‘ਸਰਦਾਰ’ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਸਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਸਿਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਸਰਦਾਰ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਅਸਲ ਹੋਂਦ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚੋਂ ਆਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗ, ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਤਦ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਦੋਂ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿਰਦਾਰ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸਿੱਖੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ-ਕਰਣ ਹੋ ਗਿਆ, ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰਮੁਖਿਆਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ‘ਸਰਦਾਰ’ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚਲੇ ‘ਸਰਦਾਰ’ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਚ ਢਾਲਿਆ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ‘ਸਿਰਦਾਰ’ ਸ਼ਬਦ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹਾਂ ’ਤੇ ਪੱਕ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ‘ਸਿਰਦਾਰ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਕ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਚਿੰਤਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਫ਼ਾਰਸੀ, ਉਰਦੂ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਸਨ। ਸਿਰਦਾਰ ਜੀ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ, ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੀ ਲਖਾਇਕ ਸੀ। ਸਿਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਮੰਨਣ ਚੱਕ ਕਲਾਂ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਸੀ, ਪਰ ਜ਼ਮੀਨ-ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਆਪ ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਚੱਕ ਨੰਬਰ 531 ਲਾਇਲਪੁਰ ਵਿਖੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਆਪ ਦਾ ਜਨਮ ਵੀ ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ 2 ਮਾਰਚ, 1909 ਈ. ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਪਿਤਾ ਸ. ਦੀਦਾਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁੱਢਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਵਿੱਦਿਆ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

ਨੌਵੀਂ ਤੇ ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ ਲਈ ਆਪ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਲਾਇਲਪੁਰ ਵਿਖੇ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਸਕੂਲ ਦੇ ਹੈੱਡ ਮਾਸਟਰ- ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਨ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਵਾਹਦ ਨੇਤਾ ਤੇ ਪੰਥ-ਰਤਨ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਦਸਵੀਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿਚ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਆਏ। ਆਪ ਦੀ ਇਸ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਫ਼ਲਤਾ ਸਦਕੇ ਆਪ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ‘ਅੱਖ ਦਾ ਤਾਰਾ’ ਬਣ ਗਏ। ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਤੇ ਪਿਆਰ-ਮੁਹੱਬਤ ਦਾ ਆਲਮ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੌਰਮਿੰਟ ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲੈ ਲਿਆ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਘਰੋਂ ਮਾਇਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੀ ਹੱਥ ਤੰਗ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਥੋੜ੍ਹੀ ਟਿਊਸ਼ਨ ਫੀਸ ਲੈ ਕੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਘਰੋਂ ਮਦਦ ਲੈਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੈਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਆਈ. ਸੀ. ਐਸ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਉਂਗਲੀਆਂ ’ਤੇ ਗਿਣੇ-ਚੁਣੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਇਕ ਸਨ।

ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਪਦ ’ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਧੜਕਣ ਸੀ। ਉਹ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਆਨ ਤੇ ਸ਼ਾਨ ਅੱਗੇ ਕੋਈ ਵੀ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਉਹ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਸਨ ਤੇ ਬੇਪਰਵਾਹ ਵੀ ਸਨ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਚੰਦੂ ਲਾਲ ਤ੍ਰਿਵੇਦੀ ਦੇ ਭੇਜੇ ਸਰਕੂਲਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਜੁੱਤੀ ਥੱਲੇ ਰੋਂਦ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਰਚੀ ਇਸ ਵੱਡੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਚ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ। ਪੰਡਿਤ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗੀ, ਪਰ ਇਹ ਮਾਫ਼ੀ ਏਡੀ ਮਹਿੰਗੀ ਪਈ ਕਿ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੀ ਕੁਰਸੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕਸੂਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਨਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਭੇਦ ਖੁੱਲੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਤੇ ਦਲੇਰੀ ਵਿਖਾਈ ਸੀ।

ਸਿਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ 2 ਸਤੰਬਰ, 1950 ਈ. ਨੂੰ ਜ਼ਬਰੀ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਬਰਖ਼ਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿਚ ਕੇਸ ਦਾਇਰ ਕੀਤਾ। ਕਾਫ਼ੀ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਕੇਸ ਚੱਲਿਆ, ਪਰ ਅਦਾਲਤੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੇ ਸਿਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇਨਸਾਫ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸ਼ਿਮਲਾ ਵਿਖੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੋਢੀ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸੰਗਰਾਮੀਏ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪ੍ਰਤੀ ਅਥਾਹ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਸੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਸਿਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਤਪੋਬਨ ਕੁਮਾਰ ਹੱਟੀ, ਸੋਲਨ ਹਿਲਜ਼ ਪੁੱਜ ਗਏ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਆਰਾਮ ਕੁਰਸੀ ’ਤੇ ਬਿਰਾਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਫਤਿਹ ਸਾਂਝੀ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੁਝ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਖ ਦਿੱਤਾ, “ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੋ ਮਨਜ਼ੂਰ ਸੀ। ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਅਜੇ ਪੰਥ ਦੀ ਬੜੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਦਾ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਕਲਾ ਵਿਚ ਵਿਚਰੋ। ਪੰਥ ਨੂੰ ਜੋ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹੋ ਦਿਓ, ਕਦੇ ਵੀ ਕੁਝ ਲੈਣ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਕਰੋ। ਕਲਗ਼ੀਆਂ ਵਾਲੇ ਨੇ ਪੰਥ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਬੜੀ ਸੇਵਾ ਲੈਣੀ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਪੰਥ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦੀ ਦੁਨੀਆ ਤਕ ਯਾਦ ਰੱਖੇਗਾ” ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਰੀਬ ਦੋ ਘੰਟੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਪਾਸ ਬੈਠ ਕੇ ਵਾਪਸ ਸ਼ਿਮਲੇ ਪਰਤੇ। ਇਸ ਮਿਲਣੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨੋਬਲ ਨੂੰ ਬੁਲੰਦੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ।

ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਚੰਗਾ ਸੰਪਰਕ ਸੀ। ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ੋ੍ਰਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਲਈ ਅਜਿਹੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਸੂਝਵਾਨ ਤੇ ਕਾਬਲ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ੋ੍ਰਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵਿਚ ਇਕ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਥਾਂ ਦਿੱਤੀ। ਸੰਨ 1962 ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਤੀਜੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਆ ਗਈਆਂ। ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ੋ੍ਰਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵੱਲੋਂ ਸਿਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਹਲਕੇ ਦੀ ਲੋਕ ਸਭਾ ਸੀਟ ਲਈ ਖੜਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ੋ੍ਰਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸ਼ੋ੍ਰਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀ ਸਾਂਝ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੀ ਸੀਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੋਣ ਨਿਸ਼ਾਨ ਤੇ ਲੜੀ ਜਾਣੀ ਸੀ। ਸਿਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਸੀਟ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਸ. ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ (ਗਿੱਲ) ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਬੜੀ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵਿਚ ਪੁੱਜ ਗਏ।

ਦਿੱਲੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੁਨਰ-ਗਠਨ ਬਾਰੇ ਇਕ ਬਿੱਲ 3 ਸਤੰਬਰ, 1966 ਨੂੰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਸਿਰਦਾਰ ਨੇ ਇਸ ਬਿੱਲ ਦਾ ਡਟਵਾਂ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਉੱਥੇ ਇਸ ਬਿੱਲ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾਉਣ ਦੇ ਤਿੰਨ ਕਾਰਨ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾ ਇਹ ਬਿੱਲ ਪਾਪਾਂ ਭਰਿਆ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਇਹ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਅਯੋਗ ਅਤੇ ਅਸਿੱਖਿਅਤ ਦਾਈ ਨੇ ਜਨਮ ਦਿਵਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਇਹ ਕੌਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਿੱਤਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਇਹ ਕੌਮੀ ਅਖੰਡਤਾ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਖੰਡਤਾ ਵਿਚ ਭਰੋਸੇ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਲੈ ਕੇ ਜਾਏਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੇ ਤਰਕ-ਭਰਪੂਰ ਤਕਰੀਰ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਬੈਂਚਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਨੇ ਇਸ ਤਕਰੀਰ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਕਿਤਾਬਚੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਛਪਵਾ ਕੇ ਵੰਡੇ ਸਨ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਿਰਦਾਰ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦਾ ਰਾਖਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਦੀ ਧੜਕਣ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਪੀਚ ਨੇ ਹੀ ਮੈਨੂੰ (ਲੇਖਕ ਨੂੰ) ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿੱਘ ਮਾਣਨ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਗੌਰਮਿੰਟ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਕਾਲਜ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਸੈਕਟਰ ਨੰਬਰ 10 ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਸੀ। ਸਿਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ 707 ਨੰਬਰ ਕੋਠੀ, ਸੈਕਟਰ 11 ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਸੀ ਜੋ ਮੇਰੇ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਮਸਾਂ ਅੱਧਾ ਕਿੱਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਵਿੱਥ ’ਤੇ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਠੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈਣ ਹਿੱਤ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਸਦਾ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ। ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਥ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਦਿੰਦੇ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਨੌਜਵਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਦੂਰ-ਅੰਦੇਸ਼ੀ, ਸਿਆਣਪ ਤੇ ਵਿਦਵਤਾ ਭਰਪੂਰ ਕੀਮਤੀ ਨੁਕਤੇ ਤੇ ਨਸੀਹਤਾਂ ਨਾਲ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਚਾਨਣ, ਨਵੀਂ ਸੋਚ, ਨਵੀਂ ਦਿਖ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਜੰਮੀ ਗੰਦੀ ਮੈਲ ਨੂੰ ਧੋ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ। ਉਹ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਹਿੱਤ ਇਕ ਚਾਨਣ-ਮੁਨਾਰਾ ਤੇ ਆਦਰਸ਼ ਸਨ।

22 ਨਵੰਬਰ, 1967 ਨੂੰ ਤੜਕ ਸਾਰ ਪੰਥ-ਰਤਨ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪੀ. ਜੀ. ਆਈ. ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਸਦੀਵੀ ਵਿਛੋੜਾ ਦੇ ਗਏ। ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਫ਼ੈਲ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਰਤਕ ਦੇਹ ਨੂੰ ਵਾਇਆ ਲੁਧਿਆਣਾ, ਫਿਲੌਰ, ਫਗਵਾੜਾ, ਜਲੰਧਰ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣਾ ਸੀ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਪਸ਼ਟ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਭਲਕੇ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੈਂ ਵੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਹਿੱਤ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੁੱਜ ਗਿਆ। ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦੀ ਦੇਹ ਅਜੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੁੱਜੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਜਾਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਭਾਈ ਧਰਮਾਨੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਕੁੰਡਾ ਜਾ ਖੜਕਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘਰ ਉਸੇ ਗਲੀ ਵਿਚ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਘਰ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਰਾਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਠੀ ਵਿਚ ਠਹਿਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੜਕੇ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦੀ ਕੋਠੀ ਵਿਖੇ ਪੁੱਜ ਗਿਆ। ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦੀ ਦੇਹ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲੱਦੀ ਤਖਤਪੋਸ਼ ’ਤੇ ਪਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਵੇਖਦਿਆਂ-ਵੇਖਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਰ-ਦਿਲ-ਅਜ਼ੀਜ਼ ਰਹਿ ਚੁੱਕਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਹੀਰਾ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਸੋਗ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਪੁੱਜ ਗਿਆ। ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਅਰਥੀ ਦੇ ਬਣੇ ਫਲੋਟ ’ਤੇ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦੇ ਸਿਰਹਾਣੇ ਬੈਠੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ ਗਏ। ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਮੁਦੱਈ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਭੁੱਲ ਸਕਦੇ ਸਨ? ਜਿਸ ਉਸਤਾਦ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈ ਕੇ ਇਕ ਵੱਡੇ ਮੁਕਾਮ ’ਤੇ ਪੁੱਜੇ ਅੱਜ ਉਹ ਇਸ ਦੁੱਖ ਦੀ ਘੜੀ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋਢਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਹਟੇ। ਇਹ ਸੀ— ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਕਿਰਦਾਰ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਝਲਕੀ।

6 ਅਕਤੂਬਰ, 1968 ਈ. ਨੂੰ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸੰਤ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਪੰਥਕ-ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਮੁੱਦਾ ਬਣਾ ਇਕ ਹੋ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉੱਤੇ ਦੋਵੇਂ ਧੜਿਆਂ ਦੇ ਆਗੂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਕ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਸੀ, ਪੁੱਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਗਿਆਨੀ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਚੱਕ ਸ਼ੇਰਾ, ਸ. ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ, ਸ. ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸੰਤ ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ, ਜਥੇਦਾਰ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ ਤੇ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਹੋਰ ਜਥੇਦਾਰ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ। ਦੋਹਾਂ ਦਲਾਂ ਨੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਦਲਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਕੇ ਨਵੇਂ ਸ਼ੋ੍ਰਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਾ ਰੂਪ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਸਮੁੱਚੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਥਾਪੇ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਇਸ ਸ਼ੁੱਭ ਕਾਰਜ ਦੀ ਏਕਤਾ ’ਤੇ ਮੋਹਰ ਲਗਾਈ ਗਈ। ਦੋਹਾਂ ਦਲਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਸਮਝੌਤੇ ਉੱਪਰ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵੀ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਸਨ।

ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਦਿਨ ਸਨ। ਸੰਨ 1969 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਮਿਡ-ਟਰਮ ਚੋਣਾਂ ਦਾ ਬਿਗਲ ਵੱਜ ਗਿਆ। ਅਕਾਲੀ ਦਾ ਜਨਸੰਘ ਨਾਲ ਸੀਟਾਂ ਦਾ ਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਦਾ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮਝੌਤੇ ਤਹਿਤ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਸਮਰਾਲੇ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਖੜਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਰਤ ਭਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਸੀਟ ਇਕ ਵੱਕਾਰੀ ਸੀਟ ਬਣ ਗਈ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਇਹੋ ਚਰਚਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹਰ ਹੀਲੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿਚ ਭੇਜਣਾ ਹੈ। ਸਿਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਚੋਣ ਜਿੱਤਣੀ ਕੋਈ ਸੌਖੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲਬਾਣੀ ਤੇ ਢੰਗ-ਤਰੀਕੇ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਵਰਕਰਾਂ ਤੇ ਹਮਾਇਤੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਚੋਣ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਨਿਕਲਦੇ ਤਾਂ ਰਸਤਿਆਂ ਵਿਚ ਵੋਟਰਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਭਿਨੰਦਨ ਕਰਦੇ। ਕਈ ਵਾਰ ਕੋਈ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾੜੀ-ਕੱਟਾ ਵੋਟਰ ਵੋਟ ਦੇਣ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਉਸ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਵਰਜਦੇ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੀ ਵੋਟ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਅੱਗੇ ਹੀ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਤਿਲਾਂਜਲੀ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ, ਤੂੰ ਪਤਿਤ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਸਿਗਰਟ-ਨੋਸ਼ੀ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਾਜਾਂ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪਿੱਠ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਸੋ ਸਾਨੂੰ ਤੇਰੀ ਹਮਾਇਤ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿੱਖੀ ਪਿਆਰ ਝਲਕਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤੀ-ਕਦਰਾਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਆਪਣੇ ਵੋਟਰਾਂ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਆਖ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਵੋਟ ਪੰਥ ਨੂੰ ਦੇ ਰਹੇ ਹੋ। ਮੇਰੇ ’ਤੇ ਕੋਈ ਅਹਿਸਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ। ਉਹ ਇਸ ਚੋਣ-ਦੰਗਲ ਵਿਚ ਇਕ ਸਿਆਸੀ ਨੇਤਾ ਘੱਟ ਧਰਮੀਂ ਆਗੂ ਵਧੇਰੇ ਜਾਪਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਆਨ ਤੇ ਸ਼ਾਨ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ।

ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਨੈਸ਼ਨਲ ਗਾਰਡਜ਼ ਦਾ ਫਾਊਂਡਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ। ਸ਼ੋ੍ਰਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਇਕਾਈ ਦਾ ਵੀ ਅੰਤ੍ਰਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੋ੍ਰਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਇਕਾਈ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਡੈਲੀਗੇਟ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸੀ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ ਸੀ, ਜੋਸ਼ ਸੀ, ਤਰੰਗ ਸੀ, ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਸ਼ੌਂਕ ਤੇ ਸਮਰਥਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸੰਸਥਾ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਚੋਣ ਦੰਗਲ ਵਿਚ ਸਿਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਦੋ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਸਮਰਾਲੇ ਦੇ ਚੋਣ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਪੁੱਜ ਗਿਆ। ਚੋਣ ਦੰਗਲ ਸਮੇਂ ਸੰਤ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਇਕ ਦਿਨ ਸਮਰਾਲੇ ਆਏ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਈਕ ਅੱਗੇ ਸਿਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਕੁਝ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ। ਐ ਹਿੰਦੂ ਵੀਰੋ! ਤੁਹਾਡੀ ਗੀਤਾ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬੰਦਾ ਸੱਚਾ-ਸੁੱਚਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ’ਚ ਹੋਵੇ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ’ਤੇ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਗੀਤਾ ’ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਫੇਰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲੋਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਕਿ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੋਟ ਨਹੀਂ ਪਾਉਣੀ। ਤੁਹਾਡੀ ਨਰਾਜ਼ਗੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਕਿ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿਉਂ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਤਾਂ ਮੈਂ ਹਰ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਹੀ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗਾ। ਤੁਹਾਡੇ ਭਾਵੇਂ ਲੱਗੇ ਗੋਡੇ ਜਾਂ ਲੱਗੇ ਗਿੱਟੇ। ਜੇਕਰ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਵੋਟ ਨਹੀਂ ਪਾਉਣੀ ਤਾਂ ਜੀ ਸਦਕੇ ਨਾ ਵੋਟ ਪਾਵੋ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖਾਲਸਾ॥ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫਤਿਹ॥ ਕਹਿ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ।

ਸਾਡੀ ਟੀਮ ਨੂੰ ਸਮਰਾਲੇ ਹਲਕੇ ਦੇ ਮਾਨਕੀ ਪਿੰਡ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਇਕ ਟਰੈਕਟਰ ਟਰਾਲੀ ’ਤੇ ਚੋਣ ਦਫ਼ਤਰ ਤੋਂ ਸਾਰੀ ਚੋਣ ਸਮਗਰੀ ਲੈ ਮਾਨਕੀ ਪਿੰਡ ਨੰਬਰਦਾਰ ਦੇ ਘਰ ਪੁੱਜੇ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਮਾਨਕੀ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਨੰਬਰਦਾਰ ਸਾਡੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਜਿੰਨਾ ਵੀ ਵਾਹ ਲਗਦਾ ਸੀ, ਵੋਟਾਂ ਪਵਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ। ਸਿਰਦਾਰ ਜੀ ਸਮਰਾਲੇ ਦੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਸੀਟ ਨਸਰਾਲੀ ਦੇ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਕਾਂਗਰਸੀਏ ਤੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਉਮੀਦਵਾਰ ਬਾਗੀ ਦੀ ਜ਼ਮਾਨਤ ਜ਼ਬਤ ਕਰਾ 1666 ਵੋਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਗਏ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁ-ਸੰਮਤੀ ਸ਼ੋ੍ਰਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਭਾਈਵਾਲ ਪਾਰਟੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਜਨਸੰਘ ਤੇ ਹੋਰ ਆ ਗਏ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਤਾਜ ਜਸਟਿਸ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਸਜ ਗਿਆ। ਐਰੇ-ਗੈਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਅਫ਼ਸੋਸ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਵਿਦਵਾਨ ਚਿੰਤਕ, ਪੰਥ-ਦਰਦੀ ਨੂੰ ਅੱਖੋਂ ਉਹਲੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਨਸੰਘ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਬਜਿੱਦ ਸੀ ਕਿ ਕਾਲੇ ਚੋਰ ਨੂੰ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾ ਦਵੋ, ਪਰ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਬੋਲ-ਬਾਲੇ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਧਾਰੀ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਸਰਕਾਰੀ ਉੱਚ ਪਦਵੀ ’ਤੇ ਨਾ ਬਿਠਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਪਏ ਸੰਗਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਵਰਜਦੇ ਰਹੇ ਕਿ ਮਤਾਂ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਉਂ ਕਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ ਲਿਆ ਜਾਵੇ।

