ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਮੁਖਾਰਬਿੰਦ ਤੋਂ ਉਚਾਰੀ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਬਚਪਨ ਤੌਂ ਹੀ ਆਪ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਜੋ ਕਿ ਆਪ ਦੇ ਨਾਨਾ ਜੀ ਸਨ, ਦੀ ਛਤਰ-ਛਾਇਆ ਹੇਠ ਰਹੇ। ਬਾਲਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪ ਆਗਿਆਪਾਲਕ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ, ਨਿਮਰ, ਉਦਾਰ ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਪੁੰਜ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਦੀ ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸੁਖ-ਆਰਾਮ ਦੀ ਘੱਟ ਹੀ ਪਰਵਾਹ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਮਗਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਸਰਵਗੁਣ ਸੰਪੰਨ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾ-ਕੌਸ਼ਲਤਾ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਕਰਦਿਆਂ ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਤਾਂ-ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਇਕੱਤਰ ਕਰ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੰ੍ਰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਵਾਉਣਾ ਅਰੰਭਿਆ। ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਮਾਨ ਤੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਭੇਦ- ਭਾਵ ਨੂੰ ਖਾਰਜ ਕਰਦਿਆਂ ਮਾਨਵਤਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾ ਅਜਿਹਾ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਜੋ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਊਚ-ਨੀਚ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਸੰਸਥਾਪਕ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦੂਰੋਂ-ਦੁਰਾਡਿਓਂ ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰ, ਵਪਾਰੀ ਅਤੇ ਕਿਰਤੀ ਵਸਾਏ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਬਹੁਮੁੱਲਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਜਨ-ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਕਰਦਿਆਂ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਬਣਵਾਈਆਂ, ਬਾਗ ਲਗਵਾਏ, ਬਸਤੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ, ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਿੱਲਤ ਦੇਖਦਿਆਂ ਕਈ ਥਾਂਈਂ ਖੂਹ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਖੁਦਵਾਏ ਅਤੇ ਕਈ ਬਾਉਲੀਆਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ।

ਮਹਾਨ ਰਚਨਾਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ 30 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਸੁਖਮਨੀ, ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਅਤੇ ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ ਲੰਮੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸੰਕਲਿਤ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੁਖਮਨੀ ਵੱਡ-ਆਕਾਰੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਪੰਨਾ 262 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 296 ਤਕ 34 ਪੰਨਿਆਂ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ।

ਸੁਖਮਨੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਸੁੱਖਾਂ ਦੀ ਖਾਨ, ਸੁੱਖਾਂ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ। ਸੁੱਖ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮਨ ਅਨੰਦਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਤਾਂ/ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਵੀ ਸੁਖ ਦੇ ਦੋ ਭੇਦ ਮੰਨੇ ਹਨ: 1. ਅਲਪ ਸੁੱਖ 2. ਪਰਮ ਸੁੱਖ

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਰਮ ਸੁੱਖ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ (ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲਾਪ) ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਇਕ ਅੰਸ਼ ਹੈ।

“ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵੀ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸੁੱਖ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਪਦਾਰਥਕ ਸੁੱਖ ਜੋ ਥੁੜ ਜੀਵੀ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਦੂਜੇ ਆਤਮਿਕ ਸੁੱਖ ਜੋ ਸਦੀਵੀ ਤੇ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।”

ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਮ ਬਾਰੇ ਵਿਭਿੰਨ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸੁਖਮਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ- ਆਪਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ:

“ਮਨ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਇਕ, ਬਾਣੀ ਜੋ ਗਉੜੀ ਰਾਗ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ”

ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੁਖਮਨੀ ਦੇ ਅਰਥ ਸੁੱਖਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਆਪ ਰਹਾਉ ਦੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦੇ ਅਰਥ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਅਮਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸੁਖਦਾਈ ਨਾਮ ਸਭ ਸੁੱਖਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਹੈ।”

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸੁਖਮਨੀ ਦੇ ਅਰਥ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ: “ਸੁੱਖ+ਮਨ+ਈ= ਮਨ ਨੂੰ ਸੁੱਖ ਦੇਣ ਹਾਰ ਹੈ। ਪ੍ਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਨਾਮ ਸਰੀਰਕ ਸੁੱਖ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੁੱਖ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਭਗਤਾਂ- ਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”

