‘ਉਦਾਸੀ’ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਾਇਦ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨੇੜਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਰੀਅਨਾਂ ਨਾਲ ਆਇਆ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਿਕੰਦਰ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਨਾਲ ਵੀ ਆਇਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਉਦਾਸੀ’ ਓਡੀਸੀ (Odyssey) ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ‘ਓਡੀਸੀ’ ਸ਼ਬਦ ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਓਡੀਸਿਆ (Odyssea) ਜਾਂ ਯੂਨਾਨੀ ਓਡੀਸੀਆ (Odysseia) ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਟਰੋਜਨ ਯੁੱਧ ’ਤੇ ਲਿਖੇ ਗਏ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਹੋਮਰ ਰਚਿਤ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਮੈਸੇਡੋਨੀਅਨ ਸ਼ਬਦ ਓਡਿਸੀ (Odisi) ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ‘ਜਾਣਾ’ ਜਾਂ ‘ਯਾਤਰਾ’ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਆਕਸਫੋਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਇੱਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਭਰਪੂਰ ਲੰਮੀ ਯਾਤਰਾ' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ‘ਵੈਬਸਟਰ ਕੋਸ਼’ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਕਈ ਮੋੜਾਂ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਲੰਮੇ ਸਫ਼ਰ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਰਾਤਨ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤਕ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਰੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ (ਅਪਭ੍ਰੰਸ) ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵੱਜੋਂ ਵਰਤ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਸਮੇਤ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ‘ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਯਾਤਰਾ' ਦੀ ਮਹਾਨ ਲੜੀ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀ ਵੱਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਆ: ਉਦ (ਉੱਪਰ) ਅਤੇ ਆਸੀਨ (ਬੈਠਣ ਦਾ ਸਥਾਨ ਜਾਂ ਆਸਣ)। ‘ਉਦਾਸੀ’ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਅਰਥ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ।

ਭਾਵੇਂ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਾਂਗ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪੈੜਾਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਿੰਧ ਤੋਂ ਬਿਹਾਰ ਤਕ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਅਤੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਦੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਸਾਰੇ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਅੰਦਰ ਕਥਾਵਾਂ 'ਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੀ ਸੰਨਿਆਸੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਮੋਢੀ
ਸਨ। ਭਾਵੇਂ ਭਾਰਤ ਉੱਪਰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਹੋਣ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਅਕੀਦੇ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖ ਸਕੇ। ਲੋਕ, ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਧਰਮ ਜਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਪੱਖੋਂ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਚਾਰੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਆਗਮਨ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਵੀ ਇਸ ਰੂਹਾਨੀ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਵਾਹਕ ਬਣੇ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲੈ ਕੇ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚਲਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਸਭ ਜਾਤਾਂ, ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਸਿਧਾਂਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਜੀਵਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਰਥਹੀਣ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ, ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਘੋਰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਿਚ ਮਦਦਗਾਰ ਹੋਇਆ।

ਜੀਵਨ:

ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਭਾਦੋਂ ਸੁਦੀ 9, 1551 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਅਰਥਾਤ 8 ਸਤੰਬਰ, 1494 ਈ. ਨੂੰ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਲਿਖਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਤਲਵੰਡੀ (ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪੰਜਾਬ ਉਸ ਸਮੇਂ ਲੋਧੀ ਅਫਗਾਨਾਂ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸਿਆਸੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਨੈਤਿਕ ਗਿਰਾਵਟ ਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਮਾਹੌਲ ਨੇ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਦਿਖਦਾ ਹੈ।

ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਸਬਕ ਅੱਖਰ ਬੋਧ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ (ਪ੍ਰਚਾਰ ਫੇਰੀਆਂ) ਉਦਾਸੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਲੰਮੀ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਜਦ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਗਏ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਭਾਈ ਜੈ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਲਖਮੀ ਦਾਸ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਘਰ ਰਾਵੀ ਨਦੀ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਵਸੇ ਪੱਖੋਕੇ ਰੰਧਾਵਾ ਵਿਖੇ ਲੈ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਆਪਣੇ ਭੂਆ-ਫੁੱਫੜ ਅਰਥਾਤ ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਭਾਈ ਜੈ ਰਾਮ ਜੀ ਕੋਲ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਖੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਜੈ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਪਿਆਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਮਤ 1575/1518 ਈ. ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਆਏ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ (ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ 24 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ) ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਪਿਤਾ-ਪੁੱਤਰ ਅਕਸਰ ਘੰਟਿਆਂ ਬੱਧੀ ਸਰਵਵਿਆਪਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਇਕਾਂਤ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਵੱਡੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਸੰਸਾਰਕ ਮਸਲਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਗਈ।ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਰ ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਚ ਗੁਰੂ-ਚੇਲਾ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਜੋ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਸੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਧੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੁਣੀ ਅਤੇ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਤਰਜੀਹ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਅਤੇ ਜੈ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰਣ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ।

ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਢਾਈ ਸਾਲ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੰਡਿਤ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਦਾਸ ਕੋਲ ਤੋਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਲਾਇਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ, ਲਗਨ ਤੇ ਦੂਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਦਕਾ ਨੇ ਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਪੰਡਿਤ ਸੋਮ ਨਾਥ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਬਹਿਸ ਲਈ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਥਾਂ ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਦੇਰ ਵਿਚ ਹੀ ਪੰਡਿਤ ਸੋਮ ਨਾਥ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦੀਆਂ ਦਲੀਲਾਂ ਨੂੰ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।ਪੰਡਿਤ ਨੂੰ ਐਨੀ ਘਬਰਾਹਟ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ ਕਿ ਉਹ ਹਫੜਾ-ਦਫੜੀ ਵਿਚ ਬਹਿਸ ਵਿਚਾਲੇ ਹੀ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ ਮੁਨੀ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ। ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰੂ ਕਿਹਾ। ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਉੱਚਾਈ ਵੱਲ ਜਾਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਤੇ ਇਸ ਰਾਹ ਉੱਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।

ਜਦੋਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਉਦਾਸੀਆਂ ਵਾਲਾ ਬਾਣਾ ਤਿਆਗ ਕੇ ਰਾਵੀ ਦੇ ਸੱਜੇ ਕੰਢੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਪੱਖੋਕੇ ਰੰਧਾਵਾ ਨੇੜੇ) ਵਿਖੇ ਜਾ ਵੱਸੇ, ਉੱਥੇ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਤਿਮ ਸਾਹਾਂ ਤਕ ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦਾਸੀ ਰੂਪ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਮਗਰੋਂ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪੱਖੋਕੇ ਰੰਧਾਵਾ ਵਿਖੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਜਨ-ਜਨ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੇਂਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਕੇਂਦਰ ਬਾਰਠ ਸਾਹਿਬ (ਪੰਜਾਬ), ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ (ਕਸ਼ਮੀਰ), ਪਿਸ਼ਾਵਰ (ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦ), ਨਗਰ ਠੱਟਾ (ਸਿੰਧ) ਅਤੇ ਕਾਬੁਲ (ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ) ਵਿਚ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਰਠ ਸਾਹਿਬ ਜੋ ਪਠਾਨਕੋਟ ਤੋਂ ਲੱਗਭਗ 8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਹੈ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ। ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਲਗਾਇਆ। ਇੱਥੇ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਕੁਟੀਆ ਬਣਵਾਈ, ਜੋ ਇਸ ਨਵੀਂ (ਉਦਾਸੀ) ਲਹਿਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਈ। ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਵੀ ਧਿਆਇਆ।

ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਕੋਲ ਰਹੀ। ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੜੇ ਪਿਆਰ, ਅਪਣਤ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ 1626 ਈ. ਵਿਚ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਨ। ਭੱਟ ਵਹੀ ਦੇ ਲੇਖੇ ਮੁਤਾਬਕ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਮਾਘ ਸੁਦੀ, ਸੰਮਤ 1685, ਸੰਨ 1629 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਸਵਰਗ ਸਧਾਰੇ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ 149 ਸਾਲ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਉੱਤੇ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਲਿਆ। ਦੇਹ ਤਿਆਗਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।

ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਘਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਜਾਂ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕੱਲਤਾ ਅਤੇ ਇਕਾਂਤਵਾਸ ਦਾ ਵਿਸਮਾਦੀ ਅਨੰਦ ਮਾਣਿਆ। ਇਸ ਸੰਪਰਦਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਮਿਸਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।

ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ - ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਨਕਸ਼-ਏ-ਕਦਮ ਉੱਪਰ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਅਰੰਭੀ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਮਹਾਨ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਬੜੇ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਭਾਇਆ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸਮਕਾਲੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਅਤੇ ਸੁਆਰਥੀ ਇਰਾਦਿਆਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੱਡੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਧੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਆਗੂ ਵਾਂਗ ਜੀਵੇ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਸਕ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਗੁਰੂ-ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਪੰਥ ਨਾਲ ਨਾਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੋਰ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਮਿਲੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹਰ ਕੋਨੇ ਤਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੱਕਾ, ਮਦੀਨਾ, ਦਮਿਸ਼ਕ, ਤਹਿਰਾਨ, ਕਾਬੁਲ, ਕੰਧਾਰ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ, ਸਿੰਧ, ਕਸ਼ਮੀਰ, ਚੰਬਾ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ ਧਰਤੀ ਗੁਰਮੰਤਰ ‘ਸਤਿਨਾਮ ਵਾਹਿਗੁਰੂ’ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉੱਠੀ। ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਬੇਹੱਦ ਸਮਰਪਿਤ ਇਹ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਗੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਅਰੰਭੀ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਮਹਾਨ ਲਹਿਰ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਅਟੁੱਟ ਅੰਗ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਭ੍ਰਮਣਸ਼ੀਲ ਜਮਾਤ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ। ਉੱਚੇ ਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਵਾਲੇ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ‘ਉਦਾਸੀ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਅਤੇ ਸਮਰਪਿਤ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਜਾਂ ਉਦਾਸੀ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਦਾਸੀ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗੇਰੂਏ ਰੰਗ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ।

‘ਆਰਤਾ’ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਵਚਨਾਂ (ਮੁਖ-ਵਾਕ)ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰਿਸ਼ਤੇ ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕੀਤਾ, “ਚਾਰ ਕੁੰਟ ਜਾਕੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ, ਸੰਗਤ ਗਾਵੇ ਸ਼ਬਦ ਰਸਾਲਾ, ਆਰਤਾ ਕੀਜੈ ਸ਼ਾਹ-ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਕਾ, ਦੀਨ ਦੁਨੀ ਕੇ ਸ਼ਾਹਨਸ਼ਾਹ ਕਾ। ਆਰਤਾ ਕੀਜੈ ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਕਾ”। ਇੱਥੇ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਹ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਹਰ ਚਾਰੇ ਕੋਨਿਆਂ ਵਿਚ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਵਾਲਾ (ਰੱਬ ਦਾ ਘਰ); ਮਾਲਕ, ਦੀਨ-ਦੁਖੀਆਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਸੁਰ ਦਾ ਸਹੀ ਅਰਥ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਦਾ ‘ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਹਿੰਸਰਨਾਮਾ' (‘1000 ਨਾਮ’) ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਉਸਤਤ ਵਿਚ ਲਿਖੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ “ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਰੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੈ, ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਅਤੇ ਮਾਲਕ ਹੈ” ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਆਪਣੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਪਦ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ “ਅਕਾਲ ਖਿੰਥਾ ਨਿਰਾਸ਼ ਝੋਲੀ’, ‘ਜੁਗਤ ਕਾ ਟੋਪ ਗੁਰਮੁਖੀ ਬੋਲੀ', ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਦਾਸੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਵਿਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਾਮਵਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਦਾਸੀ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਿੱਖੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਲਿਖਤਾਂ ਸਨ। ਆਪਣੀਆਂ ‘ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ’ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਉਦਾਸੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬਾਰੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਆਪਣੇ ਵਿਲੱਖਣ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਜੀਵਨ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਸਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਸਤੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਰਾਜਨੀਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ’ਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸੰਪਰਦਾ ਨੂੰ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ, ਜਾਤ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬੇਅੰਤ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਨੂੰ

ਬਾਬਾ ਜੀ ਅਜਿਹੀ ਮਹਾਨ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸਨ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੇਅੰਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ (ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ) ਦੇਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਚਲੇ ਗਏ ਕਿ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸਿਜਦਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਪੈਰੋਕਾਰ ਵਜੋਂ ਭੇਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਥਾਪਿਆ।

ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਬਾਬਾ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰਾ-ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਨੇ ਚਾਰ ਧੂਣਿਆਂ ਅਤੇ ਛੇ ਬਖ਼ਸ਼ੀਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਚਾਰ ਧੂਣਿਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਅਲਮਸਤ, ਗੋਇੰਦ, ਬੱਲੂ ਹਸਨਾ ਅਤੇ ਫੂਲ ਸ਼ਾਹ ਸਨ। ਛੇ ਬਖਸ਼ੀਸ਼ਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸੁਥਰੇ ਸ਼ਾਹ, ਸੰਗਤ ਸਾਹਿਬ, ਜੀਤ ਮੱਲ, ਬਖਤ ਮੱਲ, ਭਗਤ ਭਗਵਾਨ ਅਤੇ ਮੀਹਾਂ ਸ਼ਾਹ ਕਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਮਹੰਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਪਾਵਨ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਹੇਠ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਸੰਗਤ ਜਾਂ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਏ ਜਿੱਥੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨਿਵੇਕਲੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਲੰਗਰ, ਸਿੱਖਿਆ, ਲੋੜਵੰਦ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸਥਾਈ ਆਸਰਾ ਵੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਅਨੁਸਾਰ, “ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਸਕੂਲ,ਆਤਮ ਜਗਿਆਸਾ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਗਿਆਨ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਆਚਾਰਯ, ਰੋਗੀਆਂ ਲਈ ਸਫ਼ਾ ਖ਼ਾਨਾ, ਭੁੱਖਿਆਂ ਲਈ ਅੰਨਪੂਰਣਾ, ਇਸਤਰੀ ਜਾਤਿ ਦੀ ਪਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲੋਹ ਮਈ ਦੁਰਗਾ, ਅਤੇ ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਲਈ ਵਿਸ੍ਰਾਮ ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਹੈ।

ਉਦਾਸੀ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਆਪਣੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ (ਪ੍ਰਚਾਰ ਫੇਰੀਆਂ) ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਸੱਚ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਦੁਆਰਾ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਦਾ ਰਟਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਕਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਆਤਮਗਿਆਨੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਵਾਹਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫ਼ੇਰੀਆਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਯਾਦ ਵਿਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਮਹੰਤਾਂ ਜਾਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਤ ਜਾਂ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਸੰਗਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ‘ਡੇਰਾ’ ਜਾਂ ‘ਅਖਾੜਾ’ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

‘ਡੇਰਾ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਅਰਥ ਹੈ: ਠਹਿਰਣ ਦਾ ਸਥਾਨ। ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਡੇਰੇ ਦੀ ਥਾਂ ਸ਼ਬਦ ‘ਸੰਗਤ' ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਕਰਕੇ ‘ਸੰਗਤ` ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਨਾਨਕ-ਪੰਥੀ ਡੇਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਏ ਸਨ ਪਰ ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੱਖਰੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਈ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਮਾਨ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਵੱਖਰਾ ਸੀ। ਉਦਾਸੀ ਮਹੰਤਾਂ ਨੇ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਨਾਨਕ-ਪੰਥੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਆਮ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਨਕ-ਸ਼ਾਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਮਗਧ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕਰੀਬ ੩੬੦ ਅਜਿਹੇ ਅਹਿਮ ਡੇਰੇ ਹਨ,ਜਿੱਥੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਪੂਰਬ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ, ਡੂੰਘਾ ਫੈਲਿਆ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹੀ ਸੰਗਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।੫ ਇਹ ‘ਡੇਰੇ’ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ, ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।

ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ‘ਅਖਾੜੇ’ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ‘ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਮੰਡਲੀ, ਉਦਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿਚ ਆਏ ਹੋਏ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਜਥੇ.. ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਜਥੇ ਨੂੰ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਮੇਲਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਅਕਸਰ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਲੱਭਣ ਵਿਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਦੱਖਣੀ ਪੰਗਤ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੰਤ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਾਸ ਨਿਰਬਾਨ ਨੇ ਪਹਿਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਰਾਏ ਨਾਨਕ ਰਾਮ (ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੇ ਨਿਜ਼ਾਮ ਦੇ ਕਸਟਮ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ) ਸਮੇਤ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਅਮੀਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ‘ਅਖਾੜਿਆਂ’ ਲਈ ਪੈਸਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਮਨਾ ਲਿਆ, (ਰਾਏ ਨਾਨਕ ਰਾਮ ਮਸ਼ਹੂਰ ਦੀਵਾਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਚੰਦੂ ਲਾਲ (1766-1845) ਦਾ ਚਾਚਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਆਪਣੇ ਚਾਚਾ ਰਾਏ ਨਾਨਕ ਰਾਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਨਿਜ਼ਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਪੈਂਤੀ ਸਾਲ ਤਕ ਇਸ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਉੱਘੇ ਵਕੀਲ ਸਰ ਹੈਨਰੀ ਰਸਲ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਬਣੇ, ਸਮੇਤ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਈਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ)। ਪੰਚਾਇਤੀ ਅਖਾੜੇ ਦੇ ਗਠਨ ਲਈ ਰਾਏ ਨਾਨਕ ਰਾਮ ਨੇ ਸੱਤ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾਨ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ 1779 ਵਿਚ ਪ੍ਰਯਾਗ, ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿਚ ਪੰਚਾਇਤੀ ਕੇਂਦਰੀ ਅਖਾੜੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਦਾਨ ਦੀ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਰਕਮ ਸੀ, ਇਸ ਕੇਂਦਰੀ ਅਖਾੜੇ ਦੀਆਂ ਕਈ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ਜਿਵੇਂ ਹਰਦੁਆਰ, ਗਯਾ, ਪੁਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਸਨ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਕੇਂਦਰੀ ਸੰਸਥਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਯਾ ਅਖਾੜਾ ਉਦਾਸੀਨ, ਜੋ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਅਖਾੜੇ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਨੂੰ ਹਰਿਦੁਆਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਨਖਲ ਵਿਖੇ ਸੰਗਤ ਸਾਹਿਬ (ਭਾਈ ਫੇਰੂ) ਸ਼ਾਖਾ ਦੁਆਰਾ 1839 ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਮੈਂ (ਲੇਖਕ) ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਹੰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਮਹੰਤਾਂ ਤੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਸਿੱਖਣੀ ਬਹੁਤ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ।ਇਨ੍ਹਾਂ ਡੇਰਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਮਹੰਤਾਂ ਦੇ ਖਰਚੇ, ਕਿਰਾਏ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਸਨ। ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹ ਪੰਥੀਆਂ ਦੇ ਕਈ ਪਰਵਾਰ ਅਜੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਡੇਰਿਆਂ ਜਾਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਮੌਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

