ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਹਿਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿੰਨਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਕੌਮ ਨੇ ਆਪਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਜਾਨਾਂ ਹੂਲ ਕੇ, ਥੋੜੇ ਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਨਿਰਾਲੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਉਨੀਂ ਹੀ ਲਿਖਣ ਤੇ ਸੰਭਾਲਣ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਾਲੀ ਸ਼ਾਨ ਵਾਲੀ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਵੀ ਪੰਥ ਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਵਰਤੀ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ ਤਕ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬੀਹਾਵਲਾ ਅਤੇ ਬਿਖ਼ਮ ਘਾਟੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਲਿਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤਾਂ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਇਨਕਲਾਬੀ,ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਭਰਿਆ, ਚਾਨਣ-ਮੁਨਾਰਾ ਹੁੰਦਾ। ਸਿੱਖ ਮਿਸਾਲਮਈ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਤੋਂ ਰਾਜ ਤਖ਼ਤ ਤਕ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚੇ, ਇਹ ਗੌਰਵ ਗਾਥਾ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਅਨੌਖੀ ਅਤੇ ਇਕੱਲੀ ਹੈ।

1709 ਈ: ਤੋਂ 1764 ਈ: ਤਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲੜੀਵਾਰ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਲਿਖ ਲੈਣਾ, ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਸੌਖਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਉਂ ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਘਰ-ਘਾਟ ਜਾਂ ਥਾਂ-ਟਿਕਾਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਤਾਂ ਗੁਰੀਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਲੁੱਕ-ਛਿੱਪ ਕੇ ਯੁੱਧ ਲੜਦੇ, ਮੈਦਾਨ ਭਖਾਅ ਕੇ ਜੰਗਲਾਂ, ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਛਿਪਦੇ। ਘੱਲੂਘਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਖ਼ੂਨ ਵਹਾਉਂਦੇ, ਜੇ ਸਮਾਂ ਮਿਲਦਾ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਚ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦੇ ਘਾਉ ਪੂਰਦੇ। ਇਤਿਹਾਸ ਉਦੋਂ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਹੋਵੇ, ਅਮਨ ਹੋਵੇ, ਸੋ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਨਿਭਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਜਮਾ ਕੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਮੱਲ ਲਏ। ਸਿੱਖ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਈਸਾਂ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਕਰ ਕੇ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕੰਢੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾ ਕੇ ‘ਲੋਨੀ ਅਕਟਰ’ ਸਾਹਿਬ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼, ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਕਤੀ ਜੋ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤਕ ਜੰਮ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਮੂੰਹ ਕਰਨ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਚਤੁਰਾਈ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਅਗੇਰੇ ਸਨ। ਲੋਨੀ ਅਕਟਰ ਨੇ ਲੁਧਿਆਣੇ ਪੈਰ ਜਮਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਤਰੰਜ ਦੇ ਮੋਹਰੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਦਾਉ-ਪੇਚ ਖੇਡਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਚਤੁਰਾਈ ਵਾਲੀ ਤਰਤੀਬ ਸੁੱਝੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਰਈਸਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕਈਆਂ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਹੋ ਰਈਸ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹੋ, ਆਪਣੀ ਤਵਾਰੀਖ ਲਿਖਵਾ ਦੇਵੋ ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਉਹ ਲੰਡਨ ਭੇਜ ਸਕਾਂ। ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਤਵਾਰੀਖ ਦੱਸਣਗੇ ਤਾਂ ਅਸਲੀਅਤ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਵੇਗੀ ਕਿ ਇਹ ਰਿਆਸਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਰਸੇ ਦੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ, ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਹਿੱਕ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਇਲਾਕੇ ਮੱਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ ਤਾਂ ਇਹ ਰਈਸ ਅਤੇ ਰਜਵਾੜੇ ਪੋਲੇ ਪੈ ਜਾਣਗੇ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਕੀ ਹਾਂ? ਇਸ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਕਰਿੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਸਫ਼ ਵਲੇਟਣੀ ਸੌਖੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।

ਸੁੰਦਰ ਤੁਰਲੇਦਾਰ ਵੱਡੀਆਂ ਦਸਤਾਰਾਂ, ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਦੇ ਜੜਤ ਜੜੇ ਜਾਮੇ, ਵੱਡੇ ਭਾਰੇ ਕੈਂਠੇ, ਕੱਢਵੀਆਂ ਤਿੱਲੇਦਾਰ ਜੁੱਤੀਆਂ, ਅਸਤਰ-ਸ਼ਸਤਰ ਪਹਿਨੀ ਦਰਸ਼ਨੀ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ‘ਤਵਾਰੀਖ’ ਦਾ ਨਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਹੈਰਾਨੀ ਛਾ ਗਈ।

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਫਿਰੰਗੀ ਅਕਟਰ ਲੋਨੀ ਅਸਚਰਜ ਤਾਂ ਹੋਇਆ ਪਰ ਖੁਸ਼ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘ਕੋਈ ਬਾਤ ਨਹੀ,ਹਮ ਕਿਸੀ ਪੜੇ-ਲਿਖੇ ਮੁਨਸ਼ੀ ਸੇ ਬਨਵਾ ਲੇਗਾ’ ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਕੈਪਟਨ ‘ਮਰੇ’ ਰਾਹੀਂ ਬੂਟੇ ਸ਼ਾਹ ਨਾਮੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਕਿਸੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਕਲਰਕ ਸੀ, ਮੰਗਵਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਤਵਾਰੀਖ ਲਿਖਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੂਰਖਤਾ ਦਿਖਾਉਣ ਦਾ ਸ.ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ। ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਵਿਚ ਸ. ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਮੀਰਾਂਕੋਟੀਏ ਦਾ ਖ਼ੂਨ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਸ. ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਮਾੜੀ ਕੰਬੋਕੀ ਸਮੇਤ ਜ਼ਾਲਮ ਮੱਸੇ ਰੰਗੜ ਦਾ ਸਿਰ ਵੱਢ ਕੇ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਵਧ ਰਹੀ ਵੇਲ ਨੂੰ, ਲੱਗ ਰਹੀ ਇਸ ਅੱਗ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ।

ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ਮੀਰਾਂਕੋਟੀਏ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਘੋੜੇ ’ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਲੁਧਿਆਣੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਕਟਰ ਲੋਨੀ ਨੂੰ ‘ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ’ ਜਾ ਬੁਲਾਈ। ਗੱਲਾਂ-ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਹੁੱਬ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ ਅਤੇ ਰਈਸ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਤਵਾਰੀਖ’ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈ ਗੱਲ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਰਈਸਾਂ ਦੀ ਨਾ ਸਮਝੀ ਜਾਏ ਮੈਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਸਰਦਾਰ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਵਡੇ-ਵਡੇਰਿਆਂ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਣਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਮੈਂ ਲਿਖਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹਾਂ। ਤਵਾਰੀਖ ਦੇ ਨਿਰੇ ਅਰਥ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ ਸਗੋਂ ਲਿਖ ਵੀ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।

ਸ.ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਸਿਰ ਵੱਢਵਾਂ ਵੈਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਡੇ ਬਾਰੇ ਕਦੋਂ ਚੰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਲਿਖਣੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਤਾਂ ਸਗੋਂ ਚੰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾੜੀਆਂ ਲਿਖ ਧਰਨਗੇ। ਮੈਂ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਾਲ ਲਿਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਲਿਖਵਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸੇਵਾ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਲਈ ਜਾਵੇ।

ਕੈਪਟਨ ‘ਮਰੇ’ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਹੈ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਵਿਚ ਬੂਟੇ ਸ਼ਾਹ ਮੌਲਵੀ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰੋਗੇ। ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਸੱਚ-ਝੂਠ ਪਛਾਣ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਜੋ ਸੱਚ ਹੋਇਆ ਉਹ ਹੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਾਂਗੇ। ਕੈਪਟਨ ‘ਮਰੇ’ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਣ ਪਿੱਛੋਂ ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖਣਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਹਰ ਦੂਜੇ, ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਜਿੰਨਾਂ ਕੁਝ ਲਿਖ ਲੈਂਦੇ ਸੀ ਉਨੀਂ ਹੀ ਵਾਰਤਾ ਲੈ ਕੇ ਲੁਧਿਆਣੇ ਪੁੱਜਦੇ। ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ, ਦੱਸ ਕੇ, ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ‘ਭੜੀ’ ਖੰਨੇ ਪਾਸ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਬੂਟੇ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਮਦਦ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ।

ਫਿਰੰਗੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਦੀ ਖਤਮ ਹੋ ਰਹੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਗੱਲ ਦੱਸੀ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨਾ ਕਿਸੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਰਈਸੀਆਂ ਪਿਤਾ-ਪੁਰਖੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਿਰਸੇ ਵਿਚ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਤਾਂ ਲੁਟੇਰਿਆਂ, ਡਾਕੂਆਂ ਦਾ ਰਾਜ ਹੈ। ਜੋ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਬਜ਼ੇ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਸੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰਾਜ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ ‘ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਿਚ ਇਸ ਵੱਡੇ ਸੁਆਲ ਦਾ ਉੱਤਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਚੀ ਸੋਚ ਤੇ ਦੂਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਉੱਤਰ ਕਿ ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਤੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਮਾਲ ਦੀ ਲੰਮੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲੈਂਦਿਆਂ ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਰਾਹੀਂ ਚੱਲੀ ਸੱਚੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦੀ ਗੁਰਗੱਦੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤਕ ਲਿਆ ਕੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਨੂੰ ਉਸ ਸੱਚੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਵਾਰਸ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲੀਆ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਕਿਵੇਂ ਖੋਖਲੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖਿਆਲ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਬਲ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਇਹ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਸਾਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣੀ ਪਵੇਗੀ:

ਤਿਸੈ ਬਾਤ ਮੈਂ ਐਸੇ ਕਹੀ,
ਸਿੰਘਨ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਸਾਹਿ ਸੱਚੈ ਦਈ। (ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼)

ਪਰ ਝਟ ਦੂਜੇ ਪਲ ਝਲਕਾਰਾ ਵੱਜਾ, ਅਸਾਂ ਇਹ ਝੂਠੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਕੀ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਿਆਲ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦੇਣ ਦਾ ਆਇਆ। ਫਿਰ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਘੁਮੰਡੀਆਂ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਨੇ ਗਰੀਬਾਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਾ। ਇਹ ਸਮਝਣਗੇ ਕਿ ਸਾਡੇ ਬਿਨਾਂ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੋਚ ਆਪਣੇ ਸਾਜੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਵੱਲ ਪਰਤੀ ਤੇ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਸੁਰਤ ਟਿਕ ਗਈ:

ਇਨ ਗ੍ਰੀਬ ਸਿੰਘਨ ਕੌ ਦਯੈ ਪਤਿਸ਼ਾਹੀ, ਏ ਯਾਦ ਰਖੈਂ ਹਮਰੀ ਗੁਰਿਆਈ। (ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਸ ਉੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਰਾਜ-ਕਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਆਪ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ੀਆਂ। ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਸ.ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ਨੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।

ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ), ਸ਼ਹੀਦ ਸ. ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਮੀਰਾਂਕੋਟੀਏ ਦਾ ਪੋਤਰਾ ਸੀ। ਸ.ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਸ. ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰੀ ਬੈਠੇ ਪਿੰਡ ਮੰਡਿਆਲੇ ਦੇ ਮੱਸੇ ਰੰਗੜ ਦਾ 1740 ਈ: ਵਿਚ ਸਿਰ ਵੱਢਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਰਦਾਰ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਸਾਂ ਪੰਜ-ਛੇ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ। ਮੱਸੇ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਜੰਡਿਆਲੇ ਦਾ ਹਰਿਭਗਤ ਨਿਰੰਜਨੀਆ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜ ਦੀ ਟੁਕੜੀ ਲੈ ਕੇ ਮੀਰਾਂਕੋਟ ਪੁੱਜ ਗਿਆ।ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਸ. ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਰਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਜਿੰਮੇਂਵਾਰੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੱਥੇ ਖੈਹਰੇ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।ਨੱਥਾ ਖੈਹਰਾ ਬਾਲਕ ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਗੱਭਰੂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਭਤੀਜਿਆਂ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਰਵਾਲੇ ਸਮੇਤ ਅਜਨਾਲੇ ਵੱਲ ਭੱਜ ਉੱਠਿਆ ਅਜੇ ਉਹ ਪਿੰਡ ਕੰਬੋਅ ਲਾਗੇ ਹੀ ਪੁੱਜਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਨੱਥਾ ਖੈਹਰਾ ਭਾਈ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਮਾਨਤ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਸਭ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਾਲਕ ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਝ ਕੇ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੀ ਗਈ। ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਕਰਨੀ ਕਿ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸਾਹ-ਰਗ ਬਚ ਗਈ ਸੀ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਕੰਬੋਅ ਪਿੰਡ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਨੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸਹਿਕਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਸਾਗ ਵਿਚ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਕੇ ਘਰ ਲੈ ਗਈ। ਮੋਚੀ ਨੂੰ ਸੱਦ ਕੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਫੱਟ ਸੁਆਏ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਰੂੜੇ ਆਸਲ (ਨੇੜੇ ਕੈਰੋਂ, ਜੰਡੋਕੀ ਸਰਹਾਲੀ ਹੁਣ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤਰਨਤਾਰਨ) ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ।

ਸ. ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਪੂਹਲੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਉਣ ਦਾ ਕੌਲ ਕੀਤਾ ਸੀ ਸੋ 1743 ਵਿਚ ਸ. ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਵੀ ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਿਆ। ਸ. ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾਥੀ ਸ. ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਰੂੜੇ ਆਸਲ ਤੋਂ ਬਾਲਕ ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਗਏ।

ਸ. ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਰ ਜੰਗ-ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਪਿੱਛੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੀ ਰੱਖ ਕੇ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਜਵਾਨ ਹੋਏ ਤਾਂ ਸ. ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਪਿਤਾ ਸ. ਸਿਯਾਮ ਸਿੰਘ ਜੋ ਕਰੋੜੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸਨ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਨਾਰਲਾ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸਨ, ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਲਛਮੀ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਪੁੱਤਰ ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਕਰ ਦੇਣ। ਸ. ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ’ਤੇ ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬੀਬੀ ਲਛਮੀ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ਇਸ ਸੁਭਾਗ ਜੋੜੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।

ਸ.ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖੀਆਂ, ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈਆਂ। ਫਿਰ ਅਜੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸਿੰਘ ਵੀ ਜੀਊਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜਥਿਆਂ ਵਿਚ ਤੇ ਜੰਗਾਂ-ਯੁੱਧਾਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਗੱਲ ਕੀ ਇਤਿਹਾਸ ਅਜੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨ ’ਤੇ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤਾ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸ. ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ, ‘ਮੈ ਹੱਥ ਚੁੰਮ ਲਵਾਂ ਉਸ ਸਰਦਾਰ ਦਾ ਜਿਸ ਨੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਲਿਖਿਆ। ਜੋ ਸਿੱਖ ਅਖਵਾਉਣ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵਿਰਵਾ ਨਹੀ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ’। ਸੱਚ ਹੀ ਜੇਕਰ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ, ਸਿੱਖ ਮਿਸਲ-ਕਾਲ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈਣੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।

ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ਨੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਮਿਲਣ ਦਾ ਜੁਆਬ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕੈਪਟਨ ਮਰੇ ਨੇ ਇਹ ਸੁਆਲ ਖੜਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਕਿਉਂ ਸਾਜਿਆ? ਇਸ ਦਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਸੱਲੀ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿਤਾ ਕਿ ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਉਖੇੜ ਸੁੱਟਣ ਲਈ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਖਤਮ ਕਰ ਕੇ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਗੁਰੂ ਵਿਰਸੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਪੂਰੇ ਉਤਰੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖ ਕੇ ਫਿਰੰਗੀ ਦੀ ਚਾਲ ਨੂੰ ਅਸਫਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੂਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਤੋਂ ਕੰਮ ਨਾ ਲੈਂਦੇ ਤਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀ ਕੀ ਲੋਹੜਾ ਵੱਜਦਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚੋਰ, ਲੁਟੇਰੇ, ਜਾਹਲ ਦੱਸਣ ਲਈ ਕੀ-ਕੀ ਯਤਨ ਹੁੰਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਭੱਜਾ, ਉੱਥੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀ ਵੀ ਬੋਲਤੀ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵਾਹਯਾਤ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਹੀਆ ਨਾ ਪਿਆ।ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਬੂਟੇ ਸ਼ਾਹ ਮੌਲਵੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਣਾ ਪਿਆ ਜੇਕਰ ਨਾ ਲਿਖਦੇ ਪਤਾ ਨਹੀ ਉਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਡੰਗ ਹੁੰਦੇ ਜੋ ਸਦਾ ਲਈ ਕੌਮ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਹਿ ਜਾਂਦੇ।