ਕਾਜ਼ੀ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਇਕ ਕੱਟੜ ਬਲੋਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੀ। ਇਹ ਬਲੋਚਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਨਾਸੀਰ ਖ਼ਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਆਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਸਤਵੀਂ ਵਾਰ ਸੰਨ 1764 ਈ: ਮੁਤਾਬਿਕ 1821 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਸੰਮਤ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਧਾਵਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਜੰਗਨਾਮੇ ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਦਿਨ ਮੁਹੰਮਦ ਨਸੀਰ ਖ਼ਾਂ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕਲਾਤ ਵਿਚ ਮਜਲਸ ਲਾਈ ਬੈਠਾ ਸੀ ਤੇ ਹੱਜ ਕਰਨ ਜਾਣ ਦੀਆਂ ਸਲਾਹਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਕ ਦਰਬਾਨ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਹੁਣੇ ਹੀ ਡੇਰੇ ਤੋਂ ਖ਼ਬਰ ਆਈ ਹੈ ਕਿ ਬੇਦੀਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਡੇਰੇ ਤੀਕ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਗਾਹ ਮਾਰਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮਸੀਤਾਂ ਢਾਹ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਬੜਾ ਗੁੱਸਾ ਚੜ੍ਹਿਆ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, “ਹੈਫ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਫਰਾਂ ਦਾ ਮੋਮਨਾਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਸ਼ ਅੱਗੇ ਦਾਰੁਲ ਇਸਲਾਮ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਦਾਰੁਲ ਦਰਬ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਹਿਲ ਇਸਲਾਮ ਨੂੰ ਬੜਾ ਦੁਖ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਵਾਜਬ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਦੀਨ ਦਾ ਜੰਗ ਕਰਾਂ, ਤੇ ਬੇਦੀਨਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਵੱਢਾਂ ਤੇ ਸੀਨਾ ਪਾੜਾਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਖੀਆਂ ਨੂੰ ਐਸੀ ਮਾਰ ਮਾਰਾਂ ਕਿ ਫਰਿਸ਼ਤੇ ਵਾਹ ਵਾਹ ਕਰਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਹੂ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਗਾ ਦਿਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋਥਾਂ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸਾੜਾਂ. . .।”

ਫਿਰ ਨਸੀਰ ਖ਼ਾਂ ਨੇ ਉਲਮਾਵਾਂ ਪਾਸੋਂ ਫਤਵਾ ਮੰਗਿਆ। ਸਭ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਪਾਸੋਂ ਆਗਿਆ ਲੈ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਇਕ ਤੇਜ਼-ਤਰਾਰ ਆਦਮੀ ਦੇ ਹੱਥ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ।

ਇਸ ਸਮੇਂ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਇਕ ਖ਼ਤ ਨਸੀਰ ਖਾਂ ਕੋਲ ਪੁੱਜਾ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਲਤਾਨ ਤੋਂ ਅਤੇ ਡੇਰੇ ਤੋਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਮੁਲਤਾਨ ਤਕ ਦੀਆਂ ਮਸੀਤਾਂ ਢਾਹ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਗਾਹ ਲਿਆ ਹੈ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਕੇ ਲੈ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਦੀਨ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਝ ਤਾਂ ਹਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੂੰ ਹੱਜ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜਹਾਦ ਕਰਨਾ ਹੱਜ ਨਾਲੋਂ ਕਈ ਦਰਜੇ ਵੱਧ ਕੇ ਹੈ। ਇਧਰੋਂ ਮੈਂ ਤੁਰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਧਰੋਂ ਤੂੰ ਤੁਰ ਪੈ। ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਰਲ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ-ਮੇਖ ਪੁੱਟ ਸੁੱਟੀਏ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ-ਘਾਟ ਫੂਕੀਏ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤੀਵੀਆਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰੀਏ।

