‘ਖ਼ੂਨੀ’ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦਿਮਾਗ 'ਚ ਗੰਡਾਸੇ, ਤਲਵਾਰਾਂ, ਰਾਈਫਲਾਂ ਦੇ ਡੁੱਲ੍ਹੇ ਖ਼ੂਨ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਧੂ-ਜਨ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਮਹੰਤਾਂ ਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਹੰਤ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ ਤਕ ਹੀ ਠੀਕ ਰਹੇ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਵੀ ਕੁਰਹਿਤਾਂ ਕਰਨੋਂ ਨਾ ਟਲੇ ਸਗੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ਹਿ ’ਤੇ ਵਧ ਗਏ। ਬਜਰ ਕੁਰਹਿਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨਹੀਂ ਜਿਵੇਂ ਕਲੱਬ ਹਾਲ ਹੋਣ। ਅਕਾਲੀ ਸਿੰਘ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹੰਤਾਂ ਕੋਲੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਕੋਲੋਂ ਦੇਸ਼ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਰੀ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਉਧਰ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦਾ ਮਹੰਤਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਵੈਰ ਪਿਆ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਦੋਗਲੀ ਨੀਤੀ ਚਲਾਈ। ਉਹ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਮਹੰਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਖ਼ਤਮ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਆਪ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਕੇ ਮਹੰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਦਦ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਮਹੰਤਾਂ ਤੋਂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਮੁਕਤ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਜਥੇ ਤੋਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਲਈ। ਧੰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ-ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਮਹੰਤ ਨਰੈਣ ਦਾਸ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ। ਨਰੈਣ ਦਾਸ ਸੰਗਤ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਚੜ੍ਹਾਵਾ ਖਾ-ਖਾ ਕੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਧਾ ਗੁਆ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਈ ਸਗੋਂ ਬਜਰ ਕੁਰਹਿਤੀਆ ਵੀ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਬੇਈਮਾਨ ਤੇ ਲਾਲਚ ਵੱਸ ਅਪਰਾਧੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਿਆ।

21 ਫਰਵਰੀ, 1921 ਈ. ਨੂੰ ਜੋ ਦੁਖਾਂਤ ਵਾਪਰਿਆ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ-ਸੁਣ ਕੇ ਕੇ ਧਾਅ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਅਣਖੀ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਖ਼ੂਨ ਉਤਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮਹੰਤ ਨਰੈਣ ਦਾਸ ਕਰਤਾ-ਧਰਤਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਅਣਭੋਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਕਰਿੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਦੌਰ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਪਿੱਠੂ ਸੀ, ਜੋ ਹੁਕਮ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫਸਰ ਕਰਦੇ ਸੋ ਕਰਦਾ। 20 ਫਰਵਰੀ, 1921 ਈ. ਨੂੰ ਨਰੈਣ ਦਾਸ ਅਰਾਮ ਕੁਰਸੀ ’ਤੇ ਧੁੱਪੇ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਬਾਹਰਲੇ ਗੇਟ ਰਾਹੀਂ ਦੋ ਆਦਮੀ ਆਏ ਤੇ ਮਹੰਤ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਮਹੰਤ ਜੀ ! ਕਾਇਮ ਹੋ ਜਾਵੋ। ਕੱਲ੍ਹ 21 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ’ਚੋਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਜਥੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਮਹੰਤ ਨਰੈਣ ਦਾਸ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਮਹੰਤ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਜਥੇ ਦੇ ਆਉਣ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ। ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਤਾਂ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸਾਰਾ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰ ਕੇ, ਕੁਝ ਜ਼ਰ-ਖਰੀਦ ਪਠਾਣ ਤੇ ਭਾੜੇ ਦੇ ਬਦਮਾਸ਼ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਮਹੰਤ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਮਹੰਤ ਨਰੈਣ ਦਾਸ ਗੋਰੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬਣਾਉਣ ਲੱਗਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, “ਆਜ ਰਾਤ ਕੋ 50 ਲੀਟਰ ਮਿੱਟੀ ਕਾ ਤੇਲ ਔਰ 50 ਕੁਇੰਟਲ ਸੁਕੀ ਲੱਕੜੀ ਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਜਖੀਰਾ ਆਪ ਕੇ ਪਾਸ ਪਹੁੰਚ ਜਾਏਗਾ।"

