ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਮਹਾਨ ਤਾਰਨਹਾਰੇ ਜਗਤ-ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸਮੁੱਚੇ ਮਾਨਵ-ਹਿੱਤ ਲਈ ਹੱਕ-ਸੱਚ, ਬਰਾਬਰਤਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਅਕਾਲ-ਪੁਰਖ ਦੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਗਾਡੀ ਰਾਹ ਦੀ ਗੱਲ ਖੁਦ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਵਿਚਰ ਕੇ ਕੀਤੀ। ਰੁਹਾਨੀ ਚਾਨਣ ਦੀ ਜੋਤ ਜਗਾਈ। ਇਸੇ ਲੜੀ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸਤਿਕਾਰਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ। ਇਸ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੇਜ਼ ਰੱਖੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਗਰੋਂ ਮਹਾਨ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਨੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪੂਰਾ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਕੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ।

ਪਿਛਲੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਮੁੱਢ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਦੋ ਅਹਿਮ ਸਿੱਖ ਜਮਾਤਾਂ-ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਸਨ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ, ਗ੍ਰੰਥੀ ਤੇ ਰਾਗੀ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਸੰਗਠਿਤ ਤੇ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਿੱਤ ਅਕਤੂਬਰ, 1927 ਈ. ਵਿਚ ‘ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ' ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸ. ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਸੰਨ 1936 ਵਿਚ ਇਸ ਕਾਲਜ ਦੀ ਚੰਗੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਨ ਲਈ ‘ਸਰਬ ਹਿੰਦ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨ’ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸ. ਧਰਮਾਨੰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਥਾਪਿਆ। ਹੁਣ ਇਹ ਕਾਲਜ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ‘ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਮੇਟੀ’ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ...ਇਸ ਦੇ ਪੜੇ ਹੋਏ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਧਰਮ-ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਬਣਾਏ ਆਪਣੇ ਆਦਰਯੋਗ ਸਥਾਨ ਕਰਕੇ ਉੱਚ ਅਹੁਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਕਾਲਜ ਦੇ ਅਧਿਆਪਨ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਮੰਨੇ-ਪ੍ਰਮੰਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਰਿਹਾ ਹੈ।” ਸਿਰਕੱਢ ਧਰਮ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਤੇ ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਵੀ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਵੀ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ।

‘ਸਰਬ ਹਿੰਦ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਾਨਫਰੰਸ' 1936 ਦੀ ਵੈਸਾਖੀ (13 ਅਪ੍ਰੈਲ) ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ‘ਸਰਬ ਹਿੰਦ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨ' ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਪੰਜਾਬ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ 1925 ਕਾਰਨ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਪੰਜਾਬ (1947 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਾ ਪੰਜਾਬ) ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ‘ਸਰਬ ਹਿੰਦ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨ ਬੋਰਡ' ਨੇ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜ ਖੇਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਰ ਕੋਨੇ ਵੱਲ ਵਧਾਇਆ। ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਤੇ ਹਾਪੁੜ (ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼), ਬੁਰਹਾਨਪੁਰ (ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼), ਨਾਗਪੁਰ (ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ), ਪਟਨਾ (ਬਿਹਾਰ) ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੂਰ ਦੱਖਣ ਕੇਰਲ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਏਰਨਾਕੁਲਮ ਤੇ ਰਾਨ੍ਹੀ ਤਕ ਹੋਈ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੁੰਬਈ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਵੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਡੀ ਸਿਰਮੌਰ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਲੜੀਵਾਰ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।

ਇਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦਿੱਲੀ ਵਾਲੇ ਰਾਏ ਬਹਾਦਰ ਸ. ਵਿਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਰਿਟਾਇਰਡ ਸੈਸ਼ਨ ਜੱਜ ਸ. ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਰਿਸੈਪਸ਼ਨ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਿਰਕੱਢ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਜਥੇਦਾਰ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨਾਗੋਕੇ, ਸਰਦਾਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ, ਸ. ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਪਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਨਾਮਧਾਰੀ, ਡਾਕਟਰ ਭੀਮ ਰਾਓ ਅੰਬੇਦਕਰ ਅਤੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਦਲਿਤ ਜਾਤੀ ਲੀਗ, ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਸਕੱਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ, ਕਰਨੀਰ ਪੀਠ, ਪੰਚਵਟੀ, ਨਾਸਿਕ ਦੇ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਵੀ ਪਧਾਰੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜੇ, ਮਹਾਰਾਜੇ, ਰਈਸ ਤੇ ਹੋਰ ਮੁੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ, ਸਮਰੱਥਾ ਮੁਤਾਬਕ ਰਾਖਵੇਂ ਫੰਡ ਵਿਚ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ 12 ਅਕਤੂਬਰ, 1936 ਈ. ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਅੰਤ੍ਰਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਬੈਠਕ 'ਚ ‘ਸਰਬ ਹਿੰਦ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨ ਬੋਰਡ' ਮਤਾ ਨੰਬਰ 149 ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੋਣਾ ਸਮੁੱਚੇ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਲਈ ਇਕ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਗੂੰਜ ਦੀ ਧਮਕ 1937 ਈ. 'ਚ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਵੀ ਪੈਣ ਲੱਗੀ। ਬੰਗਾਲ ਸੰਬੰਧੀ 1937 ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰੀ ਆਈ. ਬੀ. ਫਾਈਲਾਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਲੱਭਿਆ। ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ:-

{Bengal I.B. Report 1937, Page - 280, archival collections of Jagmohan Singh:

“A report is to the effect that Jhanda Singh, Gulzari Singh, Nanak Singh, village Kharia Patti, P.O. Dedoli, Amroha Pargana Kharia has written to Secretary, Sarab Hind Sikh Mission, Amritsar, on 4.5.1937 as follows:-

The untouchable who embraced Sikhism in village Shahpur are experiencing great trouble as the Muslims of that place have beaten them and turned them out of the village. Do something for the Sikh converts and help them if you can. 600 young-men were prepared to embrace Sikhism before this trouble, but now they hesitate. If some immediate steps will be taken, they can come into the fold of Sikhism."

Enquiry Report of officer of I.B. department dated 28. 7. 1937 (page 291) is as follows:

“I made enquiries at ‘Shahpur’ (Sahapur) and its adjoining village Munshipur (should be Munsurpur), P.S. Bharatpur, Murshidabad and came to learn that no untouchable of either of village embraced Sikhism and none of them was molested by the local Mohummadans. There are large numbers of Mohummedans living in both the villages but they have no ill feeling with depressed classes or castes of Hindus."}

ਉਪਰੋਕਤ ਲਿਖਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ: “ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ, ਨੱਥੂ ਸਿੰਘ, ਗੁਲਜ਼ਾਰੀ ਸਿੰਘ, ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ, ਵਸਨੀਕ-ਖਾਰੀਆ ਪਤੀ, ਡਾਕਖਾਨਾ-ਦੇਦੋਲੀ, ਅਮਰੋਹਾ ਪਰਗਨਾ ਖਾਰੀਆ ਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਕੱਤਰ ਸਰਬ ਹਿੰਦ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਮਿਤੀ 4.05.1937 ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਪੱਤਰਕਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ: ਪਿੰਡ ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਅਪਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਖੌਤੀ ਅਛੂਤ ਵਰਗ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਕੁੱਟ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਮੁਤਾਬਕ ਮਦਦ ਕਰੋ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 600 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਸਿੱਖ ਬਣਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਤੋਂ ਸੰਕੋਚ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੇ ਜਲਦ ਹੀ ਕੋਈ ਕਦਮ ਚੁਕਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।"

ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਆਈ. ਬੀ. ਅਫ਼ਸਰ ਦੇ ਮਿਤੀ 28.07.1937 (ਸਫ਼ਾ ਨੰਬਰ 291)ਦੀ ਜਾਂਚ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ, “ਮੈਂ 'ਸ਼ਾਹਪੁਰ' ਤੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਪਿੰਡ ਮੁਨਸ਼ੀਪੁਰ (ਮਨਸੂਰਪੁਰ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ), ਪੁਲਿਸ ਥਾਣਾ-ਭਰਤਪੁਰ, ਮੁਰਸ਼ੀਦਾਬਾਦ ਵਿਖੇ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਤੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਕੋਈ ਵੀ ਅਛੂਤ ਵਰਗ ਦੇ ਬੰਦੇ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਈ ਤੇ ਨਾ ਸਥਾਨਕ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਮਾਰ-ਧਾੜ ਕੀਤੀ।"

ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਪੋਰਟ ਨਾਲ ਇੰਜ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਆਮ ਅਜਿਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵੱਲੋਂ ਬਦਨਾਮੀ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਦਬਾਅ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਠੀਕ ਉਂਜ ਹੀ ਇਸ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦਾ ਵੀ ਗਲ ਘੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਅਸਰ ਸਰਕਾਰੀ ਫਾਈਲਾਂ ਵਿਚ 90 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਬੋਲਦਾ ਸੀ। ਪੰਥ-ਰਤਨ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਵਿਚ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਜੂਨ 1940 ਈ. ’ਚ ਹੋਈ। ਇਸ ਵਿਚ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਪੰਜਾਬ, ਰਿਆਸਤ ਪਟਿਆਲਾ, ਦਿੱਲੀ ਤੇ ਲਾਗਲੇ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸੰਗਤ ਹਾਜ਼ਰ ਸੀ। ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮੌਕੇ ਕਰੀਬ 23 ਹਜ਼ਾਰ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ ਤੇ ਗੁਰੂ ਵਾਲੇ ਬਣੇ।

ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨ ਕਲਕੱਤਾ (ਪੂਰਬੀ-ਭਾਰਤ) ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 10 ਸਤੰਬਰ, 2006 ਈ. ਵਿਚ ਜਥੇਦਾਰ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰਧਾਨ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ, ਡਨਲਪ ਬ੍ਰਿਜ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਚਾਰ ਸੌ ਸਾਲਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਵਸ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੇਂਦਰੀ ਗੁਰਮਤਿ ਸਮਾਗਮ 'ਚ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਖਿੱਤੇ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਪਸਾਰ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਕਾਲੀ ਕੌਰ ਸਿੰਘ ਨਿਹੰਗ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਫ਼ੌਜਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਘਾਲਣਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਾਏ ਪੂਰਨਿਆਂ ’ਤੇ ਅਗਾਂਹ ਚੱਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਉਸ ਤੇ ਇਸ ਦੌਰ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਵਕਫਾ ਹੈ, ਦਰਪੇਸ਼ ਹਾਲਾਤ ਜਾਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਵੱਖ ਨੇ, ਪਰ ਮਕਸਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹੀ ਹੈ।

ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ’ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਵਾਧੇ ਦਾ ਟੀਚਾ ਰੱਖਿਆ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਅਤੇ ਕੈਂਪ ਲਾਉਣ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਕਬਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਕਈ ਸੂਬੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਤਕਰੀਬਨ ਅੱਠ ਸੌ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਵਿਚਰਨ ਲੱਗੇ। ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸਿੱਖ ਜਾਂ ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਲੇਵਾ ਸੰਗਤ ਦੇ ਵਸੇਬੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾਵੇ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਰਲੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਹੀ ਆਏ ਹੋਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਉਦੇਸ਼ ਲੱਭ ਕੇ ਪੱਕੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਭਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਵਾਲਾ ਮਨੋਰਥ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰੇ। ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।

ਅਸੀਂ ਪਹਿਲ ਕਲਕੱਤਾ ਮਹਾਂਨਗਰੀ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਇੱਥੇ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਿਹਾਰ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਵੱਸੋਂ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਘੁੱਗ ਅਬਾਦੀ ਵਿਚ ਇਹ ਸੰਗਤ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਕੁਝ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਆਮ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਬਤਾ ਨਾ-ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਭਰਾ ਅਜੋਕੀਆਂ ਪੰਥਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ, ਮਰਯਾਦਾ, ਹਾਲਾਤਾਂ ਤੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਸੱਖਣੇ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਹਾਣੀ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਤਰੱਕੀ ਵਾਲੇ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਟੀਚਾ ਮਿੱਥਿਆ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨਾਲ ਰਾਬਤਾ ਬਣਾ ਕੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀਆਂ ਰੈਗੂਲਰ ਕਲਾਸਾਂ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਸੈਂਕੜੇ ਬੱਚੇ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਲਾਸਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਮੁਖੀ, ਗੁਰਬਾਣੀ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਉਣ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਮੁਢਲੀ ਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ ਲਗੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਹਰ ਥਾਂ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਤੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ-ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਰੰਭੀ ਗਈ। ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀ ਮਹਿਕਮੇ ਵੱਲੋਂ ਵਜੀਫ਼ੇ ਦਿਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ।

ਸਾਡੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਹੁਲਾਰਾ ਮਿਲਿਆ ਤੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਦਾਇਰੇ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵਧਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਉਕਤ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਮੁੱਢ ਵੱਲ ਤੁਰਨ ਲੱਗੇ। ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਵੱਸੋਂ ਵਾਲੇ ਸਾਸਾਰਾਮ, ਕਟਿਹਾਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲਕਸ਼ਮੀਪੁਰ, ਮਹੇਸ਼ਵਾ ਤੇ ਹੋਰ ਪਿੰਡ, ਪੂਰਨੀਆ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਅਰਰੀਆ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਹਲਹਲੀਆ, ਪਰਮਾਨੰਦਪੁਰ ਤੇ ਹੋਰ ਪਿੰਡ, ਮਧੂਬਨੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਮਧੂਬਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਮਧੂਡੀਹ ਪਿੰਡ, ਵੈਸ਼ਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਿਵਨਗਰ, ਪੱਛਮ ਚੰਪਾਰਣ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨਰਕਟਈਆਗੰਜ ਸ਼ਹਿਰ, ਸੁਪੌਲ ਦੇ ਤਿਰਬੇਨੀਗੰਜ ਸ਼ਹਿਰ, ਗਯਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਕਿਸ਼ਨਗੰਜ ਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਗੁਰਮਤਿ ਕੈਂਪ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਇਸੇ ਲਹਿਜੇ ਨਾਲ ਝਾਰਖੰਡ ਵਿਚ ਵੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਡਿਊਟੀ ਨਿਭਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਜਮਸ਼ੇਦਪੁਰ (ਟਾਟਾ-ਨਗਰ), ਰਾਂਚੀ, ਰਾਮਗੜ੍ਹ, ਹਜ਼ਾਰੀਬਾਗ, ਧਨਬਾਦ ਤੇ ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ ਦੇ ਇਲਾਕੇ, ਪਾਕੁਰ, ਕੂਮਾਰਡੂਬੀ, ਨਿਰਸ਼ਾ, ਚਤਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕੇਂਦਲੀ-ਚੱਟੀ ਤੇ ਡੁਮਰੀ ਵਰਗੇ ਪਿੰਡ ਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਕਿਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਕੈਂਪ, ਕਿਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸਮਾਗਮ, ਕਿਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸੰਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਸਾਧ-ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਰਾਬਤਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।

ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਕਲਕੱਤੇ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ ਡੇਢ-ਦੋ ਸੌ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਕੋਲੇ ਦੀਆਂ ਖਾਨਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਵੱਡੀਆਂ ਸਨਅਤਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪੱਕੇ ਬਾਸ਼ਿੰਦੇ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਕਾਫ਼ੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਬਰਦਵਾਨ ਪੱਛਮ ਤੇ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਪੁਰੁਲਿਯਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਹਨ ਆਸਨਸੋਲ, ਬਰਨਪੁਰ, ਰਾਣੀਗੰਜ, ਦੁਰਗਾਪੁਰ, ਪਾਨਾਗੜ, ਬਰਦਵਾਨ, ਬਰਾਕਰ, ਚੀਨਾਕੁੜੀ, ਚਿਤਰੰਜਨ, ਪਾਰਬੇਲੀਆ, ਗੋਬਿੰਦ ਨਗਰ, ਗਾਏਘਾਟਾ, ਅੰਦਾਲ, ਬਾਹੁਲਾ, ਨਿੰਘਾ ਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ।

