ਜ਼ਾਬਰ ਹਕੂਮਤਾਂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਜਦੋਂ ਵੀ ਲੋਕਾਈ ਉੱਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਢਾਹਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਠੱਲ੍ਹ ਪਾਉਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਐਸੀਆਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਹੋ ਨਿਬੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ‘ਫਰਾਂਸ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ’, ‘ਰੂਸ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ' ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਚੱਲ ਰਹੀ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ‘ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ' ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ

ਹਰੇਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਵ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹੋ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਉਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਚੱਲ ਰਹੇ ਕਿਸਾਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀਆਂ ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।

ਲੇਖ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ 'ਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਤਕ ਦਾ ਸਫਰ ਛੱਡ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਗੱਲ ਕਰਾਂਗੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਘੇ ਹੋਏ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿੱਢੇ ਹੋਏ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਇਸ ਵੇਲੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਮੁੱਚੀ ਲੋਕਾਈ ਦਾ ਡਟਵਾਂ ਸਮਰਥਨ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਜਲੌਅ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਹਰ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜਿੱਥੇ ਜਨਤਾ ਦਾ ਪੂਰਨ ਸਹਿਯੋਗ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹਕੂਮਤ ਪੱਖੀ ਕੁਝ ਬਦਹਵਾਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੋਕ ਇਸ ‘ਜਨ-ਸੈਲਾਬ’ ਨੂੰ ‘ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਜ਼ੋਸ਼ ਦਾ ਉਬਾਲ' ਤੇ ਕਈ ‘ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਾਵਕ ਇਕੱਠ’ ਦੱਸ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਵਾਲ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਖਿੱਤੇ ’ਚ ‘ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਜੋਸ਼’ ਤੇ ‘ਭਾਵੁਕਤਾ ਦੀ ਫ਼ਸਲ' ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ? ਇਹ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਦਾ ਉਬਾਲ ਜਾਂ ਭਾਵੁਕ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਮੋਹ 'ਚ ਬੱਝੇ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੁਝਾਰੂਆਂ ਦਾ ਕਾਫ਼ਲਾ ਹੈ ਜੋ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਹ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ‘ਚੁ ਕਾਰ ਅਜ਼ ਹਮਹ ਹੀਲਤੇ ਦਰ ਗੁਜ਼ਸ਼ਤ। ਹਲਾਲੱਸਤ ਬੁਰਦਨ ਬ ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ ਦਸਤ। ” ਦਾ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਦੇ ਆਏ ਹਨ।

ਜੇਕਰ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ 'ਤੇ ਘੋਖਵੀਂ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਜਨ-ਅੰਦੋਲਨ ਹੁਣ ਤਕ ਦੇ ਸਭ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਤ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਅਗਵਾਈ ਪੱਖੋਂ, ਇਕੱਠ ਪੱਖੋਂ, ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਪੱਖੋਂ, ਗੱਲ ਕੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੋਣ ਤੋਂ ਵੇਖ ਲਓ, ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਹਾਣ ਦਾ ਅੰਦੋਲਨ ਦੂਰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਕਿਧਰੇ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਉੱਘੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਿਤਾਬਚੇ ‘ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਕਿਉਂ ਦੇ ਪੰਨਾ 19 'ਤੇ ਫਰਾਂਸ ਵਿਚ 19995 ਵਿਚ ‘ਫਰੈਂਚ ਵਿੰਟਰ ਆਫ ਡਿਸਕੰਟੈਂਟ ਨਾਮ ਦੀ ਇਕ ਹੜਤਾਲ ਬਾਰੇ ਇਕ ਉਕਤੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨਾਲ ਹੂ-ਬਹੂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਹੜਤਾਲ ਭਰ-ਸਿਆਲ ਵਿਚ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਸਿਹਤ ਕਾਮਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਰਾ ਫਰਾਂਸ ਉਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਠੀਕ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰ-ਸਿਆਲ ਵਿਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਸਾਰਾ ਭਾਰਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ' ਲੱਗਭਗ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਚੱਲੀ ਫਰਾਂਸ ਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਸਮੇਂ ਸਰਕਾਰ ਉੱਪਰ ਇੰਨਾ ਦਬਾਅ ਸੀ ਕਿ ਲੱਖਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਵਿਚ ਇਕ ਵੀ ਲਾਠੀ ਨਹੀਂ ਚੱਲੀ। ਗ਼ੈਰ-ਕੁਦਰਤੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੋਈਆਂ ਇਕ ਦੋ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਈਏ ਤਾਂ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਦੀ ਉਕਤ ਟੂਕ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ 'ਤੇ ਇੰਨ-ਬਿੰਨ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਫਰਾਂਸ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵਰਗੀ ਉੱਕਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੇ ਯੋਧਿਆਂ ’ਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਢਾਹੁਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਸਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਭਾਈਵਾਲ ਸਟੇਟ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਘਿਣਾਉਣੇ ਜਬਰ ਦਾ ਪੂਰੇ ਸਬਰ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ।

ਜੇ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਪੱਖ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਤਾਂ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਨਿਰਮੂਲ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਆਪ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਤਹੱਮਲ ਵਿਖਾਇਆਂ ਕਰੋਨਾ ਦੌਰ ਵਿਚ ਕਾਹਲ਼ੀ ਨਾਲ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਤਿੰਨੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨੀਅਤ ਉੱਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭੋਲੇ-ਭਾਲੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਿੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਰੂ ਮੱਦਾਂ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਬਰ ਦਾ ਨੱਕੋ-ਨੱਕ ਭਰਿਆ ਪਿਆਲਾ ਛਲਕ ਪਿਆ ਤੇ ਉਹ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਹੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਭਾਗ ਬਣਦੇ ਗਏ। ‘ਖੇਤੀ ਸੁਧਾਰ' ਨਾਂ ਦੇ ਬਿੱਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ‘ਖੇਤੀ ਉਜਾੜ’ ਬਿੱਲ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼, ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਾਰਦਾਂ ਤੇ ਜ਼ਰ-ਖਰੀਦ ਮੀਡੀਏ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਅਰੰਭ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤਕ ਕੁਚਲਣ/ਬਦਨਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਅਨੈਤਿਕ ਹੀਲਾ ਵਰਤਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਦੀ ਖਾਣੀ ਪਈ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਉੱਤਮ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਿੰਦਿਆਂ ਜਿੱਥੇ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਮਦਰਦੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਪੰਜਾਲੀ ਪਾ ਕੇ ਭਗਵਾਂਕਰਨ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਬੀਜਦੇ ਆਉਂਦੇ ਸਾਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨੱਥ ਪਾਈ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਸਿਹੁੰ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਜਾਂ ਸਹਿਕਦਾ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ ਮਸਨੂਈ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪਿਲੱਤਣ ਸਾਫ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਬਿਪਰਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਲਾਣਾ ਇਹ ਸੋਚਣ ਲਈ ਵੀ ਮਜਬੂਰ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਆਖਰ ਇਹ ਲੋਕ ਕਿਸ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਜਾਏ ਨੇ...? ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਤਾਲੀ 'ਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਕੀਤੇ, ਫਿਰ ਛਿਆਹਠ 'ਚ ਕੀਤੇ, ਉਦੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਹੜਿਆਂ ’ਚ ਜ਼ਹਿਰ (ਕਾਲਾ, ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ) ਧੂੜਿਆ, ਪਰ ਇਹ ਹਰ ਵਾਰ ਜਿਊਂਦੇ ਕਿਵੇਂ ਬਚ ਜਾਂਦੇ ਨੇ..? ਪਰ ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਭੁੱਲ ਗਏ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਡੇਰੇ ਨੇ ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਸਰਬੰਸ ਵਾਰ ਕੇ, ਕੰਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਜ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਸਮਝ ਕੇ ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ’ਚ ‘ਯਾਰੜੇ ਦਾ ਸਾਨੂੰ ਸੱਥਰ ਚੰਗਾ. . . ' ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੂਕ ਵਿਚ ਉਚਾਰਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਹੈ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਕ ਸ਼ਕਤੀ।

ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਵੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਹਰੇਕ ਅੰਦੋਲਨ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸ ਵਿਚ ਸਾਂਝ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਰਲਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਭਾਵੇਂ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਤਾਂ ਮੋਕਲਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਕੱਲੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿਵਾ ਸਕਦੀ। ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕੁਝ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਵੀ ਆਪਣਾ ਢੁਕਵਾਂ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਜ਼ਹੀਨ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਪ੍ਰੋ. ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਿਤਾਬ ‘ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਲਹਿਰ' ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਲਈ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਦਰਾਂਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਜੋ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਹੁਲਾਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ। ਇਨਕਲਾਬ ਨੂੰ ਧੱਕਣ ਜਾਂ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲੇ ਇੰਜਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤਾਂ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਜੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਜਜ਼ਬਾਤ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੋਵੇ।” ਅੰਦੋਲਨ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕੋਈ ਦੋ ਰਾਏ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਕਿ ਨਿਤਾਣੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਇਸ ਵੇਲੇ ਜਿਸ ਪੁਰਜੋਸ਼ ਹੁਲਾਰੇ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਲੋੜ ਸੀ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਾ ਸੋਮਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਭਰਿਆ ਮਾਣਮੱਤਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ।

ਚੱਲ ਰਹੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਕਦਰਾਂਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਅੱਗੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ:-

☬ ਬੰਦੂਕਾਂ ਤਾਣੀਂ ਗਾਰਦਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੜਕ 'ਤੇ ਪਏ ਮਣਾਂ ਮੂੰਹੀਂ ਭਾਰੇ ਬੈਰੀਕੇਡਾਂ ਨੂੰ ਟਰੈਕਟਰਾਂ ਨਾਲ ਪਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿਸ ਹੌਂਸਲੇ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ ਉਹ ਮਸਤੇ ਹਾਥੀ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਹੀ ਵਿਖਾਇਆ ਹੈ।

☬ ਇਕ ਪਾਸੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯੋਧਿਆਂ 'ਤੇ ਬੰਦੂਕਾਂ ਤਾਣ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਮਾਰੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦੇ ਵਾਰਸ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਜਲ ਤੇ ਪਰਸ਼ਾਦੇ ਛਕਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਜਬਰ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਸਬਰ ਨਾਲ ਕਰਨ ਦਾ ਬਲ ਸਿੱਖ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ, ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੇ ਸਿੱਖ ਰਵਾਇਤਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।

☬ ਜੰਗਲ `ਚ ਮੰਗਲ ਲਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਰਤੀ ਭਰ ਵੀ ਸ਼ਿਕਨ ਨਹੀਂ।

☬ ਲੰਗਰ (ਬਿਨਾਂ ਭੇਦਭਾਵ ਵੰਡ ਛਕਣ) ਤੇ ਦਾਨ ਵਰਗੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਵਡਿਆਈ ਮਿਲੀ ਹੈ।

ਸੋ ਚੱਲ ਰਹੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉੱਚੇ ਅਸੂਲਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਸਹਿਵਨ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਚੇ ਇਖਲਾਕ ਤੇ ਉੱਚੇ ਆਦਰਸ਼ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਰੂਹ ਹਨ। ਜਨ-ਮਾਨਸ ਦਾ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਨ ਅਸੂਲਾਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ ਜ਼ਰੂਰ ਸਫਲ ਹੋਵੇਗਾ।

ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਬਣੇ ਬੱਚੇ, ਨੌਜਵਾਨ, ਬਜ਼ੁਰਗ ਅਤੇ ਬੀਬੀਆਂ ਦੀ ਘਾਲਣਾ ਤੇ ਜਜ਼ਬੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ, ਦਾਨੀਆਂ, ਸੁਹਿਰਦ ਮੀਡੀਆ-ਕਰਮੀਆਂ, ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤੇ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦਾ ਕੋਟ ਕੋਟ ਧੰਨਵਾਦ। ਅੰਦੋਲਨ ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਉੱਦਮੀ ਯੋਧਿਓ, ਘਰਾਂ `ਚ ਬੈਠਾ ਪੰਜਾਬ ਹਰ ਪਲ ਤੁਹਾਡੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ !