ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣਨ ਦੀ ਮੇਰੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਕ ਦਿਨ ਮੈਨੂੰ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਅਰਰੀਆ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਭਾਰਤ-ਨੇਪਾਲ ਸਰਹੱਦ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਲਹਲੀਆ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲੀ। ਹਲਹਲੀਆ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਪੱਛੜਿਆ ਅਤੇ ਸਹੂਲਤਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਪਿੰਡ ਹੈ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਪਰਵਾਨਪੁਰ, ਗਾਰਦਮਾ, ਤਾਮਟਾ ਬਲੀਆ, ਗੁਰੂਮੁਹੀ, ਗੋਡਬਲਸੇਰਾ, ਭਾਖੜੀ ਅਤੇ ਮੌਧਾਬਲੀਆ ਆਦਿ ਖਵਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਲਾਕਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦੇ ਪਿੰਡ ਵੱਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਮੈਂ ਹਲਹਲੀਆ ਬਾਬਤ ਕਾਫੀ ਦਿਲਚਸਪ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ।

ਇਸੇ ਤਹਿਤ 4 ਮਾਰਚ, 2012 ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਬਿਹਾਰ ਰਾਜ ਦੇ ਸੋਪੌਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਤ੍ਰਿਵੈਣੀਗੰਜ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨ ਕਲਕੱਤਾ (ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ) ਅਧੀਨ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਮੇਟੀ (ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ) ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰਮਤਿ ਕੈਂਪ ਲਗਾਇਆ ਤਾਂ ਕੈਂਪ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਅਸੀਂ ਹਲਹਲੀਆ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਚੱਲ ਪਏ। ਅਸੀਂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਈਵੇ ਨੰ: 57 ਰਾਹੀਂ ਅਰਰੀਆ ਕਸਬੇ ਤੋਂ 13 ਕੁ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਜੋਗਬਾਣੀ ਅਤੇ ਫੋਰਬਸਗੰਜ ਤੋਂ ਮੁੜ ਪਏ। ਮਾਨਿਕਪੁਰ ਦੇ ਮੋੜ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਮੁੜ ਗਏ। ਇਹ ਇਕ ਉੱਬੜ-ਖਾਬੜ ਰਸਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਖੇਤ ਸਨ ਅਤੇ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਕੱਚੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਥੋੜੇ ਕੁਝ ਪੱਕੇ ਘਰ ਉੱਘੜੇ-ਦੁੱਗੜੇ ਜਿਹੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਮਾਨੀਦਾਰ ਤਰਤੀਬ ਵਿਚ ਬਣੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਬਿਹਾਰੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

ਇਹ ਇਕ ਸੁਖਦ ਅਚੰਭਾ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਉੱਬੜ-ਖਾਬੜ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਵੱਸਦੇ ਸਨ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਤਕ ਲੈ ਕੇ ਗਏ। ਹਰੇ-ਭਰੇ ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਟੁੱਟੀਆਂ-ਭੱਜੀਆਂ, ਉੱਚੀਆਂ-ਨੀਵੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਦੀ ਚੁੱਪੀ ਕੇਵਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਭੰਗ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਬਾਣਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਅਜ਼ਾਦ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਚੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿਚ ‘ਬੋਲੇ ਸੋ ਨਿਹਾਲ’ ਦਾ ਜੈਕਾਰਾ ਗਜਾ ਕੇ ਸਾਡਾ ਸੁਆਗਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਗਲਾਂ ਵਿਚ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਹਾਰ ਪਾ ਕੇ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰ ਕੇ ਸਾਡਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿੱਘਾ ਸੁਆਗਤ ਕੀਤਾ। ਕਈ ਤਾਂ ਇੰਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਾਵੁਕ ਹੋਏ ਕਿ ਉਹ ਸਾਡੇ ਪੈਰੀਂ ਹੱਥ ਲਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਰੜੇ ਲਫਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ-ਭਾਈ ਹਾਂ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਭਾਵੁਕ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ’ਤੇ ਵਰਸਾਉਂਦੇ ਰਹੇ।