ਨਸੀਰ ਖਾਂ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕਾਫਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁਕਾਏ। ਸੋ ਉਸ ਨੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਜਹਾਦ ਲਈ ਸੁਨੇਹੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤੇ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰ ਲਈ ਗਈ। ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਗਾਜ਼ੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਸਭ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਸਨ। ਨਸੀਰ ਖ਼ਾਂ ਬੜੀ ਸ਼ਾਨ-ਓ-ਸ਼ੌਕਤ ਨਾਲ ਕਲਾਤ ਤੋਂ ਤੁਰਿਆ। ਤੁਰਨ ਲਗਿਆਂ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਕਾਜ਼ੀ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਵੀ ਗਾਜ਼ੀ ਬਣਨ ਦੀ ਹਿਰਸ ਖਾਤਰ ਨਾਲ ਰਲ ਗਿਆ। ਨਸੀਰ ਖ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਕਾਜ਼ੀ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਕਵੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਕਾਜ਼ੀ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹੱਛਾ, ਜੇ ਤੂੰ ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਚੱਲਿਆ ਹੀ ਹੈਂ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਤਿਆਰ ਕਰ ਦੇਵੀਂ। ਬੁੱਢੇ ਕਾਜ਼ੀ ਨੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਦਾਹੜੀ ਚਿੱਟੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮੰਨ ਲਿਆ।

ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਸੀਰ ਖ਼ਾਂ ਆਪਣੀ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਪੜਾਵਾਂ ’ਤੇ ਹੋਰ ਸਰਦਾਰ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਗਏ। ਕਾਜ਼ੀ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਪੜਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਇਸ ਜੰਗਨਾਮੇ ਵਿਚ ਕਾਜ਼ੀ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਇਕ ਪਾਸੜ ਤਸਵੀਰ ਖਿੱਚੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਸਾਡੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਕਵੀ ਕਾਜ਼ੀ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸਗ (ਕੁੱਤੇ), ਸੂਰ, ਪਲੀਤ, ਮਲੇਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਬੁਰੇ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਲਮ ਸੱਚ ਬੋਲਣੋ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕੀ। ਇਸ ਜੰਗਨਾਮੇ ਵਿਚ ਸਿੰਘਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਨਰੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਅਬਦਾਲੀ ਲਾਹੌਰ ਪੁੱਜਾ, ਤਾਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਤਖਤ ’ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸਲਾਹ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਰੇ ਸਿਰਕੱਢ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਲਿਆ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਆਦਮੀ ਬੈਠੇ ਸਨ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਸੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਦੱਸੋ ਕਿ ਹੁਣ ਲੜਾਈ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ? ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਸਲਾਹ ਦੇ ਚੁੱਕੇ ਤਾਂ ਬਲੋਚਾਂ ਦੇ ਖਾਨ ਦੀ ਵਾਰੀ ਆਈ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ! ਜੇਕਰ ਸਾਹਮਣੇ ਪਹਾੜ ਹੋਊ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਚੂਰ ਚੂਰ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ’ਚ ਖਲੋ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ! ਇਹ ਚੋਰਾਂ ਵਾਂਗੂ ਚੋਰੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਾਇਰਾਂ ਵਾਲੀ ਲੜਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕਦੇ ਉਹ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋ ਕੇ ਮਰਦਾਂ ਵਾਂਗ ਲੜਨ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਏ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ! ਫੌਜ ਹੋਰ ਵਧਾਈ ਜਾਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹਲਚਲੀ ਪਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫਸਤਾ ਵੱਢ ਦੇਈਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਈਏ।

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਅਬਦਾਲੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਹੈ ਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ, ਪਰ ਉਹ ਹੈ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਥੋਂ ਡੇਢ ਸੌ ਕੋਹ ਹੈ। ਅਚਾਨਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਪੈ ਜਾਈਏ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਦਾ ਫਸਤਾ ਵੱਢ ਦੇਈਏ। ਸਭ ਨੂੰ ਇਹ ਸਲਾਹ ਪਸੰਦ ਆਈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਡੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।

ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਅਜੇ ਸਵੇਰ ਹੋਈ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੇ ਸਰਦਾਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਪਾਸ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ ਹੀ ਸਨ ਕਿ ਪਿੱਛੋਂ ਫੌਜੀ ਸਾਮਾਨ ਅਤੇ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਕਰਾਵਲ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਹਫ਼ਦਾ ਹੋਇਆ ਪੁੱਜਾ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਫੌਜਾਂ ਪੁੱਜਦੀਆਂ ਤੀਕ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਰੀਝ ਨਾਲ ਕੱਟ-ਵੱਢ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸਭ ਪਾਸੇ ਤ੍ਰਾਹ-ਤ੍ਰਾਹ ਹੋ ਗਈ। ਸ਼ਾਮ ਤਕ ਗਹਿਗੱਚ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਜੋ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਕਰ ਕੇ, ਜੰਗਲੀਂ ਹਰਨ ਹੋ ਗਏ। ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦਾ ਮਿਹਣਾ ਤੱਤਕਾਲ ਲਾਹ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਿੰਘ ਸਾਹਵੇਂ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ ਲੜਦੇ।

ਕਾਜ਼ੀ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਨੱਸੇ ਤਾਂ ਰਾਹ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਖਲੋਤੇ, ਸਿੱਧੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਚੱਕ (ਸ੍ਰੀ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਅੱਪੜੇ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਜਦ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਕੇ ਚੱਕ ਨੂੰ ਗਏ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਹੁਣੇ ਹੀ ਉਧਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਚੱਕ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਚੱਕ ਨੂੰ ਢਾਹਿਆ ਸੀ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਫੇਰ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ।

ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸਾਰਾ ਅਸਬਾਬ ਤਾਂ ਲਾਹੌਰ ਛੱਡਿਆ ਅਤੇ ਆਪ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਛੜੀ ਸਵਾਰ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਰਾਹ ਵਿਚ ਲੱਗੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਚੌਥੀ ਰਾਤ ‘ਚੱਕ’ ਅੱਪੜੇ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੋਂ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮੁਗ਼ਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਸੋ ਉਹ ‘ਚੱਕੋਂ’ ਵੀ ਭੱਜ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਕਾਫ਼ਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕੇਵਲ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਥੋੜੇ ਜਿਹੇ ਆਦਮੀ ਮਰਨ ਲਈ ਬੈਠ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਨਸਾ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਗੁਰੂ ਉੱਤੋਂ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸੀ। ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਇਸਲਾਮੀ ਲਸ਼ਕਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੁੱਲ ਤੀਹ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਰਨ ਜਾਂ ਕਤਲ ਹੋ ਜਾਣ ਦਾ ਰਤਾ ਵੀ ਫਿਕਰ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਗਾਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਗ਼ਲ ਆ ਪਏ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਮੋਮਨ ਸੱਜੇ-ਖੱਬੇ ਬਥੇਰਾ ਨੱਸੇ, ਪਰ ਕੋਈ ਸਿੱਖ ਨਾ ਲੱਭਾ :

ਬਰੂੰ ਆਮਦੰਦ ਆ ਜਮਾਂ ਅਜ਼ ਹਸਾਰ।
ਕਿ ਸੀ ਤਨ (30) ਬੁਦੰਦ ਆ ਸਗਾਂ ਦਰ ਸ਼ੁਮਾਰ।

ਇਹ ਉਹ ਸਾਕਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਿੰਡ ਲੀਲ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ 30 ਸਿੰਘਾਂ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਕੋਲ ਹੈ।