‘ਸੰਗਤ’ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ

ਇਸ ਅਣਕਹੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਚ ਦੱਸਣ ਨਾਲ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਕਾਲ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਤਕ ਆਏ ਬਦਲਾਅ ਦੌਰਾਨ, ਇਹ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਉਹ ਚੋਣਵੇਂ ਸਮੂਹ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਸਾਨੀ ਮੁਹਾਰਤ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹ ਉਸਾਰੇ। ਚਾਰ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਏ ਅਣਗਿਣਤ ਡੇਰਿਆਂ ਜਾਂ ਸੰਗਤ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੇਖਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।

ਕੁਝ ਮੁੱਢਲੇ ਅਤੇ ਨਾਮਵਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਚਲਾਉਣ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਬਾਰੀ, ਚੋਟੀ, ਕੱਚੀ, ਪੱਕੀ, ਨਾਈ, ਪੁਰਾਨੀ, ਨੀਚੀ, ਉੱਚੀ, ਟਕਸਾਲ ਆਦਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੰਗਤ ਆਪਣੇ ਕਾਲਕ੍ਰਮ, ਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਜਨਸੰਖਿਆ ਸੰਬੰਧੀ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।

ਜਦ ਅਸੀਂ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਸੰਗਤ ਜਾਂ ਉਦਾਸੀ-ਡੇਰੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਮੀਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਵੱਡੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਣ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਖਰਚੇ ਉਠਾ ਸਕਣ। ਉਦਾਸੀਆਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ, ਇਸ ਪਛਾਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਅਕਸਰ ਨਾਨਕ-ਪੰਥੀ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਮਹੰਤਾਂ ਨੇ ਪਿਆਰ ਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਜਾਤੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਂ ਦਾ ਨਵਾਂ ਧਰਮ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਇਸ ਧਰਮ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸੰਸਥਾਗਤ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ। ਨਾਨਕ-ਪੰਥੀ ੧੯ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤਕ ਸਦੀਆਂ ਵਿਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਭਗਤੀ ਦੀ ਗਾਥਾ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ, ਇਤਿਹਾਸ, ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਬਾਰੇ ਅਣਬੁੱਝੇ ਅਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਦਲਾਅ

ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਮਰਪਿਤ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਜਾਂ ਉਦਾਸੀ ਮਹੰਤਾਂ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਸੀ। ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ ਤੋਂ ਲੋਕ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਇਸ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਸਿੱਖ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਉਭਾਰ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਛੋਟੇ ਰਾਜ ਉਭਰਨ ਕਰਕੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਨਾਨਕ ਪੰਥੀ ਡੇਰਿਆਂ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ਉੱਪਰ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਅਤੇ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਜੁੜੀਆਂ। ਉਹ ਮਾਲੀਆ-ਮੁਕਤ ਜਾਂ ‘ਬੇਲਗਾਨ' ਸਨ ਇਸ ਕਾਰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਆਮਦਨ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਧ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਚਾਰੂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਜਾਂ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਤੇ ਸੁਝਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਹਿਮ ਫੈਸਲੇ ਲਏ ਗਏ। ਪਰ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਮਹੰਤਾਂ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਪਤੀਆਂ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਆਮਦਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮਹੰਤ ਭੌਤਿਕ ਵਾਦੀ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਇਹ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਜੀਵਨ ਲਈ ਹੀ ਸਨ। ਕਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਹਦੂਦ ਅੰਦਰ ਅਨੈਤਿਕ ਕੰਮ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ।

ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਮੌਖਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਕੇ ਲਿਖੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਫੁੱਟ ਪੈ ਗਈ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਮਹੰਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਵੈ-ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਹੂਲਤਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਮੌਲਿਕਤਾ ਅਤੇ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਪਤਨ ਹੋ ਨਿਬੜਿਆ। ਮਹੰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਨਿਘਾਰ ਸਮੇਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ।

ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਨੇ ਸਾਰਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਨਰਾਜ਼ਗੀ ਦਿਨੋਂ ਦਿਨ ਵੱਧਦੀ ਗਈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਉਠਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹੰਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਬਣ ਗਏ।

ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਜਾਂ ਉਦਾਸੀ ਦੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਅਤੇ ਰੂਹ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਸੰਗਤਾਂ ਟੁੱਟ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਰਹਿ ਗਈਆਂ। ਹੁਣ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ‘ਸੰਗਤ’ ਨਹੀਂ ਦਿਖਦੀ ਅਤੇ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਲੱਗਭਗ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਹੌਲੀਹੌਲੀ ਪੁਰਾਣੇ ਕੰਪਲੈਕਸਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਮਲਬੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਤਿਹਾਸ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਗੁੰਮਨਾਮ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਢਾਹੁਣਾ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਮ ਹੋਈ ਪਛਾਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇਹ ਜ਼ਖ਼ਮ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭਰੇਗਾ।

ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਤਿਆਰੀ

ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਦਾ ਨਾ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਮਤਭੇਦ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ ਫ਼ਲਸਫੇ ਨੂੰ ਬਿਆਨਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦੇ ਆਪਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਜੇਕਰ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ‘ਧਰਮ ਬਚਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਨੇਕ ਰੂਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਇਸ ਜੋਤ ਨੂੰ ਜਗਦੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਹੋਇਆ। ਅਤੀਤ ਵਿਚ, ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਿਚਾਰ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਹਰ ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਫੈਲੇ। ੧੮ਵੀਂ ਅਤੇ ੧੯ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪੁਰਾ-ਲੇਖ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਮੇਰੀ ਖੋਜ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਆਬਾਦੀ ਦੁਆਰਾ ਅਮਲ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਰ-ਤੱਤ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਅਜਿਹੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਚਾਰ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਡਰ ਅਤੇ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵਰਗ ਨੂੰ ਸਹੀ ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ‘ਸੰਗਤ’ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫੇ ਦਾ ਸੱਚਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਮੂਲ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਥਾਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਹਾਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁਰਲੱਭ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਜਿੰਨੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਨਾਨਕ ਪੰਥੀਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਢਲੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਣਾ ਅਜੇ ਬਾਕੀ ਹੈ।

ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਮਲ ਦੀ ਵੱਡੀ ਖੋਜ ਦੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਲੋੜ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਜਾਗਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਹੜੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਉਪਰਾਲੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਮਹਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬੇਅੰਤ ਪਿਆਰ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਹੱਦ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਸਹੀ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਸਾਡੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਣ ਲਈ, ਸਾਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਉੱਚਤਮ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਭਰਪੂਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਉਦੇਸ਼-ਪੂਰਨ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀਜਨਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਮਝ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇਗਾ।

ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਨਕ-ਪੰਥੀ ਵੀਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਸ ਬੇਮਿਸਾਲ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਲਈ ਸਦਾ ਤਤਪਰ ਰਹਿਣਗੇ। ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਪਣਾ ਗੁਰੂ ਮੰਨਿਆ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ‘ਹੁਕਮਾਂ’ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੁਖੀ ਰੂਹਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਲ੍ਹਮ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨਾਨਕ ਪੰਥੀ ਜਾਂ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ ਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਵੱਡੇ ਘਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹਨ। ਇਹ ਅੱਜ ਦੀ ਫੌਰੀ ਲੋੜ ਹੈ।