ਸੁਖਮਨੀ ਦੇ ਨਾਮ- ਬਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਅਸੀਂ ਇਹ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਭਟਕਦੇ, ਵਿਆਕੁਲ ਤੇ ਬੇਚੈਨ ਮਨ ਨੂੰ ਟਿਕਾਉ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਅਡੋਲ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਲੀਨ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਸਹਿਜ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਇਕਸੁਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਸੁਖਮਨੀ ਰੂਪ ਰੇਖਾ: ਇਹ ਬਾਣੀ ਗਉੜੀ ਰਾਗ ਵਿਚ ਉਚਾਰੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਰੰਭ ਮੰਗਲਾਚਰਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿਚ 24 ਸਲੋਕ ਅਤੇ 24 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਅਸ਼ਟਪਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਲੋਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਸ਼ਟਪਦੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਅਸ਼ਟਪਦੀ ਦੀਆਂ 8 ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ 192 ਹੈ। ਅੱਗੋਂ ਹਰੇਕ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਦਸ ਪੰਕਤੀਆਂ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਪਰਮਾਤਮਾ, ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ (ਜੀਵ ਆਤਮਾ) ਜਗਤ ਅਤੇ ਮਾਨਵ-ਮੁਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਵਰਣਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:

ਪਰਮਾਤਮਾ: ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿਚ ਕਈ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਪੁਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਨਵ ਪ੍ਰਭੂ-ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ, ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ, ਈਸ਼ਵਰ, ਅੱਲ੍ਹਾ, ਬ੍ਰਹਮ, ਪ੍ਰਭੂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿਚ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ ਆਪ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਰੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਵਾਸਾ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਕਿਸੇ ਆਕਾਰ, ਸ਼ਕਲ ਅਤੇ ਸੂਰਤ ਤੋਂ ਪਰੇ੍ਹ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਇਸ ਸਰੂਪ (ਅਵਸਥਾ) ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਰੂਪੁ ਨ ਰੇਖ ਨ ਰੰਗੁ ਕਿਛੁ ਤ੍ਰਿਹੁ ਗੁਣ ਤੇ ਪ੍ਰਭ ਭਿੰਨ॥ (ਪੰਨਾ 283)

ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਖੇਡ ਆਪ ਹੀ ਰਚਾਈ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਤੁੱਛ ਹੈ। ਉਹ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ ਕਣ-ਕਣ ਵਿਚ ਸਮੋਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਇਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਸੱਤਾ ਕਾਇਮ ਸੀ। ਉਹ ਸੁੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸਮਾਧੀ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ “ਅਰਬਦ ਨਰਬਦ ਧੁੰਧੂਕਾਰਾ” ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਬਾਰੇ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਸਰਗੁਨ ਨਿਰਗੁਨ ਨਿਰੰਕਾਰ ਸੁੰਨ ਸਮਾਧੀ ਆਪਿ॥
ਆਪਨ ਕੀਆ ਨਾਨਕਾ ਆਪੇ ਹੀ ਫਿਿਰ ਜਾਪਿ॥ (ਪੰਨਾ 290)

ਡਾ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਕੋਹਲੀ) ਇਸ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ:

“ਜਗਤ ਰਚਨਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਸਿਵਾਇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਸੁੰਨ ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਲੀਨ ਸੀ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ।”

ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਰਚਦਿਆਂ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਸਰਗੁਣ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਵੀ। ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

“ਆਪ ਜਾਂ ਹੋਂਦ ਨੇ ਆਪਿ ਤੋਂ ਸਮਾਧੀ ਕੀਤੀ, ਸਮਾਧੀ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਸੁੰਨ ਸਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਸੁੰਨ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਨਿਰੰਕਾਰ ਸਰੂਪ ਤੇ ਫਿਰ ਨਿਰਗੁਣ ਸਰੂਪ ਤੇ ਫਿਰ ਸਰਗੁਨ ਸਰੂਪ। ਸਰਗੁਨ ਸਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮਾਂ, ਸਥਾਨ, ਕਾਰਜ, ਕਾਰਣ, ਤੈ੍ਰਗੁਣ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਆਦਿ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਤੇ ਕਿੰਨੇ ਚਿਰ ਮਗਰੋਂ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਰੂਪਮਾਨ ਹੋਇਆ। ਆਪਿ ਜਾਂ ਹਸਤੀ ਦਾ ਸਰਗੁਣ, ਨਿਰਗੁਣ ਨਿਰੰਕਾਰ ਸੁੰਨ ਸਮਾਧੀ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੰਡੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨਹੀਂ, ਸਰੂਪ ਭੀ ਨਹੀਂ”

ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਨਿਰਗੁਨੁ ਆਪਿ ਸਰਗੁਨੁ ਭੀ ਓਹੀ॥ ਕਲਾ ਧਾਰਿ ਜਿਨਿ ਸਗਲੀ ਮੋਹੀ॥
ਅਪਨੇ ਚਰਿਤ ਪ੍ਰਭਿ ਆਪਿ ਬਨਾਏ॥ ਅਪੁਨੀ ਕੀਮਤਿ ਆਪੇ ਪਾਏ॥ (ਪੰਨਾ 287)

ਆਪਣੀ ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦਿਆਂ ਵਿਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਾਨਵ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਉਸ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਲਈ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਦੇ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਆਪ ਹੀ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਖੇਡਦਿਆਂ ਆਪ ਹੀ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਖਿਡਾਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

-ਜਹ ਆਪਿ ਰਚਿਓ ਪਰਪੰਚੁ ਅਕਾਰੁ॥ ਤਿਹੁ ਗੁਣ ਮਹਿ ਕੀਨੋ ਬਿਸਥਾਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 291)
-ਆਪਨ ਖੇਲੁ ਆਪਿ ਕਰਿ ਦੇਖੈ॥ ਖੇਲੁ ਸੰਕੋਚੈ ਤਉ ਨਾਨਕ ਏਕੈ॥ (ਪੰਨਾ 292)

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵਿਚ ਆਪ ਹੀ ਖੇਡਾਂ ਖੇਡਦਾ ਹੋਇਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਉਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਜੋਤ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਵਿਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਿਰਲੇਪ ਹੈ। ਸਭ ’ਤੇ ਪਿਆਰ ਵਰਸਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਅਮੀਰ-ਗਰੀਬ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਉਹ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਭਿਖਾਰੀ ਨੂੰ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਦੇ ਕੇ ਰਾਜਾ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦਰ-ਦਰ ਦੀ ਭੀਖ ਮੰਗਵਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

ਖਿਨ ਮਹਿ ਨੀਚ ਕੀਟ ਕਉ ਰਾਜ॥ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਗਰੀਬ ਨਿਵਾਜ॥
ਜਾ ਕਾ ਦ੍ਰਿਸਟਿ ਕਛੂ ਨ ਆਵੈ॥ ਤਿਸੁ ਤਤਕਾਲ ਦਹ ਦਿਸ ਪ੍ਰਗਟਾਵੈ॥ (ਪੰਨਾ 277)

ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਸਦੀਵੀ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸੀਮਾ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਆਪ ਸਭ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਉਦੋਂ ਸਿਰਫ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਹੀ ਜੀਵਤ ਰਹੇਗਾ, ਉਸ ਦਾ ਸੱਚਾ ਨਾਮ ਹੀ ਸਥਿਰ ਰਹੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਮਰ ਹੈ, ਕਦੇ ਨਾ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲਾ।

ਮਰੈ ਨ ਬਿਨਸੈ ਆਵੈ ਨ ਜਾਇ॥ ਨਾਨਕ ਸਦ ਹੀ ਰਹਿਆ ਸਮਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 279)

ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ, ਅੰਤਰਜਾਮੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਹਰੇਕ ਦੇ ਕੀਤੇ ਚੰਗੇ-ਮਾੜੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਲੁਕੀ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਮਨੁੱਖ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਭੇਦ ਲੁਕੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਕੋਈ ਭੇਦ ਛੁਪਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਡਾ. ਜੈ ਰਾਮ ਮਿਸ਼ਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ:

“ਉਂਝ ਤਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਪਰ ਸਰਵ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਚੈਤੰਨਮਈ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਕਹੇ ਸੁਣੇ ਸਾਰੇ ਰਹੱਸਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।” ਸੁਖਮਨੀ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਬਾਰੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਰਹਤ ਅਵਰ ਕਛੁ ਅਵਰ ਕਮਾਵਤ॥ ਮਨਿ ਨਹੀ ਪ੍ਰੀਤਿ ਮੁਖਹੁ ਗੰਢ ਲਾਵਤ॥
ਜਾਨਨਹਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਪਰਬੀਨ॥ ਬਾਹਰਿ ਭੇਖ ਨ ਕਾਹੂ ਭੀਨ॥ (ਪੰਨਾ 269)