6 ਕੱਤਕ, ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਦੀਵਾਲੀ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਦਿਨ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵੀ ਸੀ। ਸਭ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਦੀਵਾਲੀ ਸਮੇਂ ਖਾਲਸਾ ਗੁਰੂ ਕੇ ਚੱਕ ਜ਼ਰੂਰ ਹੀ ਪੁੱਜੇਗਾ। ਅਬਦਾਲੀ ਰਾਤੋ-ਰਾਤ ਤੁਰ ਕੇ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਦੇ ਨੂੰ ਆ ਪਿਆ ਕਿ ਸਿੰਘ ਭੱਜ ਨਾ ਜਾਣ। ਸਿੰਘ ਡਟ ਕੇ ਲੜੇ। ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਹੱਲੇ ਉੱਤੇ ਹੱਲਾ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਸ਼ਾਮ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਤਾਂ ਅਬਦਾਲੀ ਭੱਜਣ ਲੱਗਾ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਹੋਕਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਬਿੱਲਾ ਭੱਜਣ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ। ਫੜ ਲਵੋ ਬਿੱਲਾ! ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਪੈਰ ਉੱਖੜ ਗਏ। ਪਾਣੀਪਤ ਦਾ ਵਿਜਈ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਆਇਆ, ਪਰ ਆਪ ਜਾਨ ਛੁਡਾ ਕੇ ਭੱਜ ਉੱਠਿਆ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਤਕ ਖਹਿੜਾ ਨਾ ਛੱਡਿਆ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਕਈ ਭੇੜ ਹੋਏ। ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਚਨੇ ਵੀ ਚਬਾਏ।

ਇਸ ਸਮੇਂ ਤਕ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ (ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬ) ਆਪਸ ਵਿਚ ਵੰਡ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਕਾਜ਼ੀ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਲਤਾਨ ਤਕ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਾਬੇਦਾਰੀ ਵਿਚ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਪਟਿਆਲਾ-ਪਤੀ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਹ ‘ਆਲਾ ਜੱਟ’ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ (ਅਬਦਾਲੀ) ਦੀ ਖ਼ਿਦਮਤ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਲਈ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਖ਼ਿਦਮਤ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਹੰਦ ਲਾਗਲਾ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਬਖਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਹੰਦ ਸ਼ਹਿਰ ਸਾਰਾ ਹੀ ਉੱਜੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਇਕ ਵੀ ਜੀਅ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੇਵਲ ਉੱਲੂ ਬੋਲਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਹੋਇਆ, ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਪਿਆ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਦੀਨ ਦੀ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਅੱਲ੍ਹਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਦੇਵੇ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ-ਮੇਖ ਪੁੱਟ ਦੇਵੇ, ਇਤਿਆਦਿ।

ਇਹ ‘ਜੰਗਨਾਮਾ’ ਕਾਜ਼ੀ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਪਰਤ ਕੇ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਸਿੱਖਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਮਾੜੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਰਤਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਕ ਕਵੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਲਮ ਸੱਚ ਵੀ ਬੋਲਦੀ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਿਫਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ:

“ਓਧਰ ਸਿੱਖ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਲਈ ਖੜੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ (ਸਰਦਾਰ) ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਕਲਾਲ (ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ) ਸੀ, ਜੋ ‘ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ’ ਡਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ (ਸਰਦਾਰ) ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਤਰਖਾਣ (ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ) ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਡੀਲ ਡੌਲ ਤੋਂ ‘ਬਿਫਰਿਆ ਸ਼ੇਰ’ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਸੂਰਮੇ ਸੈਨਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ (ਸਰਦਾਰ) ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ। ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ (ਸਰਦਾਰ) ਚੜਤ ਸਿੰਘ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ (ਸਰਦਾਰ) ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ, (ਸਰਦਾਰ) ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਤੇ (ਸਰਦਾਰ) ਜੈ ਸਿੰਘ ਸਨ। ਖੱਬੇ ਹੱਥ (ਸਰਦਾਰ) ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ, (ਸਰਦਾਰ) ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ, (ਸਰਦਾਰ) ਗੁਜਰ ਸਿੰਘ, (ਸਰਦਾਰ) ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਸਨ।”

ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਉਹ ਫਿਰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ: “ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸਗਾਂ ਨਾ ਕਹਿ, ਉਹ ਸ਼ੇਰ ਹਨ। ਉਹ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਮਰਦਾਨੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਂਗ ਦਲੇਰ ਹਨ। ਭਲਾ ਕੋਈ ਰਣ ਦਾ ਸੂਰਮਾ, ਜੋ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸ਼ੀਹ ਵਾਂਗ ਬੁੱਕੇ, ਕਦੇ (ਕੁੱਤਾ) ਸਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੇਕਰ ਤੈਨੂੰ ਲੜਾਈ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਚਾਹ ਹੈ ਤਾਂ ਰਣ-ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋ। ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਜੰਗ ਦੇ ਐਸੇ ਢੰਗ ਸਿਖਾਉਣਗੇ ਕਿ ਸਭ ਵਾਹ ਵਾਹ ਕਰ ਉੱਠਣਗੇ। ਹਿੰਦ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤਾਂ ਇਹ ਸੱਚਮੁਚ ਹੀ ਸ਼ੇਰ ਹਨ। ਇਹ ਮੌਜ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਹਾਤਮ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਸੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।”

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵੇਖੋ ਤਾਂ ਹਰ ਇਕ ਪਾਸਿਓਂ ਇਸ ਤਰਾਂ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਪਹਾੜ ਦਾ ਟਿੱਲਾ ਹੋਵੇ। ਡੀਲ ਡੌਲ ਵਿਚ ਪੰਜਾਹ ਮਰਦਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਹਿਰਾਮ ਗੌਰ ਸ਼ੇਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਕਢਵਾ ਦੇਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਬਹਿਰਾਮ ਗੌਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਸਿਰ ਨੀਵਾਂ ਕਰ ਦੇਵੇ।

ਜਦ ਇਹ ਹੱਥ ਤਲਵਾਰ (ਕਿਰਪਾਨ) ਫੜਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸਿੰਧ ਤਕ ਮਾਰੋ-ਮਾਰ ਕਰਦੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜਦ ਇਹ ਨੇਜੇ ਦੀ ਅਣੀ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਅੱਗੇ ਭਾਵੇਂ ਕੋਹ-ਕਾਫ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਲੀਰਾਂ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਮਾਨ ਦਾ ਚਿਲ੍ਹਾ ਖਿੱਚ ਕੇ ਕੰਨ ਤਕ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਵੈਰੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਥਰ-ਥਰ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੜਾਈ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬੰਦੂਕ ਫੜਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਂਗ ਬੁਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੈਲਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਰਣ-ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਈਆਂ ਦੇ ਸੀਨੇ ਚੀਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਬੰਦੂਕਾਂ ਹਰ ਕਿਸੇ ਪਾਸ ਬਥੇਰੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧ ਕੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਜੇ ਖੱਬੇ, ਅੱਗੇ ਪਿੱਛੇ ਲਗਾਤਾਰ ਗੋਲੀਆਂ ਦਾਗੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਦੇ ਗਵਾਹ ਉਹ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਰਮੇ ਹਨ, ਜੋ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

ਜੇਕਰ ਇਹ ਭੱਜ ਉੱਠਣ ਤਾਂ ਭੁੱਲ ਕੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੱਜ ਗਏ ਨਾ ਸਮਝਣਾ। ਇਹ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਇਕ ਢੰਗ ਹੈ। ਵੇਖਿਓ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਫਾਹੀ ਤੋਂ ਬਚਣਾ। ਜਦੋਂ ਵੈਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਗਰ ਭੱਜਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਲਸ਼ਕਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਇਹ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਤਾਂ ਇਹ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਵੀ ਅੱਗ ਲਾ ਦੇਂਦੇ ਹਨ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਪਸ਼ੌਰ ਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਸੋਧਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਖਾਧਾ (ਜਿੱਤ ਲਿਆ) ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਸੁਣੋ! ਇਹ ਬੇ-ਹਥਿਆਰ ’ਤੇ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਨਾ ਇਹ ਕਿਸੇ ਤ੍ਰੀਮਤ ਦਾ ਗਹਿਣਾ ਜਾਂ ਪੈਸਾ ਲੁੱਟਦੇ ਹਨ। ਇਸਤਰੀ ਭਾਵੇ ਰਾਣੀ, ਗੋਲ਼ੀ ਜਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਏ, ਇਹ ਵਿਭਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਹ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਜਵਾਨ ਹੋਏ, ‘ਬੁੱਢੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਭਾਵ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ। ਕਾਜ਼ੀ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ:

(ਸਰਦਾਰ) ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੰਨੀਉਟ ਮੱਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਚੱਠਿਆਂ ਦਾ ਤੇ ਝੰਗ ਦਾ ਇਲਾਕਾ (ਸਰਦਾਰ) ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ ਪਾਸ ਹੈ। (ਸਰਦਾਰ) ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਵੀਰ ਪਲਾੜਾ ਅਤੇ (ਸਰਦਾਰ) ਜੈ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਪੜੋਲ ਹੈ। (ਸਰਦਾਰ) ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਕਲਾਲ (ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ) ਪਾਸ ਕਲਾਨੌਰ ਅਤੇ ਦੁਆਬਾ ਹੈ। (ਸਰਦਾਰ) ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਤਰਖਾਣ (ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ) ਕੋਲ ਜਲੰਧਰ, ਬਟਾਲਾ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਦੋਵੇਂ ਰਲ ਕੇ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। (ਸਰਦਾਰ) ਗੁਜਰ ਸਿੰਘ ਤੇ (ਸਰਦਾਰ) ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਵਣੀਆ ਕਿਆਂ ਨੂੰ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। (ਸਰਦਾਰ) ਔਗੜ ਸਿੰਘ ਤੇ (ਸਰਦਾਰ) ਸਾਂਵਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਸੱਯਦਾਂ ਦੀ ਪਿੰਡੀ ਤੀਕ ਹੈ। (ਸਰਦਾਰ) ਚੜਤ ਸਿੰਘ ਪਾਸ ਰੋਹਤਾਸ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸੇ ਨੇ ਹੀ ਵਸਾਇਆ ਹੈ। (ਸਰਦਾਰ) ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ ਪਾਸ ਦੀਪਾਲਪੁਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ (ਸਰਦਾਰ) ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਤੇ (ਸਰਦਾਰ) ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਭਰਾ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਹਨ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸਿੱਖ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਇਲਾਕੇ ਮੱਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸਰਹੰਦ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਬਲਕਿ ਡੇਰ੍ਹਿਆਂ ਤਕ ਸਭ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਹਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਦੇਸ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਵੰਡ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਆਪ ਹੀ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਰਤਾ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਸੋ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਵਾਜਬ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਦੂਰ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨੇੜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਆ ਪੈਣ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ-ਮੇਖ ਪੁੱਟ ਸੁੱਟਣ। ਹੇ ਅੱਲ੍ਹਾ! ਮੇਰੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਦੇ, ਜਿਹੜਾ ਨਬੀ ਖਾਤਰ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਲੇ ਖਾਤਰ ਯਤਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੱਲ੍ਹਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉਡਾ ਦੇਵੇ।

ਉਪਰੋਕਤ ਵੇਰਵਿਆਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਜੀ ਨੇ 1764 ਈ: ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਲਤਾਨ, ਝੰਗ, ਚਿਨਓਟ ਆਦਿ ਤਕ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਆਪਣੇ ਤਾਬੇ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਖਾਲਸਾ ਪੂਰਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਖਾਲਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਕਾਜ਼ੀ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਟੂਕ-ਮਾਤਰ ਚੰਦ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਇਲਾਕੇ ਲਿਖੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਅ ਹੀ ਉਸ ਪਾਸੋਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸੱਚ ਕਲਮਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ।