19ਵੀਂ ਸਦੀ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਿਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਗੜ ਗਈ। 1857 ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੇ ਵਿਦਰੋਹ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਕਾਲਾ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਸਿਆਸੀ ਵਿਵੇਕ ਗੁਆ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਰੋਜ਼ ਦਾ ਖਾਣਾ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗਾ ਇਸ ’ਤੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਬੰਜਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉੱਚਿਤ ਸਿੰਚਾਈ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਥੋੜੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਘੱਟ ਅਨਾਜ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਧਨ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਨੌਕਰੀ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿਸਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਡੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ’ਤੇ ਅਸਹਿ ਜ਼ੁਲਮ ਜਾਰੀ ਸੀ ਕਿ ਰੋਜ਼ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਕਰ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ, ਕੋਈ ਨਿਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਨਰਕ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਊਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਚ ਕੇ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੀਊਣ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਪੇਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਪਿਆ। 1895 ਤੋਂ 1910 ਤਕ ਲਗਾਤਾਰ ਬਰਸਾਤ ਨਾ ਪੈਣ ਕਰਕੇ ਹਾਲਤ ਹੋਰ ਵੀ ਖਰਾਬ ਹੁੰਦੀ ਗਈ। ਜੋ ਖੇਤਰ ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਪਾਣੀ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸੋਕਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਹ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਵਦੇਸ਼ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। 1885 ਤੋਂ 1904 ਵਿਚ ਕੁਝ ਲੋਕ ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਕੈਨੇਡਾ ਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਗਏ। ਇਹ ਲੋਕ ਨੌਸਿਖਿਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਨਾਂ, ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ ਅਤੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿਚ ਫਲ ਤੋੜਨ ਦਾ ਕੰਮ ਮਿਲਿਆ। ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਪੈਸਫਿਕ ਰੇਲਵੇ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਬੰਦੋਬਸਤ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਅਤੇ ਕੈਲੇਫੋਰਨੀਆ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਅਤੇ ਦੌਲਤ ਬਾਰੇ ਸੁਹਾਵਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਘਰ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਉਮੀਦ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਮਾਉਣ ਦੀ ਚਾਹ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। 1904 ਤਕ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਹਾਤੀ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਲੋਕ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਗੋਰਿਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਪਰ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉੱਭਰਨ ਲੱਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਨਾਲ ਗੋਰਿਆਂ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਜੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤੀ ਤਰੱਕੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਤਾਂ ਗੋਰਿਆਂ ਦਾ ਰਹਿਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸੇ ਹੀਨ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਈਰਖਾ ਦੇ ਡਰ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸੋਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦਾ ਆਉਣਾ ਰੋਕਿਆ ਜਾਵੇ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਦੁਰਵਿਹਾਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਹੋਟਲਾਂ ਵਿਚ ਆਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਛੋਟੇ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਆਏ ਗ਼ੁਲਾਮਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਹਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਬਹੁਤ ਸਖਤ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸਮਝਦੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਦੇ। ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿਚ ਤਿੱਖਾ ਕ੍ਰੋਧ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਕਿਉਂ ਨਾ ਇੱਕਮਤ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਸੰਸਥਾ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ।

ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਸਟੋਕਟਨ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਵਿਖੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਬਣਾਏ ਗਏ, ਇਸ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਅਧਿਆਪਕ ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ, ਸ. ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੰਤ ਵਿਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇੱਥੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵੀ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜੇ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਭਾਰਤੀਆਂ ਲਈ ਗੋਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰੀ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿਰੁੱਧ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਸਨ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਪਿੱਠੂ ਮਹੰਤ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਗਲਤ ਅਫਵਾਹਾਂ ਫੈਲਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸਤਕ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਇਹ ਅਸਲੀਅਤ ਸੀ ਕਿ ਗ਼ਦਰੀ ਧਾਰਮਿਕ (ਧਰਮ-ਕਰਮ) ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਧਾਰਨੀ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਰਹਿਤਨਾਮੇ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਲਾਗੂ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ “ਸੁਭ ਕਰਮਨ ਤੇ ਕਬਹੂੰ ਨ ਟਰੋਂ॥” (ਭਾਵ ਠੀਕ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਲੱਗਿਆਂ ਕਦੇ ਨਾ ਡਗਮਗਾਵਾਂ) “ਨਿਸਚੈ ਕਰਿ ਅਪੁਨੀ ਜੀਤ ਕਰੋਂ” (ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰ ਕੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਿਲ ਕਰਾਂ) ਆਪਣੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਕਥਨ “ਏਕੁ ਪਿਤਾ ਏਕਸ ਕੇ ਹਮ ਬਾਰਿਕ” ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਚੱਲਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਿਧਾਂਤ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ਉਹ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਜਾਣੂ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਅਸੰਤੋਖ ਦਾ ਬੀਜ ਬੋਇਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਿਸਫ਼ਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ‘ਗ਼ਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ’ ਜੋ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ‘ਝੂਠੇ ਮਜ਼ਹਬਾਂ ਤੋਂ ਮਰਨ ਦਿਤ ਰਾਤ ਲੜ ਲੜ, ਸੱਚੇ ਦੀਨ ਦੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੂਹ ਕੋਈ ਨਾ।’

ਭਾਵ ਲੋਕ ਧਰਮ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਝੂਠੀ ਲੜਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅਸਲੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਅਤੇ ‘ਸਾਨੂੰ ਲੋੜ ਨਾ ਪੰਡਤਾਂ ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਦੀ, ਨਹੀਂ ਸ਼ੌਕ ਹੈ ਬੇੜਾ ਡੁਬਾਵਣੇ ਦਾ।’ ਭਾਵ ਸਾਨੂੰ ਪੰਡਤ ਤੇ ਕਾਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਬੇੜਾ ਡੁਬਾਉਣਾ ਹੈ (ਅਜ਼ਾਦੀ ਲੜਾਈ ਲਈ) ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਪਖੰਡ ਕਰਨ ਦਾ ਵਕਤ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਹੈ ਕਿ ਪਵਿੱਤਰ ਕੰਮ ਨੂੰ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜਨ ਲਈ ਤੇਗ ਚੁੱਕੀ ਜਾਵੇ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਲੜਾਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਰਾਜ ਤਕ ਦੇ ਕੀਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ, ਭੇਦ-ਭਾਵ, ਅਨਿਆਂ ਅਤੇ ਦਬਾਅ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ।

1912 ਈ: ਦੇ ਜੂਨ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਇਕ ਖਾਸ ਇਕੱਠ ਹੋਇਆ। ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਅਰੂੜ ਸਿੰਘ ਰੂਹੜਚੱਕ, ਬਾਬਾ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਚੁੱਗਾ, ਬਾਬਾ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ, ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ, ਸ. ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਚੀਅ, ਲਾਲ ਹਰਦਿਆਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਆਗੂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਮੀਟਿੰਗ ਦੀ ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਬਾਰੇ ਡੂੰਘਾ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਮੀਟਿੰਗ ਦਾ ਖਾਸ ਮੁੱਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਮਾਤ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਈ 1913 ਨੂੰ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੰਮ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਾਉਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ ਪੈਸਿਫਿਕ ਕੋਸਿਟ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਦਫ਼ਤਰ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਾਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਨੇ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ ਕਿ ਅਵਾਧੀਨਤਾ, ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ’ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵਾਸਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਗੇ। ਭਾਈ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਦਿਨ ਰਾਤ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਬਾਬਾ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ ਅਤੇ ਲਾਲ ਹਰਦਿਆਲ, ਸ੍ਰੀ ਤਾਰਕਨਾਥ ਦਾਸ, ਮੌਲਵੀ ਬਰਕਤਉਲਾਹ, ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਅਤੇ ਵੀ. ਜੀ. ਪਿੰਗਲ ਆਦਿ ਬਰਕਲੀ ਵਿਖੇ ਕੈਲੇਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ। ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨੂੰ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਜਾਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਬਗ਼ਾਵਤ ਤੇ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਪਿਤ ਦਿਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮੱਤਭੇਦਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲੜਾਈ ਲੜੀ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਦਾ ਨਵਾਂ ਦੌਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।

ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਫੈਲ ਗਈਆਂ। ਨਵੰਬਰ, 1913 ਈ: ਤੋਂ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਛਪਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਲਾਲ ਹਰਦਿਆਲ ਸਨ। ਇਸੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਗ਼ਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਮਕ ਸਿਰਨਾਵੇਂ ਹੇਠਾਂ ਖਾਸ ਕਾਲਮ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿਚ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਸਾਹਸ ਭਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਬਹਾਦਰ ਸੈਨਿਕ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਗ਼ਦਰ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, ਵਿਦਰੋਹ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਤਨਖਾਹ-ਮੌਤ, ਪੈਨਸ਼ਨ-ਅਜ਼ਾਦੀ, ਜੰਗ ਦਾ ਮੈਦਾਨ-ਭਾਰਤ।

ਥੋੜੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਹ ਅਖ਼ਬਾਰ ਕਈ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਛਪਣ ਲੱਗਾ। ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣ ਗਈ। ਪਾਰਟੀ ਵਰਕਰਾਂ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਵਧ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਸੀ ਕਿ ਆਪਣੇ ਵਤਨ ਜਾ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਲੜਨਾ ਹੈ। ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਲੀਡਰਾਂ ਨੇ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਈ ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਅਤੇ ਅਚੱਲ ਸੰਪਤੀ ਦਾ ਬਲੀਦਾਨ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਦਿਨ ਰਾਤ ਇਸੇ ਮਕਸਦ ਲਈ ਅਰਪਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਚਲਾਉਣਾ ਵੀ ਸਿੱਖ ਲਿਆ। ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਯੁੱਧ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਆਉਣ ਲੱਗ ਗਈਆਂ। ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਹ ਚੰਗਾ ਮੌਕਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਹੱਥੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਮੁੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਸਾਥ ਦੇਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਕੇਂਦਰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਸਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੇਂਦਰਾਂ ਨੇ ਗ਼ਦਰੀ ਲੀਡਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਤਰੱਕੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੌਸ਼ਲ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਦਿਮਾਗੀ ਸੋਚ ਉਸ ਮੁਕਾਮ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੀ ਸੀ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਗ਼ਦਰੀ ਲੀਡਰ ਉਮੀਦ ਰੱਖੀ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਦੇਸ਼ਵਾਸੀਆਂ ਵਿਚ ਲਾਲਸਾ ਅਤੇ ਉਪਲਬਧੀ ਦੇ ਅੰਤਰ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਲੀਡਰਾਂ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਬੁਲੰਦ ਸਨ। ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਨੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਫੌਜਾਂ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਹਥਿਆਰ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਬੰਦੋਬਸਤ ਕਰੇਗਾ। ਇਹ ਵੀ ਮਿਥਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕਰਤਾ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਛਾਉਣੀਆਂ ਤੋਂ ਹਥਿਆਰ ਖੋਹਣਗੇ। ਜਦੋਂ ਕਾਫੀ ਹਥਿਆਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਜਾਣਗੇ ਤਾਂ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਸਿਪਾਹੀ, ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਗੇ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਦਾਅਵੇ ਨਾਲ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਘਰੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲਈ ਸਾਹਸ ਅਤੇ ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਗਣ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨਗੇ, ਤਕਰੀਬਨ ਛੇ ਤੋਂ ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰ ਪਾਰਟੀ ਵਰਕਰ ਸੰਨ 1914 ਈ: ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਮਾਤ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ।

ਆਪਣੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮਿੱਥੀ ਹੋਈ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਮੇਰਠ, ਲਾਹੌਰ, ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ, ਕਪੂਰਥਲਾ ਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਕੇਂਦਰਾਂ ਤੋਂ ਅਸਲਾ ਲੁੱਟਣਾ ਸੀ। ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਈ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਖੁਫੀਆ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵੀ ਕੀਤੀਆਂ। ਜੋ ਇਲਾਕੇ ਉਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ, ਉਹ ਸਨ- ਦੋਆਬਾ ਵਿਚ ਸੰਘਵਾਲ, ਮਾਝੇ ਦਾ ਸੁਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਲਵੇ ਦਾ ਢੁੱਡੀਕੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਫੈਸਲੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਜੋ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ। ਪਰ ਕਈ ਗੱਦਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਘੁਸਪੈਠ ਕਰ ਕੇ ਚੰਗੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ’ਤੇ ਸਨ।

ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਈ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਰ ਬਹੁਤੇ ਫੜੇ ਗਏ ਅਤੇ ਕਈ ਖੁਫੀਆ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਛਿਪ ਗਏ। ਇਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨਾਮਾ ਜੋ ਕਿ 21 ਫਰਵਰੀ, 1915 ਨੂੰ ਯੋਜਨਾਬੰਦ ਸੀ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਇਕ ਗੱਦਾਰ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਸੀ, ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਪੁਲਿਸ ਹਰ ਪਾਸੇ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਫੜ-ਫੜ ਕੇ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜਣ ਲੱਗ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਕਾਮਯਾਬ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ।।

ਸ. ਜਗਤ ਸਿੰਘ, ਸ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਟੂੰਡੀਲਾਟ ਅਤੇ ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਬਾਰਡਰ ਤਕ ਚਲੇ ਗਏ ਪਰ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੋਚਿਆ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਫੌਜੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਗੋਧਾ ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੰਦਿਆਂ ਲੱਭ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਫੜੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਈਆਂ ਦੇ ਫੜੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਥਾਂਵਾਂ ਤੋਂ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦੇ ਕਈ ਮੁੱਢਲੇ ਲੀਡਰ ਫੜੇ ਗਏ। ਡੀਫੈਂਸ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਐਕਟ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਕੱਦਮੇ ਚਲਾਏ ਗਏ। ਗ਼ਦਰੀਆਂ ’ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ, ਮੰਡੀ ਸਟੇਜ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ, ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਬੰਬ ਕੇਸ ਅਤੇ ਕਈ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਕੇਸ ਚਲਾਏ ਗਏ। ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ, ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸਚਿੰਦਰਨਾਥ ਸਾਨਿਆਲ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ 1914-15 ਦੇ ਸਮੇਂ ਤਕਰੀਬਨ ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰ ਗ਼ਦਰੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਆਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ 25-30 ਹੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸਨ, ਬਾਕੀ 90% ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਖ ਹੀ ਸਨ। ਸਾਨਿਆਲ ਬਹਿਸ ਕਰਦੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੱਤਿਆਚਾਰ, ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਅਨਿਆਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਣੀ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਜੋ ਭਾਵਨਾ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੈ, ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਕਈ ਫੜੇ ਗਏ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਮਿੰਟ ਗੁਮਰੀ, ਮੁਲਤਾਨ, ਅੰਡੇਮਾਨ-ਨਿਕੋਬਾਰ, ਹਜਾਰੀਬਾਗ, ਨਾਗਪੁਰ ਤੇ ਹੋਰ ਥਾਂਵਾਂ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਸਹਿਣੇ ਪਏ। ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਫ਼ਾਂਸੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਹੋ ਗਈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕਠੋਰ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਮਿਲੀਆਂ। ਕਈ ਵਾਪਸ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਕਈ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਖੁਫੀਆ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਜਬਤ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਤਰਸਯੋਗ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹ ਗ਼ਦਰੀ ਕਈ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀ ਰੀੜ ਦੀ ਹੱਡੀ ਬਣ ਗਏ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਤਕ ਕਿ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਗਈ।

ਗ਼ਦਰੀ ਮੂਵਮੈਂਟ ਦੀ ਸੋਚ, ਟੀਚਾ ਅਤੇ ਤਰੀਕੇ ਬਾਕੀ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਲਈ 1920 ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸਰੋਤ ਬਣੇ। ਗ਼ਦਰੀ ਹੀ ਬੱਬਰ, ਅਕਾਲੀ ਜਥੇ ਦੇ ਲੀਡਰ ਬਣੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਤੇਗ ਚੁੱਕਣੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਨ ਸਮਝੀ। ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਮੂਵਮੈਂਟ ਗ਼ਦਰ ਮੂਵਮੈਂਟ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਚ ਮੁੜ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਇਕ ਪਹਿਚਾਣ ਬਣੇ। ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲੜੇ, ਇਸ ਯੁੱਗ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਦੌਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਕਲਕੱਤਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਜੋ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਗਏ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਆਏ, ਇਕ ਆਉਣ ਜਾਣ ਦੀ ਖਾਸ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਕੁਝ ਕਲਕੱਤਾ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਜਿਵੇਂ ਤਾਰਕਨਾਥ ਦਾਸ, ਸੁਰੇਂਦਰ ਮੋਹਨ ਬੋਸ, ਵੀਰੇਂਦਰ ਚਟੋਪਾਧਿਆਏ, ਸੁਕੁਮਾਰ ਚੈਟਰਜੀ, ਸੀ. ਕੇ ਚਕਰਵਰਤੀ ਆਦਿ ਨੇ ਗ਼ਦਰ ਮੂਵਮੈਂਟ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਖਾਸ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਜਿਵੇਂ ਰਾਸਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ, ਸਚਿੰਦਰਨਾਥ ਸਾਨਿਆਲ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਲੋਕ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਵਿਚ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮੋਢੀ ਸਨ। ਇਹ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਰੁਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਕਲਕੱਤਾ ਦੇ ਬਜਬਜ ਘਾਟ ’ਤੇ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਸਾਕਾ ਵਾਪਰਿਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯਾਤਰੀ ਪੁਲਿਸ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ ਕਿਉਂਕਿ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਆਉਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਸਰਹਾਲੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਯਾਤਰੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਸੌ ਛੇਹਤਰ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਵੀ ਸਨ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਵੀਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਉਤਰਨ ਦੀ ਰੋਕ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਬਾਕੀ 340 ਸਿੱਖ, 12 ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ 24 ਮੁਸਲਮਾਨ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਰੋਕ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤੀਆਂ ’ਤੇ ਕੀਤਾ ਦੁਰਵਿਹਾਰ, 29 ਸਤੰਬਰ, 1941 ਵਿਚ ਬਜਬਜ ਘਾਟ ’ਤੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਉਤਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਿਹੱਥੇ ਬੇਕਸੂਰ 20 ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੇਕਸੂਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇੱਥੇ ਸਮਾਰਕ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦਗੰਜ ਬਜਬਜ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਲਈ ਹਰ ਸਾਲ ਇੱਥੇ 29 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗ਼ਦਰ ਮੂਵਮੈਂਟ ਦਾ ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੰਨਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਗ਼ਦਰੀ ਜਿਵੇਂ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ (ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਸਾਕੇ ਦੇ ਲੀਡਰ ਜੋ ਬਜਬਜ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ), ਬਾਬਾ ਮੁਨਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਦੁਖੀ (ਮੰਨੇ-ਪ੍ਰਮੰਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਸਥਾ ਕਵੀ ਕੁਟੀਆ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ) ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ, ਕਲਕੱਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਲਿਆ, ਸ. ਸੁਦਾਗਰ ਸਿੰਘ ਭਿਖਾਰੀ (ਮੰਨੇ-ਪ੍ਰਮੰਨੇ ਹੋਏ ਕਵੀ), ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਫਰੀ (ਸਰਾਭਾ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਅਤੇ ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ) ਸ. ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬੀਰ (ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ) ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਜੋ ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬਿਆਂ ਤੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰਨਾਂ ਨੇ ਕਲਕੱਤੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਘਰ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲੀ ਵੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਵਡਮੁੱਲਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।