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਸਭ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਬੇਅੰਤ, ਉਦਾਰ ਚਿੱਤ, ਮਗਨ, ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ, ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਰਹੇਗਾ।

ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ:- ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਉੱਤੇ ਵਧੇਰੇ ਬਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਦਾ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਟਿਕਾਣਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸੌਖਾ ਤੇ ਸਰਲ ਤਰੀਕਾ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਸਿਮਰਿ ਸਿਮਰਿ ਸਿਮਰਿ ਸੁਖ ਪਾਵਹੁ॥ ਆਪਿ ਜਪਹੁ ਅਵਰਹ ਨਾਮੁ ਜਪਾਵਹੁ॥ (ਪੰਨਾ 290)
ਸਾਜਨ ਸੰਤ ਕਰਹੁ ਇਹੁ ਕਾਮੁ॥ ਆਨ ਤਿਆਗਿ ਜਪਹੁ ਹਰਿ ਨਾਮੁ॥ (ਪੰਨਾ 290)

ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਤਨ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਦੁੱਖ, ਕਸ਼ਟ ਆਦਿ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ, ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਸੁੱਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਕਲਾ-ਕਲੇਸ਼ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਸੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:

ਸਿਮਰਉ ਸਿਮਰਿ ਸਿਮਰਿ ਸੁਖੁ ਪਾਵਉ॥ ਕਲਿ ਕਲੇਸ ਤਨ ਮਾਹਿ ਮਿਟਾਵਉ॥ (ਪੰਨਾ 262)

ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਜਦੋਂ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਭਟਕਣਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਖਾਂ ਤੇ ਸੰਤਾਪਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋਇਆ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਵਰਤਾਰਾ ਸ਼ਾਂਤ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਖਾਂ-ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪਤਾ ਲੱਗਣ ’ਤੇ ਮਨ ਸੂਝਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਰੱਬ ਦੇ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਜੀਵਨ ਬਸਰ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਪ੍ਰਭ ਕੈ ਸਿਮਰਨਿ ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਬੁਝੈ॥ ਪ੍ਰਭ ਕੈ ਸਿਮਰਨਿ ਸਭੁ ਕਿਛੁ ਸੁਝੈ॥ (ਪੰਨਾ 263)

ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਨਿਰਮਲ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਜੀਵਨ ਉੱਚਾ-ਸੁੱਚਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਭਾਰ ਲਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭਰਮ-ਭੁਲੇਖੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਵਾਸ-ਸਵਾਸ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੰਮ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਿਘਨ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੁੰਦੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ:

ਸਿਮਰਿ ਸਿਮਰਿ ਸਿਮਰਿ ਪ੍ਰਭੁ ਸੋਇ॥ ਨਾਨਕ ਬਿਘਨੁ ਨ ਲਾਗੈ ਕੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 281)

ਜੋ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਨਾਮ ਸਿਮਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਾ ਚੇਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਣਾ ਸਮਝ ਕੇ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਸਰਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਈਰਖਾ, ਸਾੜਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਪਰੇ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ “ਹਊਮੈਂ” ਦੀ ਮੈਲ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:

ਪ੍ਰਭ ਕੈ ਸਿਮਰਨਿ ਮਨ ਕੀ ਮਲੁ ਜਾਇ॥
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਮੁ ਰਿਦ ਮਾਹਿ ਸਮਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 263)

ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਸੋਝੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਾਨਵ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਸਦੀਵੀ ਤੇ ਸਥਿਰ। ਦੁਨੀਆ ਉਸ ਦਾ ਅਸਲੀ ਘਰ ਨਹੀਂ। ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਵਿਛੜੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅੰਧਕਾਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ ਜਿਹੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਭਰਮ-ਮਈ ਜੰਜਾਲ ਵਿੱਚੋਂ ਨਾਮ ਸਿਮਰ ਕੇ ਹੀ ਨਿਕਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਸਿਮਰ ਕੇ ਮਨ ਵਿਚ ਬਿਠਾਉਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਉੱਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਸੱੁਖ ਸਦੀਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:

ਪ੍ਰਭ ਕਉ ਸਿਮਰਹਿ ਸੇ ਸੁਖਵਾਸੀ॥
ਪ੍ਰਭ ਕਉ ਸਿਮਰਹਿ ਸਦਾ ਅਬਿਨਾਸੀ॥ (ਪੰਨਾ 263)

ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਮਨ ਸਹਿਜ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਕੋਈ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ। ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

ਪ੍ਰਭ ਕਉ ਸਿਮਰਹਿ ਸੇ ਜਨ ਪਰਵਾਨ॥ ਪ੍ਰਭ ਕਉ ਸਿਮਰਹਿ ਸੇ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਧਾਨ॥ (ਪੰਨਾ 263)

ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਆਵਾਗਵਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ’ਚ ਨਹੀਂ ਫੱਸਦਾ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਜਾਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਜਗਤ (ਸੰਸਾਰ):- ਜਗਤ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬਾਰੇ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਹੁਕਮ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਇਸ ਵਿਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਆਪਣੇ ਇਸ ਸਲੋਕ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਕਰਣ ਕਾਰਣ ਪ੍ਰਭੁ ਏਕੁ ਹੈ ਦੂਸਰ ਨਾਹੀ ਕੋਇ॥
ਨਾਨਕ ਤਿਸੁ ਬਲਿਹਾਰਣੈ ਜਲਿ ਥਲਿ ਮਹੀਅਲਿ ਸੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 276)

ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਸਭ ਕਰਨ ਕਰਾਵਨ ਵਾਲਾ ਆਪ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਅਕਾਸ਼, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਸਮਸਤ ਜੀਵਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਜਾਂ ਪਤਾਲ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਹ ਸਾਰਾ ਉਸ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਨਾਲ ਹੀ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ:

-ਜਬ ਅਕਾਰੁ ਇਹੁ ਕਛੁ ਨ ਦ੍ਰਿਸਟੇਤਾ॥ ਪਾਪ ਪੁੰਨ ਤਬ ਕਹ ਤੇ ਹੋਤਾ॥

ਜਬ ਧਾਰੀ ਆਪਨ ਸੁੰਨ ਸਮਾਧਿ॥ ਤਬ ਬੈਰ ਬਿਰੋਧ ਕਿਸੁ ਸੰਗਿ ਕਮਾਤਿ॥ (ਪੰਨਾ 290)

-ਆਪਨ ਖੇਲੁ ਆਪਿ ਵਰਤੀਜਾ॥ ਨਾਨਕ ਕਰਨੈਹਾਰੁ ਨ ਦੂਜਾ॥ (ਪੰਨਾ 291)

ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ (ਸੂਰੀ) ਅਨੁਸਾਰ:

“ਜਗਤ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਆਪਣੀ ਸੁੰਨ ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਅਫੁਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਤੋਂ ਸਿਵਾਇ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਧਰਤੀ, ਅਕਾਸ਼, ਦਿਨ, ਰਾਤ, ਚੰਦ, ਸੂਰਜ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਹੋਂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੇਵਲ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਸੀ।”

ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਇਕਸੁਰਤਾ ਰਹੇ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਭਲਾਈ ਦੇ ਲਈ ਸ਼ੁੱਭ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਸੁੱਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਣੀ ਰਹੇ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ੜੳਲੁੲ ਦਾ ਭਾਵ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ, ਮਨੁੱਖ ਅਖਵਾਉਣ ਦੇ ਕਾਬਿਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਸ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਗੁਣ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਗੁਣ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੂਸਰਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਭ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਦੀ ਅਤੇ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਬਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰਤਮੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ:

ਕਰਮ ਕਰਤ ਹੋਵੈ ਨਿਹਕਰਮ॥ ਤਿਸੁ ਬੈਸਨੋ ਕਾ ਨਿਰਮਲ ਧਰਮ॥
ਕਾਹੂ ਫਲ ਕੀ ਇਛਾ ਨਹੀ ਬਾਛੈ॥ ਕੇਵਲ ਭਗਤਿ ਕੀਰਤਨ ਸੰਗਿ ਰਾਚੈ॥ (ਪੰਨਾ 274)

ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਨੇਕ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਭ ਕਰਮ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਭਲਾ ਹੋ ਸਕੇ ਇਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੰਦ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮੈਂ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਵਰਗੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਮਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਮਸਤ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਦਰ ਦਾ ਜਲਵਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਮੁਕਤੀ:- ਹਰੇਕ ਧਰਮ ਵਿਚ ਆਵਾਗਵਣ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਕੋਈ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਲੱਭਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅੰਤਮ ਮੰਜ਼ਿਲ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਹੈ। ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਕਈ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ:

ਪਰਮ ਗਤਿ: ਨਾਨਕ ਗੁਰਮੁਖਿ ਪਰਮ ਗਤਿ ਪਾਈਐ॥ (ਪੰਨਾ 264)
ਮੁਕਤਿ: ਹਰਿ ਕੀ ਭਗਤਿ ਮੁਕਤਿ ਬਹੁ ਕਰੇ॥ (ਪੰਨਾ 265)
ਪਰਮ ਪਦੁ: ਹੁਕਮੁ ਬੂਝਿ ਪਰਮ ਪਦੁ ਪਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 292)
ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ: ਤਿਉ ਜੋਤੀ ਸੰਗਿ ਜੋਤਿ ਸਮਾਨਾ॥ (ਪੰਨਾ 278)
ਜੀਵਨ ਮੁਕਤਿ: ਨਾਨਕ ਓਹੁ ਪੁਰਖੁ ਕਹੀਐ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤਿ॥ (ਪੰਨਾ 275)
ਮੋਖ: ਸਰਬ ਬੈਕੁੰਠ ਮੁਕਤਿ ਮੋਖ ਪਾਏ॥ (ਪੰਨਾ 290)
ਸਹਿਜ ਆਨੰਦੁ: ਖੇਮ ਕੁਸਲ ਸਹਿਜ ਆਨੰਦੁ॥ (ਪੰਨਾ 295)

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਝੂਠੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਆਵਾਗਵਨ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸਾਧਨ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਭ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ।

-ਕਈ ਕੋਟਿ ਪਾਤਾਲ ਕੇ ਵਾਸੀ॥ ਕਈ ਕੋਟਿ ਨਰਕ ਸੁਰਗ ਨਿਵਾਸੀ॥ (ਪੰਨਾ 276)
-ਪਾਪੁ ਪੁੰਨੁ ਤਹ ਭਈ ਕਹਾਵਤ॥ ਕੋਊ ਨਰਕ ਕੋਊ ਸੁਰਗ ਬੰਛਾਵਤ॥ (ਪੰਨਾ 291)

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤੀ ਉੱਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਜਿਊਂਦੇ ਜੀਅ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਕਾਰਾਂ, ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਆਦਰਸ਼ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਇਸ ਮਹਾਨ ਅਵਸਥਾ ਬਾਰੇ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਪ੍ਰਭ ਕੀ ਆਗਿਆ ਆਤਮ ਹਿਤਾਵੈ॥ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤਿ ਸੋਊ ਕਹਾਵੈ॥ (ਪੰਨਾ 275)

ਗੁਰੂ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਮੁਕਤੀ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਸਗੋਂ ਯਤਨ ਕਰੇ ਕਿ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਸੇਧ ਦੇ ਕੇ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਪੱਕ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣਾ ਹੈ:

ਆਪਿ ਮੁਕਤੁ ਮੁਕਤੁ ਕਰੈ ਸੰਸਾਰੁ॥ ਨਾਨਕ ਤਿਸੁ ਜਨ ਕਉ ਸਦਾ ਨਮਸਕਾਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 295)

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਬਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰੇਕ ਪੱਖ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਇਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸੌਖੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬੜੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਦੀ ਸੁਰ, ਲੈਅ ਅਤੇ ਸਰਲਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇਸ ਦੇ ਗਹਿਨ ਵਿਚ ਖੁੱਭਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਦੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਅਨੰਦ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ:
1. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਨਾ 262, 296
2. ਸ. ਗੁਰਮੁੱਖ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਮਨੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ, ਸਫਾ 59
3. ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ, ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਸਫਾ 209.
4. ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਮਨੀ ਇਕ ਅਧਿਐਨ, ਸਫਾ 8.
5. ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਜੱਗੀ), ਸੁਖਮਨੀ ਦਾ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ, ਸਫਾ 41.
6. S. Surinder Singh Kohli, Outline of Sikhs Thought, P. 24
7. ਡਾ. ਜੈ ਰਾਮ ਮਿਸ਼ਰ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੰ੍ਰਥ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਫਾ 85.
8. ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ (ਸੂਰੀ), ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਤੇ ਸੰਤ ਦਾਦੂ ਦਿਆਲ, ਸਫਾ 188.