ਇਕੱਲੇ ਹਲਹਲੀਆ ਪਿੰਡ ਦੀ 450 ਦੇ ਕਰੀਬ ਅਬਾਦੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 200 ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਗਿਆਨੀ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀ ਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜੱਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਾਂ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲਸਰ ਸਾਹਿਬ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ 16 ਦਸੰਬਰ 1985 ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਬਾਂਸ, ਸੁੱਕੇ ਘਾਹ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਪਰੋਕਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਇਮਾਰਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਪੰਜਾਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਨਿੱਤਨੇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਰਧਾ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਗੁਟਕਾ ਸਾਹਿਬ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1991 ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪੱਕੀ ਇਮਾਰਤ ਉੱਤੇ ਟੀਨ ਦੀ ਚਾਦਰ ਨਾਲ ਛੱਤ ਪਾ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪਾਠ ਕਰਨ ਲਈ ਦੋ-ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ‘ਸੈਂਚੀਆਂ’ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕੁਝ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2003 ਈ: ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਛੱਤ ਪੱਕੀ (ਕੰਕਰੀਟ ਦੀ) ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਵਿਚ ਸ਼ਰਧਾ-ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਵਾਇਆ। ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਇਸ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪੱਛੜੇ ਕਸਬੇ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰਤੀ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਸਿਰਫ ਤੇ ਸਿਰਫ ਗਿਆਨੀ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਵੱਡੇ ਉੱਦਮਾਂ ਸਦਕਾ ਹੀ ਸਾਰਥਕ ਹੋ ਸਕੀ ਹੈ।

ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰ-ਭਾਈਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ਮਰ੍ਹਾ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਆਦਿ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵਿਚਰਨ ਦੌਰਾਨ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉੱਥੋਂ ਦਾ ਮੁਖੀਆ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਗਿਆਨੀ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖੁਦ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਕੱਟੜ ਹਿਮਾਇਤੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਨਵੇਂ ਅਰਥਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਾਹੜੇ, ਗੋਲ ਦਸਤਾਰਾਂ ਸਜਾਈ, ਕਮਰ ’ਤੇ ਗਾਤਰਾ ਕਿਰਪਾਨ ਸਜਾਈ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਟੁੱਟੇ-ਭੱਜੇ ਲਹਿਜੇ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਬੋਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਨਜ਼ਦੀਕ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਨ/ਜਾਣਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਵੈਸੇ ਉਹ ‘ਮੈਥਿਲੀ’ ਬੋਲੀ ਦਾ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਰੂਪ ਜਿਸ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਨੇਪਾਲੀ ਦੇ ਕਾਫੀ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੈ, ਬੋਲਦੇ ਹਨ।

ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਲਹਲੀਆ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਮੁਸ਼ਾਹਰ ਜਾਤੀ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਦੇਵ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਨੀਵੀਂ ਤੋਂ ਵੀ ਨੀਵੀਂ ਦਲਿਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਅਖਵਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਚੂਹੇ-ਖਾਣੇ’ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘਟੀਆ ਦਰਜੇ ਤਕ ਅਛੂਤਾਂ ਵਾਲਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਜਾਤ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵੰਡ ‘ਮਹਾਂਦਲਿਤ’ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯਾਦਵਾਂ (ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕ) ਨੇ ਵੀ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਜਾਤ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਅਸਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਤਕ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਲੋਕ, ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਹੋਰ ਗਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਲਈ ਗਏ। 1984 ਈ: ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਇਕ ਨਰੇਂਦਰ ਰਿਸ਼ੀਦਿਉ ਨਾਂ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਲੀਏਵਾਲ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ‘ਸਾਂਝੀ’ (ਕਿਸਾਨੀ ਧੰਦਿਆਂ ਵਿਚ ਸਹਾਇਕ) ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਗਿਆ। ਬਲੀਏਵਾਲ ਪਿੰਡ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਚਰਨ ਕੰਵਲ ਸਾਹਿਬ, ਮਾਛੀਵਾੜਾ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਕ ਦਿਨ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਨੇ ਬੜੇ ਹੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ ‘ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ’ ਦੇ ਕੁਝ ਸਲੋਕ ਸੁਣੇ ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵੱਲੋਂ ਹਰਨਾਖਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰ, ਆਪਣੇ ਭਗਤ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚਲੇ ਸ਼ਬਦ ‘ਹਰੀ’ ਅਤੇ ਇਸ ਸਾਰੀ ਪੰਕਤੀ ਨੇ ਨਰੇਂਦਰ ਰਿਸ਼ੀਦਿਉ ਦੀ ਅੰਤਰ-ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਧੁਰ ਤਕ ਝੰਜੋੜਿਆ। ਅਗਲੇ ਹੀ ਦਿਨ ਉਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਭਾਈ ਮੇਜਰ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਗ੍ਰੰਥੀ ਭਾਈ ਮੇਜਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੜੇ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਭਾਵਪੂਰਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਰੇਂਦਰ ਰਿਸ਼ੀਦਿਉ ਨੂੰ ਦੱਸੀ। ਇਸ ਵਿਆਖਿਆ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧੁਰ ਤਕ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਅੰਤਰ-ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵਿਚਲਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਇਸ ਸਵੈ-ਪ੍ਰੇਰਨਾਮਈ ਅਤੇ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਸੋਚ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਇਕ ਨਵੀਂ ਕਹਾਣੀ।