ਕਲਕੱਤੇ ਅਤੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪੱਛਮ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਦੂਰ-ਨੇੜਲੇ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬੈਂਡਲ (ਹੁਗਲੀ), ਜਿਆਗੰਜ (ਮੁਰਸ਼ੀਦਾਬਾਦ), ਮੂਰਾਰਾਈ (ਬੀਰਭੂਮ), ਹਾਵੜਾ, 24-ਪਰਗਣਾ, ਸਿਲੀਗੁੜੀ ਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਅਸੀਂ ਅਸਾਮ ਵਿਚ ਧੂਬੜੀ ਸਾਹਿਬ, ਮੇਘਾਲਿਆ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਂਗ, ਓਡੀਸ਼ਾ ਦੇ ਕੱਟਕ, ਰੌੜਕਿਲਾ, ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ, ਬਾਲਾਸੋਰ, ਭਦਰੱਕ, ਪੂਰਬੀ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਲੀਆ, ਬਨਾਰਸ ਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ। ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ (Activity) ਚਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ।

ਇਸ ਸਾਰੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਣ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ। ਰੇਲ (ਸਾਧਾਰਨ ਬੋਗੀ), ਬੱਸ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸਾਧਨ ਰਾਹੀਂ ਬਹੁਤ ਸਨਮਾਨਪੂਰਵਕ ਕਕਾਰ ਤੇ ਲਿਟਰੇਚਰ ਅੱਠ-ਅੱਠ ਸੌ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤਕ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣਾ ਕੋਈ ਸੌਖੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਯੋਗ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟੇ, ਨਾ ਕੋਈ ਬਹਾਨਾ ਮਾਰਿਆ। ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਸਮੁੱਚੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਸਾਧ-ਸੰਗਤ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਮੇਟੀ ਤੇ ਸਟਾਫ਼ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਮਿਲਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਹਮ-ਸੋਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਪਸਾਰ ਵਿਚ ਜੁੜੀਆਂ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਅਖੀਰ ’ਤੇ ਦੱਸਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀ ਸਿਰਮੌਰ ਸੰਸਥਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਮੇਟੀ ਸਾਡੇ ਹਰ ਕੰਮ ਨੂੰ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹਨ ਲਈ ਚੱਟਾਨ ਵਾਂਗ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖਲੋਤੀ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਹਰ ਲੋੜ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।

ਇਸ ਜਦੋਜਹਿਦ ਦੌਰਾਨ, ਸਾਡੀ ਆਪਣੀ ਹੀ, ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਛੁਪੇ ਪੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਗਏ, ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਜਾਂ ਨਾਨਕ-ਪੰਥੀਆਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖ ਕੇ ਸਮੁੱਚੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ। ਤਕਰੀਬਨ 20 ਸਾਲ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਤੱਥ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਕੇ ਸੱਜਰੀ ਖੋਜ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਇਸ ਲੇਖ ਦੇ ਕਰਤਾ(Honourary Incharge, Sikh Mission Kolkata) ਦੀ ਇੱਕ ਪੁਸਤਕ ਬਹੁਤ ਜਲਦ ਪਾਠਕਾਂ ਕੋਲ ਆ ਜਾਵੇਗੀ।

ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਇਹ ਕਹਾਂਗੇ ਕਿ ਇਸ ਮਹਾਨ ਕੌਮ ਦੇ ਵਿਚਾਰ, ਕਾਰਨਾਮੇ, ਅਤੇ ਕਲਾ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਕਰਨ ਤੇ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਹ ਹੀ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਹੈ। ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਣਮੱਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰ ਕੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸਾਡਾ ਕੰਮ ਤਾਂ ਚੌਂਕੀਦਾਰੇ ਦਾ ਹੈ, ਆਸ਼ਾਵਾਦੀ ਬਣ ਕੇ ਅਵਸਰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਆਦਤ ਬਣਾਈ ਹੈ। ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲੋਂ ਦਿਸ਼ਾ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਕੀਮਤ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਹੀ ਅਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਝੰਡੇ, ਪਰਚਮ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਝੂਲਦੇ ਰਹਿਣ, ਇਹ ਸਾਡੇ ਉੱਚੇ ਹੌਸਲੇ ਦੇ ਮਿਨਾਰ ਹਨ। ਕੌਨ ਅਤੀਤ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਭਵਿੱਖ ਵੱਲ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।