ਮਹੰਤ ਨਰੈਣ ਦਾਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ ਬਦਮਾਸ਼, ਕਹਿੰਦੇ ਤੇ ਪਠਾਣ ਕਮਰਿਆਂ 'ਚ ਬੰਦ ਸਨ ਤਾਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇ। ਸਾਰੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਰਹੇ ਸੀ, ਮੀਟ ਖਾ ਰਹੇ ਸੀ। ਜਦ ਤਕ ਗੋਰੇ ਸਾਮਾਨ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਕੇ ਗਏ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਕ ਮਹੰਤ ਨਰੈਣ ਦਾਸ ਚੈਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੈਠਾ। ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਖੱਚਰ-ਰੇਹੜਿਆਂ ’ਤੇ 50 ਤੇਲ ਦੇ ਪੀਪੇ, 50 ਕੁਇੰਟਲ ਲੱਕੜਾਂ, ਹਥਿਆਰ ਗੋਲੀ-ਸਿੱਕਾ (ਕੁਝ ਤਾਂ ਮਹੰਤ ਕੋਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੀ) ਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਮੱਗਰੀ ਗੋਰਾ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਮਹੰਤ ਨਰੈਣ ਦਾਸ ਮਸਤਿਆ ਫਿਰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਰਾ ਗੋਲੀਸਿੱਕਾ ਤੇ ਹਥਿਆਰ ਚੈੱਕ ਕੀਤੇ। ਪਾਪੀ ਜ਼ਾਲਮ ਪਾਪ ਕਮਾਉਣ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਧਰ ਸ. ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ (ਧਾਰੋਵਾਲੀਆ) ਆਪਣੇ ਜਥੇ ਵਿਚ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ-ਸਥਾਨ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਆਉਣਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਦਸ ਕੁ ਸਾਲ ਦਾ ਲੜਕਾ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬਾਪ ਨਾਲ ਜਥੇ 'ਚ ਜਾਣ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਆਣਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਰੋਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਰੁਕਿਆ।

ਮਹੰਤ ਨਰੈਣ ਦਾਸ ਦੇ ਜ਼ਾਲਮ ਗੁੰਡੇ, ਬਦਮਾਸ਼ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠਣ ਸਾਰ ਹੀ ਨਸ਼ੇ ਵਰਤਣ ਲੱਗੇ। ਅਫੀਮ ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਮਹੰਤ ਨਰੈਣ ਦਾਸ ਤੇ ਮਹੰਤ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਆਪ ਵੰਡ ਰਹੇ ਸਨ। ਡਿਉਢੀ ਦਾ ਬਾਹਰਲਾ ਗੇਟ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਰਾਬ ਨਹੀਂ ਪੀਤੀ ਉਹ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਮਹੰਤ ਬਾਹਰਲੇ ਗੇਟ 'ਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉੱਚੀ ਥਾਂ ਚੌਂਕੜਾ ਮਾਰ ਕੇ ਮਾਲਾ ਫੇਰਨ ਲੱਗਿਆ। ਮਿੱਥੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੇ ਬਦਮਾਸ਼ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹ ਗਏ। ਅੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੁਕ ਗਏ ਜੋ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਬਾਹਰ ਆਉਣੇ ਸੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ਼ੱਕ ਕਰਨ ’ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਖ਼ੂਨੀ ਕਹਿਰ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਮਹੰਤ ਨਰੈਣ ਦਾਸ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਆਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੰਗਤ ਆਉਂਦੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ। ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਬੜੀ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਆਮ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜੋ ਸੰਗਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮੁੜਦੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਸ਼ਾਦ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਸਾਰੇ ਚੁੱਪ ਵਰਤੀ ਸੀ । 1% ਵੀ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ।

ਸਵੇਰ ਦੇ 6:00 ਵਜੇ ਪਵਿੱਤਰ ਡਿਉਢੀ ’ਤੇ ਕੋਈ ਦੋ ਕੁ ਸੌ ਦਾ ਜਥਾ ਪੈਦਲ ਆ ਕੇ ਰੁਕਿਆ। ਇਹ ਜਥਾ ਸ. ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਧਾਰੋਵਾਲੀਏ ਦੀ ਅਗਵਾਈ 'ਚ ਆਇਆ। ਧਰਮੀ ਮਰਜੀਵੜੇ ਇਕ-ਇਕ ਕਰ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੇ ਦਰ ’ਤੇ ਸੀਸ ਝੁਕਾਉਂਦੇ, ਧੂੜੀ ਮਸਤਕ ਨੂੰ ਲਾਉਂਦੇ, ਆਪਣੇ ਧੰਨ-ਭਾਗ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਅੰਦਰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ। ‘ਵਾਹਿਗੁਰੂ-ਵਾਹਿਗੁਰੂ' ਕਰਦੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਬੈਠ ਗਏ। ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਜਥੇਦਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਤਾਬਿਆ ਬੈਠ ਗਏ ਤੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਲਿਆ ਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ। ਕੁਝ ਸਿੰਘ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਬਾਕੀ ਸਿੰਘ ਕੀਰਤਨ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਿੰਘ ਏਨੇ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਸ-ਸਵਾਸ, ਰੋਮ-ਰੋਮ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਬੱਝਾ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਾਰਾ ਖ਼ਿਆਲ ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਹੀ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਰ ਮਹੰਤ ਦੇ ਕਰਿੰਦੇ ਜੋ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਉਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਕ-ਇਕ ਕਰ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆ ਗਏ। ਮਹੰਤ ਨੇ ਡਿਉਢੀ ਦਾ ਬਾਹਰਲਾ ਗੇਟ ਲਗਵਾ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਗੁੰਡੇ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਸੀ ਉਹ ਵੀ ਸਾਵਧਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨਾਂ ਸੰਭਾਲ ਗਏ ਤਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਮਹੰਤ ਵੱਲੀਂ ਸੀ।

ਅਖੀਰ ਪਾਪੀ ਨਰੈਣ ਦਾਸ ਨੇ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਵਾਛੜ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਈ। ਜੋ ਸਿੰਘ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸੀ, ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਭੁੰਨ ਦਿੱਤੇ। ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ, ਤੜਫਣ ਲੱਗੇ, ਸਰੀਰ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਲੱਥ-ਪੱਥ ਹੋ ਗਏ। ਲੋਥਾਂ ਢੇਰੀ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਪਰਨਾਲੇ ਚੱਲ ਪਏ। ਪਾਪੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਵੀ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜੋ ਸਿੰਘ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਗੇਟਾਂ ਨੂੰ ਕੁੰਡੇ ਲਾ ਲਏ। ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ’ਚ ਖ਼ੂਨ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਇਕ ਸਿੰਘ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਗੇਟ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਰਾਈਫਲਾਂ ਖੋਹ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁੰਡਿਆਂ ਦਾ ਨਾਮੋ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਟਾ ਦੇਈਏ। ਪਰ ਜਥੇਦਾਰ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਦੇਵਾਂਗੇ। ਇਸ ਮਹੰਤ ਦੇ ਬੱਜਰ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡਾ ਖ਼ੂਨ ਹੀ ਸਾਫ ਕਰੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਬਾਹਰੋਂ ਸਾਰੇ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਪਾਪੀਆਂ ਨੇ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਗੇਟ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਫਾਇਰ ਕਰਨ ਲਈ ਤੋੜ ਲਿਆ। ਮੋਰੀ ਵਿਚ ਦੀ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਉਣ ਲੱਗੇ, ਜਦੋਂ ਅੰਦਰ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਗੋਲੀਆਂ ਲੱਗਣ ਲੱਗੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ’ਚੋਂ ਖ਼ੂਨ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗਿਆ, ਬਾਹਰ ਇਕ ਕੁੰਡ ਬਣਾਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਫਰਸ਼ ਧੋਣ ’ਤੇ ਪਾਣੀ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਅੱਜ ਇਹ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਤੇ ਉੱਪਰ ਦੀ ਹੋ ਕੇ ਰਾਹ 'ਚ ਪੈਣ ਲੱਗਿਆ। ਸਾਰਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਗੂੰਜ ਉੱਠਿਆ। ਮਹੰਤ ਦੇ ਹੁਕਮ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੇਟ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ, ਜੋ ਸਿੰਘ ਬਚੇ ਸਨ ਉਹ ਗੇਟ ਤੋੜਦਿਆਂ ਸਾਰ ਹੀ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਭੁੰਨ ਦਿੱਤੇ। ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਅਲਮਾਰੀ 'ਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਮਹੰਤ ਦੇ ਹੁਕਮ ’ਤੇ ਸ. ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਤਾਬਿਆ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਬਦਮਾਸ਼ਾਂ ਨੇ ਕੇਸਾਂ ਤੇ ਲੱਤਾਂ ਤੋਂ ਫੜ ਕੇ ਮਹੰਤ ਅੱਗੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਮਹੰਤ ਨੇ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਗੋਲੀ ਨਹੀਂ ਮਾਰਨੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਪੁੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਜੰਡ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦੇਵੋ। ਤੇਲ ਪਾ ਕੇ ਜਿਊਂਦੇ ਨੂੰ ਹੀ ਅੱਗ ਲਾ ਦੇਵੋ। ਜ਼ਾਲਮ ਬੁੱਚੜ ਬਦਮਾਸ਼ਾਂ ਨੇ ਸ. ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੰਡ ਨਾਲ ਪੁੱਠਾ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਥੱਲੇ ਲੱਕੜਾਂ ਨੂੰ ਤੇਲ ਪਾ ਕੇ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਸ. ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦੇ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ. . . ਧੰਨ ਸਿੱਖੀ. . .। ਸ. ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਤੜਫਿਆ ਤੇ ਨਰੈਣ ਦਾਸ ਮਜ਼ਾਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਕਿਉਂ ਬਣਨਾ ਪੰਥ ਦਾ ਮੋਢੀ? ਮਹੰਤ ਨਰੈਣ ਦਾਸ ਨੇ ਵੱਡੇ ਭੱਠ ਲੱਕੜਾਂ ਚਿਣ ਕੇ ਬਣਾ ਲਏ। ਸਾਰੇ ਭੱਠਾਂ ’ਤੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਬਾਂਹਾਂ, ਲੱਤਾਂ ਭੱਠਾਂ 'ਚ ਚਿਣ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਚਲਦੀ ਗੋਲੀ 'ਚ ਮਹੰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋ-ਚਾਰ ਸਾਧ ਵੀ ਮਾਰ ਲਏ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੋਥਾਂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪਈਆਂ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲੋਥਾਂ ਅਕਾਲੀਆਂ ਸਿਰ ਲਾਉਣੀਆਂ ਸਨ ਤਾਂ ਕਿ ਕੇਸ ਸਿਰ ਨਾ ਪਵੇ। ਇਕ ਜ਼ਾਲਮ ਨੇ ਅਲਮਾਰੀ ਖੜਕਦੀ ਸੁਣੀ। ਜਦੋਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਵੇਖੀ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਚ 10 ਕੁ ਸਾਲ ਦਾ ਬੱਚਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੋ ਬੁੱਚੜ ਘੜੀਸ ਕੇ ਮਹੰਤ ਕੋਲ ਲੈ ਗਏ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਕੀ ਕਰਨਾ ਜੀ? ਮਹੰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਵੀ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦਾ ਹਮਾਇਤੀ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਲੱਕੜਾਂ ਦੀ ਬਲ ਰਹੀ ਅੱਗ ’ਚ ਜਿਉਂਦੇ ਨੂੰ ਸੁੱਟ ਦੇਵੋ। ਬੱਚਾ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਛੇਤੀ ਕਰੋ ਤਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਜਥੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਬਾਪ ਨਾਲ ਰਲ ਜਾਵਾਂ ਤਾਂ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਟਾ ਲਟ ਬਲ ਰਹੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਵਿਚਾਰਾ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਔਖਾ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਇਹ ਖ਼ੂਨ-ਪੀਣੇ ਦਰਿੰਦਿਆਂ ਨੇ ਕਸਰ ਕੋਈ ਨਾ ਛੱਡੀ। ਇਹ 200 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਬੇਕਸੂਰਾ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਹੀ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਸਿੰਜ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਰੰਗ ਲਿਆਈਆਂ। ਇਹ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਸਿੱਖ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਅਜ਼ਾਦ ਹਨ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸਾਰੇ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਕੇ ਮਹੰਤ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗੁੰਡੇ ਬਦਮਾਸ਼ ਪਠਾਣ ਬਾਹਰ ਖੇਤਾਂ 'ਚ, ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ’ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਦੇ ਫਿਰੇ, ਜੋ ਵੀ ਧੱਕੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਹੰਤ ਨਰੈਣ ਦਾਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਗਿਆ। ਦੂਰੋਂ ਵਾਹੋ-ਦਾਹੀ ਭੱਜੇ ਆਉਂਦੇ ਦੋ ਸਿੰਘ ਸ. ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸ. ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਮਹੰਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ ਰੁਕੇ। ਸ. ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ, “ਮਹੰਤਾ ! ਤੂੰ ਇਹ ਕਹਿਰ ਬੰਦ ਕਰ ਦੇ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਅਕਾਲੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਆਫੀ ਦੁਆ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਵਾਸਤਾ ਈ ਓਏ ਮਹੰਤਾ ! ਤੂੰ ਇਹ ਪਾਪ ਕਿੱਥੇ ਲਾਹੇਂਗਾ? “ਦਲੀਪ ਸਿੰਘਾ ! ਲੱਗਦਾ ਤੂੰ ਵੀ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦਾ ਹਮਾਇਤੀ ਬਣਦੈਂ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸ. ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਿੱਕ ਵਿਚ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ। ਸ. ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਮਹੰਤ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਵੀ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ। ਦੋਨੋਂ ਜਣੇ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਤੜਫਦੇ ਰਹੇ। ਲਹੂ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਕੱਪੜੇ ਲਾਲ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਮਹੰਤ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਅਧਮੋਇਆਂ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਹੀ ਘੁਮਿਆਰ ਦੇ ਆਵੇ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਖ ਬਣ ਗਈ ਤੇ ਇਹ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਪਾਪੀ ਨੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਕੇ ਕਿਹੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਖੱਟ ਲਈ? ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਨੂੰ ਕਲੰਕ ਹੀ ਲਾਇਆ।