ਹੁਣ ਸੱਤਾ ਦੇ ਲੋਭੀ, ਚਾਪਲੂਸਾਂ ਤੇ ਖੁਸ਼ਾਮਦੀਆਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਹਕੂਮਤ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਕਰਵਾਉਣ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੇ-ਦਰਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਹੋੜ ਲੱਗ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕੁਝ ਵਪਾਰੀਆਂ ਤੇ ਮੌਕਾ-ਪ੍ਰਸਤਾਂ ਨੇ ਜਸਟਿਸ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਇਕ ਵੱਡੀ ਪਾਰਟੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਅਰੋਮਾ ਹੋਟਲ ਵਿਚ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲਿਆ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਦੇ ਉਪਾਸ਼ਕ ਨੌਜਵਾਨ, ਦਸਾਂ ਨਹੁੰਆਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਰਤੀ, ਤੇ ਵਰਕਰ ਤਬਕਾ ਇਸ ਵੱਡੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸੀ। ਨੌਜਵਾਨ ਵਰਗ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸੀ। ਮੈਂ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਸਿੱਖ ਨੈਸ਼ਨਲ ਗਾਰਡਜ਼ ਦਾ ਫਾਊਂਡਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ। ਵਰਕਰ ਤਬਕੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸ. ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਦੁਆ ਪਾਸ ਸੀ। ਉਹ ਕੁਰਬਾਨੀ ਵਾਲੇ ਗੁਰਸਿੱਖ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੇ ਕਈ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿਚ ਲੰਮੀਆਂ ਕੈਦਾਂ ਕੱਟੀਆਂ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੇ ਸਿੱਖ ਨੈਸ਼ਨਲ ਗਾਰਡਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਇਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪਾਰਟੀ ਸੈਕਟਰ- 27 ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਛੋਟੇ ਵਰਗ ਦੀ ਪੰਥਕ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੋਚ ਤੇ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਸਮਰਪਿਤ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।

ਸਿਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਮਿੱਥੇ ਦਿਨ, ਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਪੁੱਜ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 19 ਤੇ 27 ਸੈਕਟਰ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਰਸੀਵ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਸ. ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਸਨ। ਉਹ ਹੀ ਸਿਰਦਾਰ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਾਰ ਵਿਚ ਲਿਆਏ ਸਨ। ਸ. ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੇਖੀ, ਸਾਬਕਾ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸ਼ੋ੍ਰਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ, ਸ. ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ (ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ), ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ (ਟੱਕਰ) ਅੰਬਾਲੇ ਤੋਂ ਇਸ ਕਾਫ਼ਲੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਸਿਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਰਸੀਵ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਲ਼ ਵਿਚ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਹਾਰ ਪਾਉਣ ਦੀ ਅਗਵਾਈ, ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾ ਹਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਲ਼ ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪਹਿਲਾ ਹਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗਲ਼ ਵਿਚ ਪਾਓ। ਇਹ ਸਾਡੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਵਜ਼ੀਰ ਹਨ। ਸਾਡਾ ਪਹਿਲਾ ਸਤਿਕਾਰ ਆਪਣੇ ਵਜ਼ੀਰ ਲਈ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਛੋਟਾ ਸਿਪਾਹੀ ਪੰਥ ਦਾ ਸਿਪਾਹੀ ਹਾਂ। ਇਹ ਸੀ ਸਿਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਤਿਕਾਰ। ਹੁਣ ਇਕ ਜਲੂਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਭਵਨ ਵਿਚ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਪੰਦਰ੍ਹਾਂ ਬਾਵਰਦੀ ਬੈਂਡ-ਵਾਜੇ ਵਾਲੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੰਗੀਤਕ ਧੁਨਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮੇਰੀ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗਿਆਰ੍ਹਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਨੰਗੀਆਂ ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਨਾਲ ਅਕਾਸ਼ ਗੁੰਜਾਊ ਨਾਰੇ— “ਫ਼ਖਰ-ਏ- ਕੌਮ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ”, ਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਭਵਨ ਵਿਚ ਲਿਜਾ ਰਹੇ ਸਾਂ। ਸਨਮਾਨ ਸਮਾਰੋਹ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਪੁੱਜ ਗਏ।

