ।

ਸਤਿਅਨ ਬੋਸ ਬਾਘਾ-ਜਤਿਨ ਕੋਲ ਰਹਿ ਗਏ। ਸੀ. ਆਈ. ਡੀ. ਦੀ ਰੀਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਦੱਖਣੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਫੌਜੀ ਛਾਉਣੀ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖੇ ਗਏ। ਗ਼ਦਰੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਰੂਹਪੋਸ਼ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਰਾਬਤਾ ਵਧਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬੰਗਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਮਨਸੂਬਾਬੰਦੀ ਦੇਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਰਾਸਬਿਹਾਰੀ ਅਤੇ ਬਾਘਾ ਜਤਿਨ ਨੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣਾ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਵਧਾਇਆ।

ਪਿੰਗਲੇ ਨਾਲ ਮੀਟਿੰਗ ਮਗਰੋਂ ਰਾਸਬਿਹਾਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਬੀ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਸਾਥੀ ਸਚਿੰਦਰ ਨਾਥ ਸਨਿਆਲ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਭੇਜਿਆ। ਉੱਥੇ ਚੀਨ ਤੋਂ ਮੁੜੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸ. ਮੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਪਿੰਗਲੇ ਅਤੇ ਸਨਿਆਲ ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਪੂਰਨ ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਅਗਵਾਈ ਦੀ ਗੱਲ ਬੜੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਬੰਗਾਲੀ ਆਗੂ ਨੇ ਗ਼ਦਰ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਅਗਵਾਈ ਦੇਣ ਦੀ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਬੰਬ ਬਣਾਉਣ, ਛਾਉਣੀਆਂ ਤੋਂ ਹਥਿਆਰ ਖੋਹਣ, ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਜੁਗਤੀ ਨਾਲ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਲਾਹੌਰ, ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ, ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਢਾਕਾ ਬਨਾਰਸ, ਜਬਲਪੁਰ ਦੀਆਂ ਫੌਜੀ ਛਾਉਣੀਆਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਘਾੜਤ ਘੜੀ ਗਈ। ਪਿੰਗਲੇ ਫਿਰ ਰਾਸਬਿਹਾਰੀ ਦੇ ਸੁਨੇਹੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਲਕੱਤੇ ਪੁੱਜੇ। ਉੱਥੇ ਜੁਗਾਂਤਰ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਬਾਘਾ ਜਤਿਨ, ਅਤੁਲ ਕਿਸ਼ਨਾ ਘੋਸ਼, ਨਰੈਣ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ ਨੂੰ ਜਨਵਰੀ, 1915 ਈ: ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਫਤੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਇਕੱਤਰਤਾ ਲਈ ਬਨਾਰਸ ਪੁੱਜੇ। ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਰਾਸਬਿਹਾਰੀ ਨੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਿਆ ਅਤੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਮਰੋ। ਰਾਸਬਿਹਾਰੀ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੇਧ ਦੇਣ ਲਈ ਪਿੰਗਲੇ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੇ ਖੁਫ਼ੀਆ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਚੌਕਸੀ ਕਰ ਕੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਗਏ। 15 ਦਿਨਾਂ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਫਿਰ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੰਬ ਬਣਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ। ਲਾਹੌਰ ਕਿਸੇ ਫਾਊਂਡਰੀ ਵਿਚ 80 ਪੀਸ ਬੰਬ ਦੇ ਖੋਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਆਰਡਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਾਊਂਡਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੱਕ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ’ਤੇ ਸਿਆਹੀ ਵਾਲੀਆਂ ਦਵਾਤਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਭਿਣਕ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਲੱਗਣ ਕਰਕੇ ਰਾਸਬਿਹਾਰੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਉਹ ਮਕਾਨ ਛੱਡ ਗਏ। ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਕਈ ਜੀਵਤ ਬੰਬ ਬਰਾਮਦ ਕਰ ਲਏ ਗਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਕ ਰਾਸਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ, ਸਚਿੰਦਰ ਨਾਥ ਸਾਨਿਆਲ ਹੁਰਾਂ ਨੇ ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ, ਪਿੰਗਲੇ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼-ਭਗਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮੁੱਚੇ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲਏ ਸਨ।

ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਬੰਗਾਲੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਢਾਕੇ ਛਾਉਣੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੇ ਪੱਤਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਸੰਪਰਕ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਗ਼ਦਰ ਸੈਲ ਨੇ ਹਾਵੜਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਮੇਲ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਨੂੰ ਉਡੀਕਣਾ ਸੀ। (ਜੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਰੇਲ ਨਹੀਂ ਪੁੱਜੇਗੀ।) ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਜੁਗਾਂਤਰ ਦੇ ਮੁਖੀ ਜਤਿਨ ਮੁਖਰਜੀ (ਬਾਘਾ ਜਤਿਨ) ਹੁਰਾਂ ਨੇ ਕਲਕੱਤੇ ਦੀ ਫੌਜੀ ਛਾਉਣੀ ਫੋਰਟ ਵਿਲੀਅਮ ਦੇ ਫੌਜੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਬਣਾਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਗਸਤ 1914 ਈ: ਵਿਚ ਹੀ ਰੋਡਾ ਕੰਪਨੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਅਸਲਾ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਸੀ। ਕਲਕੱਤੇ ਵਿਚ ਵੀ ਡਕੈਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਧਨ ਰਾਸ਼ੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਸ ਵਕਤ ਤਕ ਸਾਰੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦਾ ਆਪਸ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਸੰਪਰਕ ਅਤੇ ਨਾਤਾ ਬਣ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਖਿੱਲਰੇ ਥਾਂਵਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਛਤਰੀ ਹੇਠ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਰਾਸਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ ਤੇ ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਹੁਰਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲੀ। ਸਚਿੰਦਰ ਨਾਥ ਸਨਿਆਲ ਹੁਰਾਂ ਬਨਾਰਸ, ਪਿੰਗਲੇ ਨੇ ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਬਾਘਾ-ਜਤਿਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਗ਼ਦਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 21 ਫਰਵਰੀ, 1915 ਈ: ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਰਚੀ। ਸੰਸਥਾ ਵਿਚ ਕੁਝ ਕਾਲੀਆਂ ਭੇਡਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਬਦਲਣੀ ਪਈ। ਰਾਸਬਿਹਾਰੀ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਮੋਚੀ ਗੇਟ ਵਿਖੇ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨਾਮੀ ਸਰਕਾਰੀ ਸੂਹੀਆ ਇਨਕਲਾਬੀ ਭੇਸ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਰਾ ਭੇਦ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਸਰਕਾਰ ਚੌਕਸ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਛਾਪੇ ਮਾਰ ਕੇ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ। ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਉਮਰਕੈਦ, ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਕੌਮ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਖਾਸ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇਣ ਲਈ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦਾ 1915 ਈ: ਮਗਰੋਂ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਅਸਰ:

ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਵਾਂਗੂ ਗ਼ਦਰ ਦਾ ਅਸਰ ਡੂੰਘਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰ ਦੀਆਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਦੇਖਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਜੁਗਾਂਤਰ ਰਾਹੀਂ ਜਤਿਨ ਮੁਖਰਜੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਨਰਿੰਦਰ ਨਾਥ ਭੱਟਾਚਾਰਿਆ ਹੁਰਾਂ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਫੌਜੀਆਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲੜਾਈ ਦੀ ਵੱਡੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਇਹ ਹਮਲਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਵੱਡੇ ਦਿਨ 25 ਦਸੰਬਰ, 1915 ਈ: ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਬਾਹਰੋਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਖੇਪ ਆਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸੀ। ਜਤਿਨ ਮੁਖਰਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 5 ਸਾਥੀ 9 ਸਤੰਬਰ, 1915 ਈ: ਨੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਬਾਲਾਸੋਰ (ਉੜੀਸਾ) ਦੇ ਤਟ ’ਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਖੇਪ ਆਉਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਤਹਿਤ ਬਾਲਾਸੋਰ ਦੇ ਬੂੜੀ ਨਾਮਕ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੱਟ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਚੱਲਿਆ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਜਤਿਨ ਮੁਖਰਜੀ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਦਿਨ ਬਾਲਾਸੋਰ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।

ਇਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸਮਿਸ ਡੇ ਪਲਾਟ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮਗਰੋਂ ਥਾਈਲੈਂਡ ਅਤੇ ਬਰਮਾ ਦੇ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਬਣਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਸ. ਠਾਕਰ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਗ਼ਦਰੀ ਜੁਗਾਂਤਰ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਰਹੇ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦਾ ਬੰਗਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਗੜ੍ਹ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਨੇਤਾ ਜੀ ਦੇ ਕੌਮੀ ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਉਭਰਨ ਨਾਲ ਇਸ ਇਨਕਲਾਬ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ 1928 ਈ: ਵਿਚ ਬੰਗਾਲ ਵਲੰਟੀਅਰਸ ਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਸੰਸਥਾ ਬਣਾਈ। ਉਸ ਵਕਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਬਿਨਯ-ਬਾਦਲ-ਦਿਨੇਸ਼ ਵੀ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਸਚਿੰਦਰਨਾਥ ਸਨਿਆਲ, ਜੋਗੇਸ਼ ਚੈਟਰਜੀ ਨੇ ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ, ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਰੀਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਬਣਾਈ।ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕੌਮ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸਪੂਤ ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੋਰ ਨਿਖਾਰਿਆ। ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਸੋਚ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ।

ਇਸੇ ਲੜੀ ਵਿਚ ਮਾਸਟਰ ਸੂਰਜੋ ਸੇਨ ਮਾਸਟਰ ਦੇ ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਚਿਟਾਗਾਂਗ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਤਰਥੱਲੀ ਮਚਾ ਦਿੱਤੀ। 18 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1930 ਈ: ਨੂੰ ਇਕ ਵਿਉਂਤ ਅਧੀਨ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਅੱਡਿਆਂ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਹਥਿਆਰ ਖੋਹੇ। 1932 ਈ: ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗੀ ਪ੍ਰੀਤੀਲਤਾ ਵਾਡੇਕਰ ਨੇ ਯੂਰਪੀ ਕਲੱਬ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦਾ ਅਸਰ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਸਥਾਨਕ ਖਾੜਕੂ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਸਾਫ ਝਲਕਦਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਤਕ ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਈਚਾਰਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਬੜੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲੀ ਕ੍ਰਾਂਤਕਾਰੀ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਮੋਢਾ ਜੋੜ ਕੇ ਜੱਦੋਜਹਿਦ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਬੜੇ ਚਾਅ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਬੰਗਾਲੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਬੰਗਾਲੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੇ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਥਾਨਕ ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮੀ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਸਚਿੰਦਰਨਾਥ ਸਨਿਆਲ, ਰਾਸਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ ਹੁਰਾਂ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨੀ ਅਤੇ ਹੱਡ-ਬੀਤੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਬੜਾ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੜਾ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਤਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਵਰਕਿਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਫਰੋਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।