ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਖ਼ਾਸ ਮਹੱਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਅਰੰਭਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਪਿਤਾ ਮਹਿਤਾ ਕਲਿਆਣ ਦਾਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਪਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀਹ ਰੁਪਏ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਹ ਧਨ ਭੁੱਖੇ ਸਾਧੂ-ਜਨਾਂ ਦੇ ਅੰਨ-ਜਲ ਉੱਪਰ ਖਰਚ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਅਰੰਭੀ ਰੀਤ, ਅੱਜ ਵੀ ਗੁਰੂ-ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਨਿਰਵਿਘਨ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਉਸ ਰੀਤ ਨੂੰ ਹੋਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕੀਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤਕ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ-ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਇਸ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਹੋਰ ਵਸੀਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਜਦ ਵੀ ‘ਜਲ ਅਤੇ ਮਲ੍ਹਮ-ਪੱਟੀ ਦੀ ਸੇਵਾ’ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਏਦਾਂ ਦੀ ਨਿਰਭਉ-ਨਿਰਵੈਰ ਸੇਵਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰੀ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸੇਵਾ, ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਭਗਤੀ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ। ਘਰੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਪੈਸੇ ਸਾਧੂ, ਸੰਤਾਂ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੰਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਹਿੱਤ ਖਰਚ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ।

ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਮੋੜਾ ਨਾ ਪਿਆ। ਥੱਕ ਹਾਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘਰ ਵਿਚ ਹੀ ਇੱਕ ਕਮਰਾ ਪਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਰਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਆਏ-ਗਏ ਦੀ ਦੇਖ ਭਾਲ ਕਰਦੇ। ਖ਼ਰਚੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੈਸੇ ਘਰੋਂ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ।

ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਰਮਾਈ ਰੱਖਿਆ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਰਪਿਤ ਸੇਵਾ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਰ ਪੰਥ ‘ਸੇਵਾ ਪੰਥ ਦੀ ਨੀਂਹ ਪਈ। ਸੇਵਾ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਪਰ ਤੁਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ‘ਸੇਵਾ ਪੰਥੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।

ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਚਿੱਤਰ ਕੁਝ ਕੁ ਚਿਤੇਰਿਆਂ ਨੇ ਚਿਤਰੇ ਹਨ। ਸ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਕ੍ਰਮਵਾਰ: 1957, 1977 ਅਤੇ 1984 ਈ. ਵਿਚ ਉਲੀਕੇ ਸਨ।

ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਤੁਸੀਂ ਵਡਮੁੱਲਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਓ। ਤੁਸੀਂ ਸੇਵਾ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਇਹਦੇ ਵਾਸਤੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਥਾਂ ਚੁਣ ਲਓ।"

ਘਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦਿਆਂ, ਪਿਆਸ ਲੱਗਣ ਕਾਰਨ, ਰਾਹ ਵਿਚ ਰੁਕਣਾ ਪਿਆ। ਜਿਸ ਘਰੋਂ ਪੀਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਮੰਗਿਆ ਉੱਥੋਂ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਇੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਿੱਲਤ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਪਿਆਸ ਬੁਝਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕ ਰਹਿਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਵੱਸੋਂ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵਿੱਥ ’ਤੇ ਵਗਦੀ ਨਵੀਂ ਤੋਂ ਘੜੇ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਭਰ ਲਿਆਉਂਦੇ ਅਤੇ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ, ਥੱਕੇ-ਹਾਰੇ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਨੂੰ ਜਲ ਛਕਾਉਂਦੇ। ਬੀਤਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਲ-ਸੇਵਾ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਫੈਲ ਗਈ।

ਪੇਂਟਰ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ (ਚਿੱਤਰ) ਵਿਚ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਨੂੰ ਜਲ ਵਰਤਾਂਦਿਆਂ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਥਾਂ ਸਾਧਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਅਸਾਧਾਰਨ ਹੈ। ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਮੁਸਾਫ਼ਿਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾ ਰਹੇ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗੁਰਿਆਈ ਦੇ ਵਾਰਸ ਬਣੇ। ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ 1678 ਈ. ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਾਸ ਆ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ। ਮੋਢੇ ਲਮਕਦੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਸ਼ਕ ਜਾਂ ਸਿਰ ਚੁੱਕਿਆ ਘੜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣ ਗਏ।

ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਵਧ ਰਹੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਪੱਬਾਂ ਭਾਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫਲਸਰੂਪ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਯੁੱਧ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਨ ਲਗੀ। ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੀ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦੀ ਉਮਰ ਭਰ ਦੀ ਘਾਲਣਾ ਦੀ ਪਰਖ-ਭੂਮੀ ਵੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਭਿੜਨ ਅਤੇ ਫੱਟ ਖਾਧੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਦਿਲ-ਚੀਰਵੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਸਨ ਤਾਂ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਉਸ ਦੁਆਲੇ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਮਸ਼ਕ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਲ-ਕਲ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਪੈਂਦੀ ਸੀ।

ਸ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਦਾ ਆਕਾਰ ਚੌਂਤੀ ਗੁਣਾ ਪੰਜਤਾਲੀ ਇੰਚ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰਚਨ ਵਰ੍ਹਾ 1957 ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯੁੱਧ ਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਹੈ ਜਦ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਾ ਨੇ ਮਿਲ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਘੇਰਾ ਘੱਤ ਲਿਆ ਸੀ। ਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਵੇਲਾ ਭਾਵੇਂ ਲੜਾਈ ਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਚਿੱਤਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੜਾਈ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ। ਪੇਂਟਿੰਗ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਜੰਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਪਰੰਪਰਕ ਜੰਗੀ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਤਾਂ ਰਣ-ਤੱਤੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਵੀ ਨਿਹੱਥਾ ਹੈ। ਵਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਹਥਿਆਰ ਉਹਦੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਕੀਤੇ ਵਾਰ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਵਸਤ ਉਹਦੇ ਪਾਸ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਤਾਂ ਮਾਰਨ-ਮਰਨ ਦੇ ਭੁੱਖੇ, ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਏਦਾਂ ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਕਰਮ ਸਦਕਾ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ, ਪਰਮ ਯੋਧਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਹਾਅ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਤੈਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਇਹ ਚਿੱਤਰ ਉਸੇ ਯੋਧੇ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਸਮੂਰਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਚਿਤੇਰਾ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁੱਧ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਦਿੱਤਿਆਂ, ਜਲ-ਸੇਵਕ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਭਿੰਨ-ਭੇਦ ਕੀਤਿਆਂ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਜਲ ਛਕਾਅ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਾਰਜ ਖੁਸ਼ਗਵਾਰ ਨਾ ਲੱਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਸ ਆਪਣੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦਰਜ ਕਰਾਈ। ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦੇ ਨਿਪਟਾਰੇ ਵੇਲੇ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸੀ, “ਮਹਾਰਾਜ! ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ ਜਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਸਭਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹੋ। ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।"

ਆਪਣੇ ਸਿੱਖ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਸੁਣ ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਲ੍ਹਮ ਦਿੰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, “ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ’ਤੇ ਮਲ੍ਹਮ ਵੀ ਲਗਾ ਦਿਆ ਕਰਨਾ।

ਏਦਾਂ ਸਿੱਖ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਮਿਲ ਗਈ। ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਇਹ ਨੇਮ ਬਣ ਗਿਆ ਕਿ ਹਰ ਗੁਰਸਿੱਖ ਏਸ ਲੀਹ ਉੱਪਰ ਚੱਲੇ। ਦੂਜੇ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਭਾਵਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਸੇਵਾ ਪੰਥ’ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਸੰਪਰਦਾਇ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਡੇਰਾ ਗੁਨਿਆਣਾ ਮੰਡੀ (ਬਠਿੰਡਾ) ਵਿਖੇ ਹੈ।

ਚਿੱਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਯੋਧੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਪਰੰਪਰਕ ਯੋਧਾ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਯੁੱਧ-ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਲੜਾਕਾ ਮਰਨ-ਮਾਰਨ ਦੀ ਨੀਅਤ ਲੈ ਜੂਝਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਯੋਧੇ ਪਾਸ ਜਲ-ਰੂਪੀ ਹਥਿਆਰ ਹੈ ਜੋ ਮੌਤ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਜੀਵਨ-ਦਾਨ ਬਖਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਬਿਨ ਹਥਿਆਰ ਦੇ ਵਿਚਰਨਾ ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ। ਇਕ, ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਅਵਸਥਾ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਉਹ ਵਾਧੂ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾ ਪਿਲਾ ਕੇ ਇਹਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਵਾਂਗ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ। ਇਹੋ ਗੁਣ-ਲੱਛਣ ਏਸ ਸੂਰਬੀਰ ਨੂੰ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਰਬਜਨ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਹੋ ਨਿਬੜਦਾ ਹੈ। ਕੈਨਵਸ ਦੇ ਫਰੇਮ ਵਿਚ ਦੋ ਅਕਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਮਸ਼ਕਧਾਰੀ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਹਨ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਵੱਲ ਉਸ ਸਾਹਮਣੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਮੁਗ਼ਲ ਸਿਪਾਹੀ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਬਣਾਈ ਓਕ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਪੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਵਿਪਰੀਤ ਧਰਮੀ ਹਨ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਜਾਨ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ। ਇਸ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਇਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਪੀ ਰਹੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸਿਪਾਹੀ ਦੀ ਪਿੱਠ ਪਿੱਛੇ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਹੱਥ ਫੜੇ ਨੇਜ਼ੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਮ ਅਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸਰੀਰ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਪਰ ਜਲ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸ਼ਖ਼ਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਜਲ ਸੇਵਕ ਸਿੱਖ ਹੈ, ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਧਿਰ ਉਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿਚ ਕਾਣ ਨਹੀਂ। ਵਿਰੋਧ ਹੋਇਆ ਸੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਲ੍ਹਮ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਵੀ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਉਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਹੈ।

ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਥੱਲੇ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤਕ ਉਸ ਨੇ ਅਜੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੈ। ਏਦਾਂ ਉਹ ਵਡੇਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਖ਼ੁਦ ਤਕ ਸੀਮਤ ਹੋਣ ਸਦਕੇ ਸੰਕੁਚਿਤ ਸੋਚ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਇਕ ਹੋਰ ਨੁਕਤਿਓਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਅਨੁਸਰਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਜਲ ਛਕਾਉਣ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਅਜਿਹਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪੇਂਟਿੰਗ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਣੀ ਸੀ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਭਾਵ ਤੋਂ ਇਹ ਥਿੜਕ ਜਾਣੀ ਸੀ। ਏਸ ਰਾਹ ਤੁਰਨ ਨਾਲ ਰਚਨਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੱਖੋਂ ਤਾਂ ਸੱਚ ਹੋ ਨਿੱਬੜਣੀ ਸੀ, ਪਰ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਹਾਰਕ ਪੱਖੋਂ ਝੂਠੀ ਹੋ ਜਾਣੀ ਸੀ। ਸ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਰੰਗ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰੰਗਦਾ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ,

ਸਮੁੱਚੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਗੁੱਟਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦੀ ਹੈ— ਮੁਗ਼ਲ ਅਤੇ ਸਿੱਖ। ਓਦਾਂ ਤਾਂ ਪਹਾੜੀ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜੇ ਵੀ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ, ਪਰ ਚਿੱਤਰ ਨੂੰ ਨੀਝ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿਸੇ ਹਿੰਦੂ ਸਿਪਾਹੀ ਦੇ ਹੋਣ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ। ਇਸ ਵਖਰੇਵੇਂ ਲਈ ਚਿਹਰਾ-ਮੋਹਰਾ ਜਾਂ ਵਸਤਰ ਆਧਾਰ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਯੁੱਧ-ਭੂਮੀ ਵੀਰਤਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਕਰਮ-ਭੂਮੀ ਹੈ। ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਮਾਰਿਆ ਵੀ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ,ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਹਰ ਖਿਣ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ

ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਨੇਜ਼ੇ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਛਾਤੀ ਵਿੰਨ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਾ ਇਕ ਅੰਗ (ਉਪ) ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ। ਇੱਕੋ ਫਰੇਮ ਵਿਚ ਦੋ ਵਿਪਰੀਤ ਕੰਮ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਫਾਸਲਾ ਹੈ। ਯੁੱਧ-ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦਾ ਕੰਮ ਯੁੱਧ-ਸਿਪਾਹੀ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ। ਨਾ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਰਹੇ ਨੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ' ਆਪਣਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਓਹਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਟਵਾਂ ਕੰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਭਟਕਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।

ਸਮੁੱਚੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿਚ ਹਲਚਲ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੀਣਾ-ਪਿਲਾਣਾ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦਾ ਜਲ-ਸਰੋਤ ਵੱਲ ਦੇਖਣਾ, ਇਕ ਦਾ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਜਾਂ ਕੈਨਵਸ ਦੇ ਐਨ ਸੱਜੇ ਵੱਲ ਪਾਸਿਓਂ ਸਫੈਦ ਘੋੜੇ ਦਾ ਕੈਨਵਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਦਾ ਬਿੰਬ ਇਸ ਦੇ ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ। ਲਗਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਰਦਾਰ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਨਿਰਜੀਵ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀ ਇਕਾਈ ਹੈ।

ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਤਗੜੇ ਜੁੱਸੇ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ, ਚਿੱਤਰ ਇਸ ਦੀ ਹਾਮੀ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਤਸਵੀਰ ਵਿਚ ਇਹੋ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਦਿੱਖ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪਰ ਵਸਤਰਾਂ ’ਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਸਜਾਵਟੀ ਨਹੀਂ। ਸਿਰ ਦੁਆਲੇ ਹਲਕੇ ਕੇਸਰੀ ਰੰਗ ਦੀ ਪੱਗ ਹੈ। ਪਿੰਡੇ ਦੇ ਨੀਲੇ ਚੋਲੇ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਉੱਪਰ ਨੂੰ ਚਾੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਤੇੜ ਗੋਡਿਆਂ ਤਕ ਲੰਬਾ ਕਛਹਿਰਾ ਅਤੇ ਪੈਰੀਂ ਖੋਸੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਸਤਰ ਓਨੇਂ ਕੁ ਹਨ ਜਿੰਨੇ ਕੁ ਇਕ ਕਾਮੇ ਜਾਂ ਸਾਧਕ ਦਾ ਸਰੀਰ ਢੱਕਣ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਾ ਵੱਧ ਹਨ, ਨਾ ਘੱਟ। ਵਡਮੁੱਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਅਮੀਰੀ, ਆਕਰਸ਼ਨ, ਸੁੰਦਰਤਾ, ਸਰੀਰ ਜਾਂ ਵਸਤਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਵਿਚਾਰਵਿਹਾਰ ਵਿਚ ਹੈ। ਸਿਆਹ ਦਾਹੜਾ ਕੁਝ-ਕੁਝ ਉਮਰ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਕੇਤਦਾ ਹੈ।

ਅਨੂਠਾ ਤਾਂ ਸਰੀਰਕ ਕੱਦ-ਕਾਠ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਧਰਤ-ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੋਹ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਅਕਾਰ ਨੀਲੱਤਣ ਤਕ ਨਹੀਂ ਅੱਪੜਦਾ। ਕੀ ਦੋ ਧਰਾਤਲਾਂ ਤਕ ਫੈਲੀ ਤਸਵੀਰ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ? ਇਕ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਹੱਥ ਕਰਮ (ਪਾਣੀ ਪਿਲਾ ਰਹੇ ਹਨ) ਵਿਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਲੌਕਿਕ ਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਸਿਰ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿਚ ਅਸਮਾਨ ਹੈ ਜੋ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਚੇਰੀ ਸੋਚ ਹੀ ਨੇਕ ਕਰਮ ਕਰਨ ਨੂੰ ਉਕਸਾਏਗੀ। ਉਚੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਵਿਹਾਰਕ ਵੀ ਹਨ।

ਕੇਂਦਰੀ ਚਿਹਰਾ ਇਕ ਚਸ਼ਮੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਸਾਹਮਣਿਓਂ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿੱਠ ਪਿੱਛੋਂ ਦੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਚਿਤੇਰੇ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਖੱਬੇ ਮੋਢੇ ਲਟਕੀ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਮਸ਼ਕ ਦਾ ਪੂਰਾ ਦੀਦਾਰ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਮਾਸ਼ਕੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਘੁੱਟ ਕੇ ਨੱਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੂੰਹ ਉੱਪਰ ਕੱਸ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ ਤਾਂਹੀਓਂ ਹੱਥ ਅਤੇ ਦਿਸਦੀ ਬਾਂਹ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਉਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਓਦਾਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਮਸ਼ਕ ਦਾ ਭਾਰ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਉੱਪਰ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਫਲਸੂਰਪ ਉਸੇ ਅਨੁਰੂਪ ਲੱਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਪਿੰਨੀਆਂ ਦੀ ਬਨਾਵਟ ਪੇਂਟ ਹੋਈ ਹੈ। ਮਸ਼ਕ ਦੇ ਧੁਰ ਦੂਜੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਹੱਥ ਦੀ ਉੱਚੀ

ਨੀਵੀਂ ਹਰਕਤ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਤੇਜ-ਮੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਲੜਾਈ (1704 ਈ.) ਦਾ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਪਹਾੜੀ ਜਾਂ ਕੱਚੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਦੂਰ ਖੱਬੇ ਵੱਲ, ਪਹਾੜੀ ਸਿਖ਼ਰ ਉੱਪਰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਅਨੰਦਗੜ੍ਹ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਖਾਲਸਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਝੂਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲਾ ਪਾਸਾ ਹੀ ਯੁੱਧਭੂਮੀ ਬਣੀ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਹਮਲਾਵਰ ਨਾਲ ਲੜ ਕੇ ਮਾਰਦੇ-ਮਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਵੀ ਇਸੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਵਿਚਰ ਪਾਣੀ ' ਮਲ੍ਹਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਲਹੂ ਦੀ ਖੇਡ ਦਰਮਿਆਨ ਸੇਵਾਦਾਰ ਦੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ, ਸਥਿਰਤਾ, ਸੰਜਮ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨੂੰ ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਲੜਾਈ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਹਾਂ, ਏਨਾ ਸੰਕੇਤ ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਨਕਲੋਂ ਹਰਕਤ ਦਿਸ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਸਿਪਾਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਾਰੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਵਿਰਲਾ ਟਾਵਾਂ ਹੀ ਯੁੱਧਾਂ ਉਲਝਿਆ ਦਿਖਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸਿੱਖ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬਰਛੇ ਨਾਲ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਫੈਦ ਘੋੜਾ ਨੱਠਿਆ ਜਾਂਦਾ ਦਿੱਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹਦਾ ਸਵਾਰ ਸਿੱਖ ਹੈ ਜਾਂ ਮੁਗ਼ਲ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਘੋੜੇ ਦਾ ਸਵਾਰ ਮਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਘੋੜਾ ਘਬਰਾ ਕੇ ਮੈਦਾਨੋਂ ਬਾਹਰ ਨੱਠ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ |

ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਹੀ ਜਾਨ ਗੁਆ ਚੁੱਕੇ ਦੋ ਸਿੱਖ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੀਟੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਚਿਹਰੇ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿਤ ਜਾਪਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਮੁਗ਼ਲ ਚਿਹਰੇ ਕੁਟਲ ਭੈ-ਗ੍ਰਸਤ ਅਤੇ ਡਰਾਵਣੇ ਹਨ। ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਸਤਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਡੂੰਘਾਈ ਤਕ ਜਾ ਵਸਤੂਆਂ-ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਖੇੜ ਕੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਖੋਟ-ਹੀਣ, ਭੈਅ ਦੀ ਛਾਂਅ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ। ਇਹਦੇ ਉਲਟ ਮੁਗ਼ਲ ਸਿਪਾਹੀ, ਜੋ ਜੀਵਿਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਉੱਪਰ ਰੰਚ ਮਾਤਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਲਿਸ਼ਕ ਨਹੀਂ। ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਆਪਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚ-ਝੂਠ ਦਾ ਨਿਖੇੜਾਨਿਬੇੜਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦੀ ਅਡੋਲਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਣ ਟੀ ਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਿੱਠ ਪਿੱਛੇ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂਹਰੇ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵੀ ਘੱਟ ਦਰਦੀਲੀ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਖੜੀ ਤੋਪ ਵਿਚਾਲੇ ਤਿੰਨ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸਿਪਾਹੀ ਹਨ। ਹਰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈ, ਪਰ ਗੰਭੀਰ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਕਾਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਦੂਸਰੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਖੁਦ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਹੈ। ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਛੋਹ ਰਿਹਾ ਦੂਜੇ ਦਾ ਸਰੀਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰੋਹ ਨਹੀਂ ਉਪਜਾ ਰਿਹਾ। ਸਤੰਬਰ 2018 ਜੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬੁੱਕ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਪੀ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵਿੱਥ 'ਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸਿੱਖ ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ ਉਡੀਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਵਿਚ ਕਹਿਰ ਦੇ ਠਰ੍ਹਮੇਂ ਦਾ ਵਾਸਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੱਲੋਂ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਜੋ ਚਿੱਤਰਿਤ ਚੌਫੇਰੇ ਨੂੰ ਸ਼ੋਰੀਲਾ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਪਿਆਸੇ-ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਧੀਰਜ ਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਸ਼ਾਇਦ, ਜ਼ਰੂਰਤਮੰਦ ਅੰਦਰੋਂ-ਅੰਦਰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪਾਸ ਭਰਪੂਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਜਲ ਹੈ। ਇਹ ਚਿਤੇਰੇ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਉੱਪਰ, ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਅਰੋਪਣ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਕਾਗਰਤਾ ਇਸ ਪੇਂਟਿੰਗ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ। ਜੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਮਾਸ਼ਕੀ ਉੱਪਰ ਟਿਕੀ ਹੈ ਤਾਂ ਮਾਸ਼ਕੀ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ। ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਬੇਖ਼ਬਰ ਹਨ ਕਿ ਆਸ-ਪਾਸ ਕੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕੌਣ ਕਿਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਮੈਦਾਨੋਂ ਬਾਹਰ ਕੌਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ?

ਪੇਂਟਿੰਗ ਵਿਚ ਲੈਅ ਹੈ। ਮਰਨ, ਮਾਰਨ, ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਅਨੂਠੀ ਸਾਂਝ-ਸੰਗਲੀ ਅਸਚਰਜ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਰਵਾਇਤੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੜ ਰਹੇ ਹਨ ਜਦਕਿ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਪਾਸ ਰਫਲਾਂ, ਤੋਪਾਂ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਸ ਰਫਲ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਰਫਲ ਸੁੱਟੀ ਹੋਈ ਨਹੀਂ, ਸੰਭਾਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਭਿੰਨ ਹਨ। ਭਿੰਨ ਅਰਥ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਣੀ ਨੂੰ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਜੇ ਮੁਗ਼ਲ ਨੇ ਰਫਲ ਸੰਭਾਲੀ ਹੋਈ ਹੈ ਤਾਂ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਤੋਪ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੋਪ, ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸੰਘਾਰ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਤੋਪਚੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਜਾਂ ਤੋਪ ਨੂੰ ਨਾਕਾਰਾ ਕਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰਤਾ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਗਿਣਤੀ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਕੁ ਹੀ ਹਨ।

ਸ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲੜਾਈਆਂ, ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ-ਨੇਕ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਏ, ਜਿੱਥੇ ਲਹੂ ਅਤੇ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਣ ਜਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਚਿਤਰਨ ਵਿਚ ਚਿਤੇਰੇ ਨੇ ਗੁਰੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਚਿੱਤਰ ਯੁੱਧ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਲਹੂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਤੋਂ ਵਿਰਵਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਹੈ, ਫੱਟਾਂ ਨੂੰ ਜਰਦੇ ‘ਨਸ਼ਟ ਹੋਏ” ਚਿਹਰੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਸਰੀਰਿਕ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਜਾਂ ਲਹੂ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਨਹੀਂ।

ਇਸ ਪੱਖ ਨੂੰ ਲੁਕਾਅ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਚਿੱਤਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਕੀ ਇਹ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ‘ਸੇਵਾ’ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਸਿਰਮੌਰਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਹੈ?

ਇਸ ਚਿੱਤਰ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਰਸ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਬਲ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਸੱਜ-ਧੱਜ ਉੱਪਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ, ਸਰਲਤਾ, ਵਿਹਾਰਕਤਾ ਦੇ ਕਰੀਬ ਰੱਖੀ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਲਿਸ਼ਕ-ਪੁਸ਼ਕ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅੰਤਰਿਕ ਸੌਂਦਰਯ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਦਰਸ਼ਕ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੇਂਟਿੰਗ ਦਾ ਖਾਸਾ ਹਿੱਸਾ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ, ਧੁੰਦਲਕੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੈ। ਵਾਜਿਬ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਜਵਾਬ ਇਸੇ ਫਰੇਮ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਕ, ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਸਮਤਲ ਨਹੀਂ। ਦੋ, ਕੱਚੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਰੇਤਲੀ ਹੈ। ਲੜਾਕਿਆਂ ਦੀ ਭੱਜ-ਨੱਠ, ਏਧਰ-ਓਧਰ ਨੱਚੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਪੌੜਾਂ ਅਤੇ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਗੋਲਿਆਂ ਨਾਲ ਧੂੜ ਦਾ ਉੱਡਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ। ਇਹ ਕਦੇ ਇਕ ਧਿਰ ਵਾਸਤੇ ਮਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਅਮਿੱਤਰ। ਇਹੋ ਧੂੜ ਕਈ ਬਰੀਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦੇਂਦੀ।

ਕਿਲ੍ਹਾ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਗੜ੍ਹ ਭਾਵੇਂ ਦੂਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸਾਫ ਨਹੀਂ ਦਿਖਦਾ, ਪਰ ਇਹਦੇ ਨਾ ਦਿਸਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਧੂੜ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸਿਖਰ ਉੱਪਰ ਝੂਲ ਰਿਹਾ ਖਾਲਸਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਹੋਣ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਜ ਅੰਦਰ ਇਕ ਹੋਰ ਸਿਧਾਂਤਕ ਰਾਜ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰਨਾ ਮੁੱਖ ਸ਼ਾਸਕ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ।

ਪਹਾੜ ਲੰਮੇ ਰੁੱਖ ਇਕ ਸਿਰਿਓਂ ਦੂਜੇ ਸਿਰੇ ਵੱਲ ਲਕੀਰ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਪਰ੍ਹਾਂ ਅਸਮਾਨ ਹੈ। ਅਸਮਾਨ ਛਿਤਰੇ, ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ, ਸਫੈਦ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਛਿੜਕਾਅ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਦੀ ਨਿਲੱਤਣ ਅਜੇ ਕਾਇਮ ਹੈ।

ਪਹਾੜ ਦੀ ਲਕੀਰ ਤੋਂ ਪਾਰ, ਉੱਪਰ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ, ਦੋ-ਚਾਰ ਵਸਤਾਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਉੱਪਰ ਝੂਲਦਾ ਖਾਲਸਈ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਹੱਥ ਫੜਿਆ ਨੇਜ਼ਾ, ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਉੱਪਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਆਦਿ। ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਛੋਹਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ। ਸਿਰਮੌਰਤਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟਤਾ, ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਮਾਸ਼ਕੀ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਪਰ ਮੁਸ਼ਕ ਦੀ ਤਣੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਤਣੀ ਦਿਖਦੀ ਹੈ। ਕਿਆਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਇਸ ਥੈਲੇ ਵਿਚ ਮਲ੍ਹਮ-ਪੱਟੀ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਹੋਵੇ।

ਜਿਸ ਨਿਰਭੈਤਾ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਸਮਤਾ ਦੀ ਦੀਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਅਡੋਲ ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਉਸੀ ਨਿਰਭੈਤਾ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਵਿ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਦੀ ਕੁੜੀ ਵੱਲ ਵੀ ਇਹ ਰਚਨਾ ਚੁਪੀਤਿਆਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਪਾਲਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਬਲਕਿ ਉਹ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਵੀ ਕੋਈ ਕੁਤਾਹੀ ਨਹੀਂ ਵਰਤਦਾ। ਇਹ ਰੂਪ ਚਿੱਤਰ ਉਸੇ ਦਾ ਉਤਾਰਾ ਹੈ।