ਭਾਈ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਮਾਝੇ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਲੋਪੋਕੇ, ਤਹਿਸੀਲ ਅਜਨਾਲਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਸੰਨ 1881 ਈ. ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਸ. ਨੋਧ ਸਿੰਘ (ਔਲਖ) ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਝ ਦਿਨ ਚੀਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਸੰਘਾਈ ਰਹੇ ਫਿਰ ਭਾਈ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਨ 1906 ਵਿਚ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੈਨਕੂਵਰ ਪੁੱਜ ਗਏ। ਉਸ ਵਕਤ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਪਰਵਾਸੀ ਬਾਸ਼ਿੰਦੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਚੰਗੇ ਕੰਮਕਾਰ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਅਤੇ ਸੁਨਿਹਰੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਖਾਤਰ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਲੰਬਰ ਦੇ ਕੰਮਕਾਰ ‘ਗਰੀਨ ਚੇਨ ਆਫ਼ ਫਰੇਜਰ’ ਮਿੱਲ ਜੋ ਵੈਸਟਮਨੀਸਟਰ ਨੇੜ੍ਹੇ ਸੀ, ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਜਦੋਂ ਕੰਮਕਾਰ ਵਿਚ ਵਿਹਲ ਮਿਲਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸਿਰਕਰਦਾ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਸੰਪਕਰ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਭਾਈ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਭੀਖੀਵਿੰਡ, ਭਾਈ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖ਼ੁਰਦਪੁਰ ਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਪ ਸਭ ਨੇ ਰਲਮਿਲ ਕੇ ਨੋਰਥ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਜਿਸ ਦਾ ਰਸਮੀ ਉਦਘਾਟਨ 19 ਜਨਵਰੀ, 1908 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਭਾਈ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਭਗਤੀ ਵੱਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 28 ਜੂਨ, 1908 ਈ. ਨੂੰ ਖੰਡੇ-ਬਾਟੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਲੈ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪਾਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਸਲੀ ਸਰਕਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ’ਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਆਉਣ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਯਕੀਨ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਸਲੀ ਵਿਤਕਰਾ ਇਸ ਲਈ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗ਼ੁਲਾਮ ਦੇਸ਼ (ਭਾਰਤ) ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ। ਉਧਰ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦਾ ਆਗਾਜ਼ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਵੈਨਕੁਵਰ ਵਿਖੇ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਫ਼ਸਰ ਹਾਪਕਿੰਸਨ ਕੈਨੇਡਾ ਆ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਤੇ ਕਲੱਕਤੇ ਵਿਚ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਇਕ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਪਿਤਾ ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਮਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਝ ਤੇ ਬੋਲ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾੜ੍ਹਨ ਲਈ ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਗ਼ੱਦਾਰ ਖਰੀਦ ਲਏ ਸਨ। ਜਿਸ ਦਾ ਕੰਮ ਮੁਖ਼ਬਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਹਾਪਕਿੰਸਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਟਾਊਟ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦੇਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਇਕ ਦਿਨ 5 ਸਤੰਬਰ, 1914 ਈ. ਨੂੰ ਹਾਪਕਿੰਸਨ ਦੀ ਸ਼ਹਿ ’ਤੇ ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਸੁ3ਸਾਇਟੀ ਵੈਨਕੂਵਰ ਵਿਖੇ ਭਰੇ ਦੀਵਾਨ ਵਿਚ ਸੰਗਤਾਂ ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਦਾ ਮੀਂਹ ਵਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਈ ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਾਈ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਪੰਜ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੱਟੜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿਚ ਰੋਸ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵੱਧ ਗਈ। ਭਾਈ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿਚ ਡੁੱਲੇ ਖ਼ੂਨ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਠਾਣ ਲਈ। ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ’ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚੱਲਿਆ ਤੇ ਜਿਸ ਦਿਨ ਬੇਲੇ ਦੇ ਕੇਸ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋਣਾ ਸੀ ਤਾਂ ਹਾਪਕਿੰਸਨ ਬੇਲੇ ਦੇ ਬੇਕਸੂਰ ਹੋਣ ਦਾ ਬਿਆਨ ਦੇਣ ਲਈ ਕਚਹਿਰੀ ਵਿਚ ਪੁੱਜਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਬਿਆਨ ਦੇ ਸਕਦਾ, ਭਾਈ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਾਪਕਿੰਸਨ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਕਚਹਿਰੀ ਵਿਚ ਢੇਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਭਾਈ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਲੋਪੋਕੇ ’ਤੇ ਹਾਪਕਿੰਸਨ ਦੇ ਕਤਲ ਦਾ ਕੇਸ ਚੱਲਿਆ। ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਈ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਕਚਹਿਰੀ ਵਿਚ ਅੰਤਮ ਬਿਆਨ, ਗਿਆਨੀ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:-

“ਅਸੀਂ ਸਿੱਖ-ਸਿਪਾਹੀ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਜਿਊਂਦੀ ਜਾਗਦੀ ਰੂਹ (ਦਸਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦੀ ਜੋਤ) ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ। ਬੇਲੇ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਕੇ ਮੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਖ਼ੂਨ ਡੋਲਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਚ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦੁਸ਼ਟ ਗੋਲੀ ਚਲਾਏ ਤਾਂ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਓਗੇ? ਸਾਡੀ ਸਾਰੀ ਕੌਮ ਜਾਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਾਪਕਿੰਸਨ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਇਕ ਨੇਕ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਕ ਪੱਕਾ ਸਿੱਖ ਹੋਣ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਹਾਰ ਸਕਦਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਭੋਲੇ-ਭਾਲੇ ਬੇਗੁਨਾਹ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਅਕਾਰਨ ਧੱਕਾ ਕਰੇ ਤੇ ਸਾਡੇ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਵਿਤਕਰੇ ਪੈਦਾ ਕਰੇ।”

ਜਦ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਿਆਨ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜਸਟਿਸ ਨੇ ਜਿਊਰੀ ਨੂੰ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਾਤਲ ਠਹਿਰਾਉਣ ਦੀਆਂ ਹਦਾਇਤਾਂ ਦੇ ਕੇ ਕਚਹਿਰੀ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਕੁਝ ਮਿੰਟਾਂ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਕੋਰਟ ਬੈਠੀ। ਜਿਊਰੀ ਨੇ ਸਰਬ-ਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਫ਼ੈਸਲਾ ਦਿੱਤਾ, “ਗਿਲਟੀ”। ਕਚਿਹਰੀ ਵਿਚ ਬਿਲਕੁਲ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਸੀ। ਜੱਜ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹੁਕਮ ਸੁਣਾਇਆ, “ਹਾਪਕਿੰਸਨ ਦਾ ਕਾਤਲ ਹੋਣਾ ਤੂੰ ਆਪ ਮੰਨਿਆ ਹੈਂ। ਇਹ ਕੋਰਟ ਤੈਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਸਮਝ ਕੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਤੈਨੂੰ 11 ਜਨਵਰੀ, 1915 ਈ. ਨੂੰ ਫ਼ਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।” ਭਾਈ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫ਼ਾਂਸੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ ਜੈਕਾਰਾ ਬੁਲਾਇਆ, “ਬੋਲੇ ਸੋ ਨਿਹਾਲ, ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ” ਉਸ ਦੇ ਜੈਕਾਰੇ ਦੀ ਗੂੰਜ ਕਚਹਿਰੀ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਪਾੜ ਕੇ ਸਾਰੇ ਆਲਮੀ ਜਗਤ ਵਿਚ ਫ਼ੈਲ ਗਈ।