ਨਰੇਂਦਰ ਰਿਸ਼ੀਦਿਉ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਬਦਲ ਕੇ ਗਿਆਨੀ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹ ਕਦਮ ਉਸ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੋੜ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ। ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਨਿਆਰੇ ਅਸੂਲ ਸਮਾਨਤਾਵਾਦ ਨੇ ਸ. ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਾਤੀਵਾਦ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਉਖਾੜ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਨਵਾਂ ਅਲੌਕਿਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਿਖਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਇਕ ਉਦੇਸ਼ ਹੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਉਥਾਨ ਲਈ ਕੀ-ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਣਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਫੈਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਦੋਨੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਸ ਸੰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਜਾਣੂ/ਅਮਲ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਕਰੜੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਕਈ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਗਏ।

ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਇਸ ਦਿਲਚਸਪੀ ਤੋਂ ਅਜੇ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਕਿਫ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵੱਲੋਂ ਇਕ ਸਿੱਖ ਦੀ ਕਿਰਪਾਨ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਖੋਹ ਲਈ ਗਈ ਕਿ ਇਹ ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਇਕ ਕਿਸਮ ਹੈ। ਏਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕੁਝ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਨੂੰ ਜਾ ਘੇਰਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਿਰਪਾਨ ਹਥਿਆਰ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਰਪਾਨ ਵਾਪਸ ਲਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਹਿਚਾਣ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਿਕ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।

ਅੱਜ ਉਹ ਮਾਣਯੋਗ ਸਿੱਖ ਹਨ। ਸਿੱਖੀ ਸਰੂਪ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਦਿਵਾਈ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਜਾਣ ਗਏ ਹਨ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਵਾਲੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ (ਬਿਹਾਰ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕੇਵਲ 400 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਅੱਜ ਉਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਿਹਾਰੀ ਸਿੱਖ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਹ ਸਿੱਖ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿੱਕਮ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਚੁੰਗ ਥਾਂਗ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਦਿ ਵਿਖੇ ਵੀ ਵੱਧ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਹਲਹਲੀਆ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਂਝੀਵਾਲ ਟਰੱਸਟ ਵੱਲੋਂ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਾਸਤੇ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੁਝ ਸਾਰਥਕ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਮਿਲੇ ਸਨ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਲੋਕ ਗੁਰਮੁਖੀ, ਗੁਰਬਾਣੀ, ਕੀਰਤਨ, ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋ ਸਕਣ। ਸਾਂਝੀਵਾਲ ਟਰੱਸਟ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਪੱਕਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਗੁਰਮਤਿ ਕੈਂਪ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਹੋਰ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਸਾਂਝੀਵਾਲ ਟੀਮ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚਲੇ ਅਣਗੌਲੇ ਸਿੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨ ਕਲਕੱਤਾ (ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ) ਅਧੀਨ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਮੇਟੀ (ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁ: ਪ੍ਰ: ਕਮੇਟੀ) ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਖੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਸਿੱਖ ਵੀ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪਹਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਕਈ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖੀ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਬਾਣੇ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਤਾਂ ਹਨ ਪਰ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਪੱਛੜਿਆਂ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਨਿਰੰਤਰ ਸੰਪਰਕ ਸੂਤਰਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।

ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਰੱਖਣਾ ਪਵੇਗਾ, ਖਾਸ ਕਰ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦਾ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬੱਚੇ ਸਥਾਨਿਕ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਚੰਚਲ ਬੁੱਧੀ ਉੱਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜ ਦੀ ਨਕਲੀ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦਾ ਪਰਛਾਵਾਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਵੰਗਾਰ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੇ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੇਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਸਾਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਗੁਰਮਤਿ ਕਲਾਸਾਂ, ਕਿੱਤਾਕਾਰੀ ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦਿਵਾਊ ਕੋਰਸ, ਵਜ਼ੀਫੇ ਅਤੇ ਚੰਗੀਆਂ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮੈਰਿਟ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਦਾਖ਼ਲੇ ਆਦਿ ਮੁੱਖ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਹਨ। ਸਿੱਖੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਮੁੱਖ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਸਕੂਲ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣਗੀਆਂ।

ਸਾਂਝੀਵਾਲ ਟਰੱਸਟ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨ ਕਲਕੱਤਾ (ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ) ਅਧੀਨ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਦਕਾ ਇੱਥੇ ਗੁਰਮਤਿ ਕਲਾਸਾਂ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਪੱਕੇ ਕਮਰੇ ਬਣਵਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮਿਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਰਾਗੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀਵਾਨ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਇਸ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਜ਼ਾਹਿਰ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਲਹਲੀਆ ਦੇ ਸਿੱਖ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ। ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਮੁੱਖ ਸੰਸਥਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਾਵਾਂਗੇ। 18 ਜੂਨ 2012 ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦੂਸਰੀ ਫੇਰੀ ਦੌਰਾਨ ਅਸੀਂ ਉੱਥੇ ‘ਸਰਦਾਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਦਿਆਲਾ’ ਦਾ ਨੀਂਹ-ਪੱਥਰ ਰਖਵਾਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਆਓ! ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰ-ਭਾਈਆਂ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੋਈਏ, ਖਾਸ ਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿਚ ਆਪਣੇਪਣ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਉਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਆਪਣੇਪਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹਮਦਰਦੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੂਸਰੇ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਸੋਚਣ ਦੀ ਹੈ, ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਦੀ ਹੈ- ਜੋ ਉਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਨਜ਼ਰੀਆ ਦੇਖਣ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਹ ਦੇਖਦੇ ਹਨ।

ਇੱਥੇ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਜੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਬਾਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸਿੱਖੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਕਾਫੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਸ਼ਾਨਾਂਮੱਤੇ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਖਾਸ ਕਰ ਉਦੋਂ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਾੜੀ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਮ ਕਰਕੇ ਦਿਹਾੜੀਦਾਰ ਮਜ਼ਦੂਰ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਿਰਉਤਸ਼ਾਹ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਕੱਚੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਤਾਂ ਗਰੀਬੀ ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਬਿਹਾਰ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਸਿੱਖੀ ਵਿਚਲੀ ਇਕਸਮਾਨਤਾ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਿੱਖੀ ਅਪਣਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਸਿੱਖ-ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਦੀ ਕਮੀ ਕਾਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਸਿੱਖੀ ਤੋਂ ਬੇਮੁਖ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।

ਸਾਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਕਰਦਿਆਂ ਸਾਰੀ ਮਾਨਵਜਾਤੀ ਨੂੰ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸਮਝਾਉਂਦਿਆਂ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਇਕ ਸਮਾਨ ਪਹਿਚਾਣ ਦਿਵਾਉਣ ਦੀ। ਹਲਹਲੀਆ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰਦਿਆਂ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਲਕੱਤੇ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਆਦਮੀਆਂ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਬੜੇ ਹੀ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅੱਥਰੂ ਭਰ ਸਾਨੂੰ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਵਿਦਾਇਗੀ ਦਿੱਤੀ।