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਨਮਾਨ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਪੁੱਜਣ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਸੰਸਥਾ ਵੱਲੋਂ ਗਾਰਡ ਆਫ਼ ਆਨਰਜ਼ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੰਗੀਆਂ ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਮੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਫਿਰ ਉਹ ਨੰਗੀਆਂ ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਪੰਡਾਲ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ। ਪੰਡਾਲ ਖਚਾ-ਖਚ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੰਚ ’ਤੇ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਸ. ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਦੂਜੇ ਬੰਨੇ ਸ. ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੇਖੀ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਨੌਜਵਾਨ ਵਰਗ ਤੇ ਆਪਣੀ ਸੰਸਥਾ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨ-ਪੱਤਰ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸਿਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਭੇਂਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਦੁਆ ਨੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਸਮੂਹ ਸੰਗਤ ਤੇ ਪੰਥ- ਦਰਦੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਕ ਸਿਰੋਪਾ, ਇਕ ਸ਼ਾਲ, ਸਨਮਾਨ ਚਿੰਨ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਸਾਹਿਬ ਭੇਟ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਇਕ ਸੱਚੇ ਤੇ ਸੁੱਚੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਤੰਦ, ਸੱਚੀ ਭਾਵਨਾ, ਨਿਰਛਲ ਤੇ ਪਰਉਪਰਕਾਰੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਪਾਕ-ਸਨਮਾਨ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਵਿੱਲਖਣ ਤੇ ਅਨੌਖੀ ਅਪਣੱਤ ਸੀ। ਸਿਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਯਾਤੀ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਪਾਰਟੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸ ਸਫ਼ਲ ਕਾਰਜ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰ ਮੁਬਾਰਕ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਰਸਮੀ ਧੰਨਵਾਦ ਕਿਹਾ।

ਸਿਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਮਸਲੇ ਬੜੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਚੁੱਕਦੇ ਸਨ। ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਚੈਂਬਰ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੈਠਣ-ਉੱਠਣ ਦਾ ਰੰਗ-ਢੰਗ ਦੂਜੇ ਲੀਡਰਾਂ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਸੀ। ਸਪੀਕਰ ਦੀ ਕੁਰਸੀ ਨੂੰ ਜੋ ਸਤਿਕਾਰ ਸਿਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਨਾਂ ਤਾਂ ਅਜੇ ਤਕ ਕਿਸੇ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਆਸ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਉਹ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਜਾਂ ਬੈਠਣ ਤਾਂ ਬੜੇ ਅਦਬ ਨਾਲ ਸਪੀਕਰ ਦੀ ਸੀਟ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ ਨੂੰ ਫੋਲਡ ਕਰ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਛੱਡਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਪੀਕਰ ਦੀ ਸੀਟ ਲਈ ਅਥਾਹ ਸਤਿਕਾਰ! ਵਰਤਮਾਨ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੌਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ?

ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ 11 ਅਕਤੂਬਰ, 1973 ਈ. ਨੂੰ ‘ਨੈਸ਼ਨਲ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ’ ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਦਰਸਾਏ ਗਾਡੀ ਰਾਹ ਸਿੱਖ-ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਰੁਸ਼ਨਾਉਣ ਵਾਲੀ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤਕਰੀਰ ਮੀਰੀ- ਪੀਰੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਉੱਚ ਹਸਤੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜੋ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪਲ਼ ਸਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਾਰਜ ਦੀ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ ਤੇ ਸੋਚ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਅਵਾਰਡ ‘ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ’ ਦਾ ਅਮਲੀ ਜਾਮਾ ਤੇ ਅਗਵਾਈ ਜਥੇਦਾਰ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ ਨੇ ਕੀਤੀ ਜੋ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਰੋਮ-ਰੋਮ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਸ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਫੇਰੂਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਸੀਅਤ ਅਗਸਤ- 1969 ਨੂੰ ਲਿਖੀ। ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਸਤਖ਼ਤਾਂ ਹੇਠ ਉਸ ਦੀ ਤਸਦੀਕ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ (ਫੁੱਲ) ਜਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਕੀਰਤਪੁਰ ਪੁੱਜਣ ਲਈ ਦੂਰੋਂ-ਨੇੜਿਓਂ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਫੇਰੂਮਾਨ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜੇ। ਪੰਥਕ ਸੋਚ ਦੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਛਿਣਾਂ ਤਕ ਖਾਮੋਸ਼ ਉਸ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸਫ਼ਰ ਵਿਚ ਹਮਸਫ਼ਰ ਸਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 27 ਅਕਤੂਬਰ, 1969 ਨੂੰ ਸ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਫੇਰੂਮਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿਚ ਇਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਅਕੀਦਤ ਭੇਂਟ ਕੀਤੀ।

ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1978 ਈ. ਦਾ ਸਾਕਾ ਖ਼ੂਨੀ ਵੈਸਾਖੀ ਦੇ ਨਾਉਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਨਕਲੀ ਨਿਰੰਕਾਰੀਆਂ ਵਿਚਾਲੇ ਹੋਏ ਵਿਵਾਦ ’ਤੇ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਆਨ ਤੇ ਸ਼ਾਨ ’ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ 22 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1978 ਈ. ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਭੋਗ ਸਮਾਗਮ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਬੜੇ ਵੱਡੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦੀਵਾਨ ਸਜੇ; ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਲੀਡਰ, ਵਿਦਵਾਨ, ਸੰਤ- ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਬੋਲਣ ਦੀ ਵਾਰੀ ਆਈ ਤਾਂ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸੰਗਤ ਅੱਗੇ ਆਪਣਾ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਭਾਸ਼ਣ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸ੍ਰੀ ਅਰੋਬਿੰਦੋ ਘੋਸ਼ ਦਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਧੱਕਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਭਾਸ਼ਣ ਵਧੇਰੇ ਬੌਧਿਕ ਪੱਧਰ ਦਾ ਸੀ। ਸੰਗਤ ਆਪ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਾ ਸਕੀ। ਸੰਗਤ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਸੱਜਣ ਉੱਚੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਥੱਲੇ ਉਤਾਰ ਦਿਓ। ਫਿਰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪੂਰੇ ਮਲਵਈ ਲਹਿਜ਼ੇ ਵਿਚ ਬੋਲੇ, ਬੋਲਾਂ ਕਿ ਨਾਂ ਬੋਲਾਂ? ਸੰਗਤ ਵੱਲੋਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ— ਨਾ, ਨਾ! ਨਾ!! ਇਹ ਗੱਲ ਵੇਖਦੇ ਸਾਰ ਹੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜਥੇਦਾਰ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ ਇਕ ਦਮ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਾਈਕ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਕਿਹਾ, “ਸਾਧ ਸੰਗਤ ਜੀ! ਇਹ ਕੌਮ ਦੇ ਬੜੇ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਅਨਮੋਲ ਹੀਰੇ ਹਨ” ਤਦ ਫਿਰ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਆਪਣੇ ਭਾਸ਼ਣ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਦਰਪੇਸ਼ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ’ਤੇ ਚਾਨਣਾ ਪਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਥ ਵਿਚ ਆ ਰਹੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਠੱਲ੍ਹ ਪਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਤੀ ਪੂਰੇ ਤਰਕ ਤੇ ਦਲੀਲ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਕਹੀ। ਸੰਗਤ ਵੱਲੋਂ ਫਿਰ ਜੈਕਾਰੇ ’ਤੇ ਜੈਕਾਰਾ ਛੱਡਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਝਲਕ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੇ (ਲੇਖਕ ਨੇ) ਖ਼ੁਦ ਵੇਖੀ ਤੇ ਸੁਣੀ। ਸੱਚਮੁਚ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇਕ ਧੜਕਣ ਸਨ।

ਸੰਨ 1982 ਈ. ਨੂੰ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਜਗਰਾਓਂ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ। ਇਕ ਦਿਨ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਸਮੇਂ 13 ਜੂਨ, 1982 ਨੂੰ ਗੁਸਲਖ਼ਾਨੇ ਵਿਚ ਹੀ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਬੈਡ ’ਤੇ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਤੁਰੰਤ ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਲੈ ਆਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਇਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਸਨ। ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਪੀ. ਜੀ. ਆਈ. ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਇਹ ਅਧਰੰਗ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਮੁੜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਤੀਜਾ ਚੰਚਲ ਸਿੰਘ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੱਦੀ ਘਰ ਜਗਰਾਓਂ ਲੈ ਆਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਫ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਹੁਣ ਮੈਂ ਪੀ. ਜੀ. ਆਈ. ਵਿਚ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਉਣਾ।

ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਜਥੇਦਾਰ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇਕ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਚਿੰਤਕ ਵਧੀਆ ਇਲਾਜ ਤੋਂ ਖੁੰਜਿਆ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਅਚਾਨਕ ਇਕ ਦਿਨ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ ਜਗਰਾਓਂ ਪੁੱਜੇ ਤੇ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਥੋੜੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿਓ! ਟੌਹੜਾ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲ-ਕਦਮੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿਆਨੰਦ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਉੱਥੇ ਇਹ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਇਲਾਜ ਖ਼ਾਤਰ ਰਹੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਲੱਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਕ ਬਾਂਹ ਥੋੜ੍ਹੀ ਬੇਜਾਨ ਹੋ ਗਈ। ਸਰੀਰ ਕਾਫੀ ਨਿਢਾਲ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਮੁੜ ਪਿੰਡ ਕੋਠੀ ਲੈ ਆਂਦਾ। ਉੱਥੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਥੋੜਾ-ਥੋੜਾ ਚੱਲਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਥੋੜ੍ਹੀ-ਥੋੜ੍ਹੀ ਗੱਲ- ਬਾਤ ਕਰਨ ਜੋਗੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

ਬਟਾਲੇ ਵਿਚ ਡਾਕਟਰ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸੀ, ਪਰ ਸਿਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਿਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ (ਭਲੁੲ ਸ਼ਟੳਰ) ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਟਾਲੇ ਆ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਸ਼ਗਿਰਦ ਸ. ਹਰਦੀਪ ਸਿੰਘ (ਬਾਜਵਾ) ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਭਿਜਵਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮੈਂ ਅੱਜਕਲ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਹਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਚੜ੍ਹ ਗਈ। ਉਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਿਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਹਾਲ- ਚਾਲ ਪੁੱਛਣ ਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਯਤਨ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਸਿਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਥੋੜ੍ਹੀ ਸੈਰ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਵਾਵਾਂ। ਸਿਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅਜੇ ਵੀ ਥੋੜੇ੍ਹ ਅਧਰੰਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸਨ। ਸੈਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਰੀਰ ਹਰਕਤ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜਾ ਤੁਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਹਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਕ ਸਿਆਣਾ ਬੰਦਾ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤ ਕਰਨਲ ਰੂਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿਰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੋਢਿਆਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਦੇ ਕੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਤੋਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਤੁਰਨ ਮਗਰੋਂ ਸਿਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਥਕਾਵਟ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਰੁਕ ਜਾਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਇੰਝ ਹੀ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਹ ਕਰਨਲ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਮੁੰਡਾ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਮੁੜ ਹਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਲੀਡਰ ਕੌਣ ਹੈ? ਹਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਚੁੱਪ! ਇੰਝ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਇਹੋ ਗੱਲ ਦੁਰਹਾਈ ਗਈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਲੀਡਰ ਕੌਣ ਹੈ? ਅੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਵੀ ਆਪ ਹੀ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਲੀਡਰ ਉਹ ਜੋ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੇ। ਇੰਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਏ, ਪਰ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੇਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕੇ।

ਸਿਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਰ ਮੌਕਾ ਸੁਨਹਿਰਾ, ਰੌਚਕ ਤੇ ਯਾਦਾਂ ਭਰਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਰੋਗ-ਮੁਕਤ ਸਨ ਤਾਂ ਉਹ ਸਵੇਰੇ ਚਾਰ ਵਜੇ ਸੈਰ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਸੈਰ ਸਮੇਂ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸ. ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੋਤਾ ਸ. ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ। ਫਿਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਕ ਪਰੋਂਠੀ, ਦਹੀਂ ਤੇ ਨਿੰਬੂ ਦੇ ਆਚਾਰ ਨਾਲ ਲੈਣੀ। ਫਿਰ ਕੁਝ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਤੇ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪੜ੍ਹਦੇ। ਦੁਪਿਹਰ ਇੱਕ ਵਜੇ ਇਕ ਸਬਜ਼ੀ, ਇਕ ਦਾਲ ਤੇ ਇਕ ਮਿੱਠੀ ਚੀਜ਼ ਤੇ ਦੋ ਫੁਲਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਸੀ। ਫਿਰ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਘੰਟੇ ਬਾਅਦ ਅਰਾਮ ਕਰਨਾ। ਮੁੜ ਚਾਰ ਵਜੇ ਲੰਮੀ ਸੈਰ ਨੂੰ ਨਿਕਲ ਜਾਣਾ। ਫਿਰ ਘਰ ਆ ਕੇ ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਘਰ ਦੇ ਅੱਗੇ ਆਰਾਮ ਕੁਰਸੀਆਂ ਡਾਹ ਲੈਣੀਆਂ ਤੇ ਗੱਲਾਂ-ਬਾਤਾਂ ਦੇ ਦੌਰ ਚੱਲਣੇ। ਦੋਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਆਪਸੀ ਚੰਗਾ ਸੋਹਣਾ ਪਿਆਰ ਸੀ। ਉਹ ਖਾਣ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਮਿੱਠੀਆਂ ਚੀਜਾਂ ਦੇ ਬੜੇ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਤੀਜਾ ਚੰਚਲ ਸਿੰਘ ਸ਼ਰਬਤ ਦੀਆਂ ਪੰਦਰ੍ਹਾਂ-ਪੰਦਰ੍ਹਾਂ ਬੋਤਲਾਂ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਬਰਫੀ ਦੇ ਉਹ ਬੜ੍ਹੇ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸਨ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਉਹ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਰਹੇ, ਪਰ ਦੀਵਾਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਨਾਲ ਬਿਤਾਉਣੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਘਰ ਵਿਚ ਮਠਿਆਈਆਂ ਦੀਆਂ ਗਾਗਰਾਂ ਭਰ ਦੇਣੀਆਂ।

ਸਿਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਬੜੇ ਮੂੰਹ ਫੱਟ, ਬੇਬਾਕ, ਕਹਿਣੀ ਤੇ ਕਰਨੀ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਰ ਕਿਰਦਾਰ ਤੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਦਾ ਮੁਜੱਸਮਾ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਤਰਕ ਨਾਲ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਨਿਰਉੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।

ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਦੇ ਸਾਕੇ ਨੇ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ’ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਕੀਤਾ। ਹੋਲੀ-ਹੋਲੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਰਕਤ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ। 18 ਅਗਸਤ, 1986 ਈ. ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ 4 ਵਜ ਕੇ 10 ਮਿੰਟ ’ਤੇ ਇਸ ਫ਼ਾਨੀ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਕੂਚ ਕਰ ਗਏ। ਮੌਤ ਸਮੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਤੀਜਾ ਚੰਚਲ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼-ਕੌਮ ਲਈ ਇਕ ਅਸਹਿ ਤੇ ਅਕਹਿ ਵਿਛੋੜਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਅਮੁੱਕ ਭੰਡਾਰ ਛੱਡ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ— “ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਸਕੂਲ ਆਫ ਸਿੱਖ ਥਾਟ” ਦੀ ਜਨਮਦਾਤੀ ਹੈ।